8. mātrāśitīyādhyāyō'ṣṭamaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

ਸ੦ -ਅਨ੍ਨਰਕ੍ਸਾਧ੍ਯਾਯਾਦਨਨ੍ਤਰਂ ਮਾਤ੍ਰਾਸ਼ਿਤੀਯਾਧ੍ਯਾਯਾਰਮ੍ਭੋ ਯੁਕ੍ਤਃ| ਯਤੋ ਵਿਸਾਦਿਭ੍ਯੋ ਰਕ੍ਸਿਤਮਨ੍ਨਪਾਨਂ ਹੀਨਮਾਤ੍ਰਾਤਿਮਾਤ੍ਰਾਭ੍ਯਵਹਤਂ ਜੀਵਿਤੋਪਘਾਤਾਯ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ| ਮਾਤ੍ਰਾਭ੍ਯਵਹਤਂ ਪ੍ਰਾਣਿਨਾਂ ਪ੍ਰਾਣਾਯ|-

Adhikarana mAtrAshitIyAdhyAyo~aShTamaH (2) · Śloka 2

ਅਥਾਤੋ ਮਾਤ੍ਰਾਸ਼ਿਤੀਯਮਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ| ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹੁਰਾਤ੍ਰੇਯਾਦਯੋ ਮਹਰ੍ਸਯਃ| (ਗਦ੍ਯਸੂਤ੍ਰੇ||੨||

ਸ੦-ਅਥੇਤ੍ਯਾਨਨ੍ਤਰ੍ਯੇ| ਯਥਾ,-"ਅਥਾਤੋ ਧਰ੍ਮਜਿਜ੍ਞਾਸਾ|" ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਮੀਮਾਂਸਾਯਾਂ ਵੇਦਾਧ੍ਯਯਨਾਦਨਨ੍ਤਰਂ ਧਰ੍ਮੋ ਜਿਜ੍ਞਾਸਿਤਵ੍ਯ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਤ ਇਤਿ ਪ੍ਰਸ੍ਤੁਤਾਭਿਸਮ੍ਬਨ੍ਧੇ| ਅਸ਼ਨਂ-ਅਸ਼ਿਤਮ੍| ਭਾਵੇ ਨਿਸ੍ਠਾ| ਮਾਤ੍ਰਯਾਸ਼ਿਤਂ-ਮਾਤ੍ਰਾਸ਼ਿਤਮ੍, ਤਸ੍ਮੈ ਹਿਤੋ ਮਾਤ੍ਰਾਸ਼ਿਤੀਯਃ| ਸ਼ੇਸਂ ਪੂਰ੍ਵਵਦ੍ਵ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਮ੍|

Adhikarana mAtrAshanam (1) · Śloka 1

ਮਾਤ੍ਰਾਸ਼ੀ ਸਰ੍ਵਕਾਲਂ ਸ੍ਯਾਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾ ਹ੍ਯਗ੍ਨੇਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਿਕਾ| ਮਾਤ੍ਰਾਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣ੍ਯਪੇਕ੍ਸਨ੍ਤੇ ਗੁਰੂਣ੍ਯਪਿ ਲਘੂਨ੍ਯਪਿ||੧||

ਸ੦-ਸਰ੍ਵਕਾਲਂ-ਸ੍ਵਸ੍ਥ ਆਤੁਰੋ ਵਾ, ਮਾਤ੍ਰਾਸ਼ੀ ਸ੍ਯਾਤ੍-ਪਰਿਮਿਤਾਸ਼ੀ ਭਵੇਤ੍| ਕੁਤੋ ਹੇਤੋਃ ? ਹਿ-ਯਸ੍ਮਾਤ੍, ਮਾਤ੍ਰਾਗ੍ਨੇਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਿਕਾ ਸ੍ਵਵ੍ਯਾਪਾਰੇ| ਅਗ੍ਨਿਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਸ਼੍ਚ ਦੇਹਸ੍ਥਿਤਿਹੇਤੁਃ| ਤਥਾ ਚੋਕ੍ਤਮ੍-"ਅਗ੍ਨਿਮੂਲਂ ਬਲਂ ਪੁਂਸਾਂ ਬਲਮੂਲਂ ਹਿ ਜੀਵਿਤਮ੍|" ਇਤਿ| ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਯਾਃ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਮ੍| ਅਸ੍ਮਾਚ੍ਚ ਕਾਰਣਾਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਯਾਃ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਂ ਯਤੋ ਮਾਤ੍ਰਾਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣ੍ਯਪੇਕ੍ਸਨ੍ਤੇ ਗੁਰੂਣ੍ਯਪਿ ਲਘੂਨਿ ਚ| ਤਤ੍ਰ ਗੁਰੂਣਿ-ਪਿਸ੍ਟਕ੍ਸੀਰਦ੍ਰਾਕ੍ਸਾਕ੍ਸੋਡੇਕ੍ਸੁਮਾਸਾਨੂਪਮਾਂਸਾਦੀਨਿ| ਲਘੂਨਿ-ਦਿਵ੍ਯੋਦਕਰਕ੍ਤਸ਼ਾਲਿਸਸ੍ਟਿਕਮੁਦ੍ਗਲਾਵਕਪਿਞ੍ਜਲੈਣਸ਼ਸ਼ਸ਼ਮ੍ਬਰਾਦੀਨਿ|

Adhikarana gurUNAM laghUnAM ca mAtrApramANam (2) · Śloka 2

ਤਤ੍ਰ ਗੁਰੂਣਾਂ ਕਾ ਮਾਤ੍ਰਾ ? ਕਾ(ਚ) ਲਘੂਨਾਮ੍ ? ਇਤ੍ਯਾਹ ਗੁਰੂਣਾਮਰ੍ਧਸੌਹਿਤ੍ਯਂ ਲਘੂਨਾਂ ਨਾਤਿਤਪ੍ਤਤਾ| ਮਾਤ੍ਰਾਪ੍ਰਮਾਣਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਂ ਸੁਖਂ ਯਾਵਦ੍ਵਿਜੀਰ੍ਯਤਿ||੨||

ਸ੦-ਗੁਰੂਣਾਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਮਰ੍ਧਸੌਹਿਤ੍ਯਂ-ਅਰ੍ਧਤਪ੍ਤਿਃ| ਲਘੂਨਾਂ ਨਾਤਿਤਪ੍ਤਤਾ-ਨਾਤਿਤਪ੍ਤਿਃ, ਕਿਂ ਤਰ੍ਹਿ ? ਸੌਹਿਤ੍ਯਮਾਤ੍ਰਮ੍| ਏਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਪ੍ਰਮਾਣਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਮ੍| ਮਾਤ੍ਰਾ-ਹ੍ਰਸ੍ਵਾ ਮਧ੍ਯਾ ਬਹਤੀ ਚ, ਤਸ੍ਯਾਃ ਪ੍ਰਮਾਣਂ-ਮਾਤ੍ਰਾਪ੍ਰਮਾਣਮ੍| ਤਤ੍ਰ ਮਾਤ੍ਰਾ-ਪਰਿਮਾਣਂ ਮਾਨਮ੍, ਤਸ੍ਯਾਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਮਾਣਂ-ਉਨ੍ਮਾਨਮ੍| ਏਵਂ ਚਾਤ੍ਰ ਮਾਤ੍ਰਾਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਯਾਪੌਨਰੁਕ੍ਤ੍ਯਮ੍| ਹਿ ਯਸ੍ਮਾਤ੍, ਯਾਵਤ੍ ਪਰਿਮਾਣਮਭ੍ਯਵਹਤਂ ਸੁਖਂ-ਅਵਿਕਤਿਂ ਕਤ੍ਵਾ, ਜੀਰ੍ਯਤਿ-ਪਰਿਣਮਤਿ|

Adhikarana hInamAtraBojane doShAH (3) · Śloka 3

ਭੋਜਨਂ ਹੀਨਮਾਤ੍ਰਂ ਤੁ ਨ ਬਲੋਪਚਯੌਜਸੇ| ਸਰ੍ਵੇਸਾਂ ਵਾਤਰੋਗਾਣਾਂ ਹੇਤੁਤਾਂ ਚ ਪ੍ਰਪਦ੍ਯਤੇ||੩||

ਸ੦-ਹੀਨਮਾਤ੍ਰਂ ਪੁਨਰਸ਼ਨਂ ਨ ਬਲਾਯ, ਨੋਪਚਯਾਯ, ਨ ਚੌਜਸੇ| ਸਰ੍ਵੇਸਾਂ ਵਾਤਰੋਗਾਣਾਂ ਹੇਤੁਤਾਂ-ਕਾਰਣਤਾਂ ਯਾਤਿ|

Adhikarana atimAtre doShAH (4) · Śloka 4

ਅਤਿਮਾਤ੍ਰਂ ਤ੍ਵਸ਼ਨਂ ਤ੍ਰੀਨਪਿ ਦੋਸਾਨ੍ ਪ੍ਰਕੋਪਯੇਤ੍| |੪|

ਸ੦-ਅਤਿਮਾਤ੍ਰਂ ਤ੍ਵਸ਼ਨਂ ਤ੍ਰੀਨਪਿ ਦੋਸਾਨ੍ ਸ਼ੀਘ੍ਰਮੇਵ ਪ੍ਰਕੋਪਯਤਿ|

Adhikarana visUcikAlasakayoH samprAptiH (4-6) · Śloka 6

ਪ੍ਰਕੁਪਿਤਾਸ਼੍ਚ ਤ੍ਰਯੋ ਦੋਸਾ ਅਲਸਕਾਖ੍ਯਂ ਵਿਸੂਚਿਕਾਖ੍ਯਂ ਵਾ ਵ੍ਯਾਧਿਂ ਯਥਾ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ, ਤਥਾ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ | ਪੀਡ੍ਯਮਾਨਾ ਹਿ ਵਾਤਾਦ੍ਯਾ ਯੁਗਪਤ੍ਤੇਨ ਕੋਪਿਤਾਃ||੪|| ਆਮੇਨਾਨ੍ਨੇਨ ਦਿਸ੍ਟੇਨ ਤਦੇਵਾਵਿਸ਼੍ਯ ਕੁਰ੍ਵਤੇ| ਵਿਸ੍ਟਮ੍ਭਯਨ੍ਤੋਲਸਕਂ ਚ੍ਯਾਵਯਨ੍ਤੋ ਵਿਸੂਚਿਕਾਮ੍||੫|| ਅਧਰੋਤ੍ਤਰਮਾਰ੍ਗਾਭ੍ਯਾਂ ਸਹਸੈਵਾਜਿਤਾਤ੍ਮਨਃ| |੬|

ਸ੦-ਤੇਨਾਪਕ੍ਵੇਨਾਨ੍ਨੇਨ-ਆਹਾਰੇਣ, ਦੁਸ੍ਟੇਨ ਵਤਾਦ੍ਯਾ ਹਿ-ਯਸ੍ਮਾਤ੍, ਪੀਡ੍ਯਮਾਨਾਃ-ਵਿਬਧ੍ਯਮਾਨਾਃ ਰੁਦ੍ਧਮਾਰ੍ਗਤ੍ਵਾਤ੍, ਅਤ ਏਵ ਯੁਗਪਤ੍-ਏਕਕਾਲਂ ਸਰ੍ਵ ਏਵ, ਕੋਪਿਤਾਸ੍ਤਦੇਵ-ਦੁਸ੍ਟਮਨ੍ਨਮਾਵਿਸ਼੍ਯ-ਆਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯਾਲਸਕਂ ਕੁਰ੍ਵਤੇ| ਕਿਂ ਕੁਰ੍ਵਤਃ ? ਵਿਸ੍ਟਮ੍ਭਯਤਃ,-ਤਦੇਵ ਦੁਸ੍ਟਮਨ੍ਨਂ ਸ੍ਰੋਤਃਸੁ ਰੁਨ੍ਧਾਨਾਃ| ਤਥਾ, ਅਧਰੋਤ੍ਤਰਮਾਰ੍ਗਾਭ੍ਯਾਂ ਸਹਸੈਵ-ਅਨੁਚਿਤੇ ਦੇਸ਼ੇ ਕਾਲੇ (ਚ), ਚ੍ਯਾਵਯਨ੍ਤਃ-ਊਰ੍ਧ੍ਵਮਧਸ਼੍ਚ ਨਿਸ੍ਕਾਸ਼ਯਨ੍ਤਃ| ਅਜਿਤਾਤ੍ਮਨਃ-ਅਸਂਯਤਚੇਤਸਃ ਪੁਂਸੌ ਵਿਸੂਚਿਕਾਂ ਕੁਰ੍ਵਤੇ|

Adhikarana alasakanirvicanam (6-7) · Śloka 7

| ਪ੍ਰਯਾਤਿ ਨੋਰ੍ਧ੍ਵਂ ਨਾਧਸ੍ਤਾਦਾਹਾਰੋ ਨ ਚ ਪਚ੍ਯਤੇ||੬|| ਆਮਾਸ਼ਯੇਲਸੀਭੂਤਸ੍ਤੇਨ ਸੋਲਸਕਃ ਸ੍ਮਤਃ| |੭|

ਸ੦-ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ-ਮੁਖੇਨਾਹਾਰੋ ਨ ਪ੍ਰਯਾਤਿ, ਨ ਚਾਧਸ੍ਤਾਤ੍-ਗੁਦੇਨ ਪ੍ਰਯਾਤਿ, ਨ ਚਾਹਾਰਃ ਪਚ੍ਯਤੇ, ਆਮਸ਼ਯੇ-"ਨਾਭਿਸ੍ਤਨਾਨ੍ਤਰਂ ਜਨ੍ਤੋਰਾਮਾਸ਼ਯ ਇਤਿ ਸ੍ਮਤਃ|" ਤਸ੍ਮਿਨ੍, ਅਲਸੀਭੂਤ ਇਵਾਲਸੀਭੂਤਃ| ਯਥਾ,-ਅਕਰ੍ਮਸ਼ੀਲਃ ਪੁਰੁਸੋਲਸ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ, ਤਥਾਯਮਾਹਾਰੋਲਸੀਭੂਤਸ੍ਤਿਸ੍ਠਤਿ| ਤੇਨ ਹੇਤੁਨਾ ਸ ਰੋਗੋਲਸਕਃ ਸ੍ਮਤਃ|

Adhikarana visUcikAnirvacanam (7-8) · Śloka 8

ਵਿਸੂਚਿਕਾਯਾ ਨਿਰ੍ਵਚਨਮਾਹ | ਵਿਵਿਧੈਰ੍ਵੇਦਨੋਦ੍ਭੇਦੈਰ੍ਵਾਯ੍ਵਾਦਿਭਸ਼ਕੋਪਤਃ||੭|| ਸੂਚੀਭਿਰਿਵ ਗਾਤ੍ਰਾਣਿ ਵਿਧ੍ਯਤੀਤਿ ਵਿਸੂਚਿਕਾ| |੮|

ਸ੦-ਵਾਯ੍ਵਾਦੀਨਾਂ ਤ੍ਰਯਾਣਾਮਤ੍ਯਨ੍ਤਪ੍ਰਕੋਪਾਤ੍ ਨਾਨਾਪ੍ਰਕਾਰੈਰ੍ਵੇਦਨੋਦ੍ਭੇਦੈਃ-ਪੀਡੋਤ੍ਪਾਦੈਃ, ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਗਾਤ੍ਰਾਣਿ ਸੂਚਿਭਿਰਿਵ ਵਿਧ੍ਯਤਿ, ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵਿਸੂਚਿਕੇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ| ਵਿਵਿਧਾਨਾਂ ਵਿਕਾਰਾਣਾਂ ਸੂਚਿਕਾ-ਵਿਸੂਚਿਕੇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ|

Adhikarana visUcikAlakShaNam (8-9) · Śloka 9

| ਤਤ੍ਰ ਸ਼ੂਲਭ੍ਰਮਾਨਾਹਕਮ੍ਪਸ੍ਤਮ੍ਭਾਦਯੋਨਿਲਾਤ੍||੮|| ਪਿਤ੍ਤਾਜ੍ਜ੍ਵਰਾਤਿਸਾਰਾਨ੍ਤਰ੍ਦਾਹਤਟ੍ਪ੍ਰਲਯਾਦਯਃ| ਕਫਾਚ੍ਛਰ੍ਦ੍ਯਙ੍ਗਗੁਰੁਤਾਵਾਕ੍ਸਙ੍ਗਸ੍ਠੀਵਨਾਦਯਃ||੯||

ਸ੦-ਵਾਤਾਦਧਿਕਾਤ੍ ਸ਼ੂਲਾਦਯੋ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨਾਙ੍ਗੋਦ੍ਵੇਸ੍ਟਨਮੁਖਸ਼ੋਸਾਦਿਪਰਿਗ੍ਰਹਃ| ਪਿਤ੍ਤਾਦ੍ਦਦ੍ਧਾਤ੍ ਜ੍ਵਰਾਦ੍ਯਾਃ ਸ੍ਯੁਃ| ਪ੍ਰਲਯੋ-ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਪ੍ਰਾਯਃ| ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਮਦਾਦਿਪਰਿਗ੍ਰਹਃ| ਕਫਾਦਧਿਕਾਤ੍ ਛਰ੍ਦ੍ਯਾਦਯੋ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਕ੍ਸਵਥ੍ਵਾਦੀਨਾਂ ਗ੍ਰਹਣਮ੍|

Adhikarana alasakalakShaNam (10-12) · Śloka 12

ਵਿਸ਼ੇਸਾਦ੍ਦੁਰ੍ਬਲਸ੍ਯਾਲ੍ਪਵਹ੍ਨੇਰ੍ਵੇਗਵਿਧਾਰਿਣਃ| ਪੀਡਿਤਂ ਮਾਰੁਤੇਨਾਨ੍ਨਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਾ ਰੁਦ੍ਧਮਨ੍ਤਰਾ||੧੦|| ਅਲਸਂ ਕ੍ਸੋਭਿਤਂ ਦੋਸੈਃ ਸ਼ਲ੍ਯਤ੍ਵੇਨੈਵ ਸਂਸ੍ਥਿਤਮ੍| ਸ਼ੂਲਾਦੀਨ੍ ਕੁਰੁਤੇ ਤੀਵ੍ਰਾਂਸ਼੍ਛਰ੍ਦ੍ਯਤੀਸਾਰਵਰ੍ਜਿਤਾਨ੍||੧੧|| ਸੋਲਸਃ| |੧੨|

ਸ੦-ਦੁਰ੍ਬਲਤ੍ਵਾਦਿਯੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਯਨ੍ਮਾਰੁਤੇਨ ਵਿਸ਼ੇਸਾਦਨ੍ਨਂ ਪੀਡਿਤਮ੍, ਅਨ੍ਤਰਾ-ਆਮਾਸ਼ਯਮਧ੍ਯ ਏਵ, ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਾ ਰੁਦ੍ਧਂ-ਅਲਸੀਭੂਤਮ੍, ਤਥਾ ਦੋਸੈਃ ਕ੍ਸੋਭਿਤਂ-ਆਕੁਲਿਤਮ੍, ਅਤ ਏਵਾਤਿਪੀਡਾਕਾਰਿਤ੍ਵਾਚ੍ਛਲ੍ਯਰੂਪਤਯੈਵ ਸ੍ਥਿਤਮ੍, ਤੀਵ੍ਰਾਨ੍-ਦੁਃਸਹਾਨ੍, ਸ਼ੂਲਾਦੀਨ੍ ਛਰ੍ਦ੍ਯਾਦਿਵਰ੍ਜਿਤਾਨ੍ ਕੁਰੁਤੇ| ਛਰ੍ਦ੍ਯਤੀਸਾਰਾਭ੍ਯਾਂ ਹਿ ਵਿਸੂਚਿਕੋਕ੍ਤਾ| ਸੋਲਸਸਂਜ੍ਞੋ ਰੋਗਃ| ਦੁਰ੍ਬਲੋ ਹ੍ਯਨੁਪਚਿਤਧਾਤੁਃ, ਸ ਨ ਕਦਾਚਿਦਾਹਾਰਂ ਸੋਢੁਂ ਸ਼ਕ੍ਤਃ| ਅਲ੍ਪਾਗ੍ਨਿਸ਼੍ਚਾਹਾਰਂ ਨ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਜਰਯਤਿ| ਯਤੋ ਵੇਗਧਾਰਣਸ਼ੀਲਸ੍ਯ ਪ੍ਰਤਿਹਤੋ ਵਾਯੁਰ੍ਵਿਮਾਰ੍ਗਗਃ ਪਿਤ੍ਤਕਫਾਵਪਿ ਵਿਮਾਰ੍ਗਗੌ ਕੁਰੁਤੇ, ਇਤ੍ਯੇਤਦ੍ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਃ|

Adhikarana daNDakAlasakalakShaNam (12-13) · Śloka 13

ਦਣ੍ਡਕਾਲਸਕਂ ਲਿਲਕ੍ਸਯਿਸੁਰਾਹ- ਅਤ੍ਯਰ੍ਥਦੁਸ੍ਟਾਸ੍ਤੁ ਦੋਸਾ ਦੁਸ੍ਟਾਮਬਦ੍ਧਖਾਃ| ਯਾਨ੍ਤਸ੍ਤਿਰ੍ਯਕ੍ਤਨੁਂ ਸਰ੍ਵਾਂ ਦਣ੍ਡਵਤ੍ਸ੍ਤਮ੍ਭਯਨ੍ਤਿ ਚੇਤ੍||੧੨|| ਦਣ੍ਡਕਾਲਸਕਂ ਨਾਮ ਤਂ ਤ੍ਯਜੇਦਾਸ਼ੁਕਾਰਿਣਮ੍| |੧੩|

ਸ੦-ਚੇਦ੍ਯਦ੍ਯਰ੍ਥੇ| ਅਤਿਸ਼ਯੇਨ ਦੁਸ੍ਟਾ ਦੋਸਾਃ, ਤਥਾ ਦੁਸ੍ਟਾਮੇਨ ਬਦ੍ਧਾਨਿ-ਪੂਰ੍ਣਾਨਿ, ਖਾਨਿ-ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ, ਯੈਸ੍ਤੇ ਦੁਸ੍ਟਾਮਬਦ੍ਧਖਾਃ, ਤਥਾ ਤਿਰ੍ਯਗ੍ਗਚ੍ਛਨ੍ਤਃ, ਤਨੁਂ ਸਰ੍ਵਾਂ-ਸ਼ਰੀਰਂ ਸਕਲਂ, ਦਣ੍ਡਵਦ੍ਯਦਿ ਸ੍ਤਮ੍ਭਯਨ੍ਤਿ-ਪ੍ਰਸਾਰਣਾਕੁਞ੍ਚਨਰਹਿਤਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ, ਤਦਾ ਦਣ੍ਡਕਾਲਸਕੋ ਨਾਮ ਰੋਗੋ ਭਵਤਿ| ਤਂ-ਦਣ੍ਡਕਾਲਸਕਂ, ਤ੍ਯਜੇਤ੍-ਨੋਪਕ੍ਰਮੇਤ੍| ਯਤ ਆਸ਼ੁਕਾਰਿਣਮ੍,-ਆਸ਼ੁ-ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਸ੍ਵਕਰ੍ਮ ਮਾਰਣਂ ਕਰੋਤੀਤ੍ਯਾਸ਼ੁਕਾਰੀ, ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਂ ਹਨ੍ਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ|

Adhikarana AmaviShalakShaNam (13-14) · Śloka 14

ਸਮ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਮਵਿਸਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਤਿ | ਵਿਰੁਦ੍ਧਾਧ੍ਯਸ਼ਨਾਜੀਰ੍ਣਸ਼ੀਲਿਨੋ ਵਿਸਲਕ੍ਸਣਮ੍||੧੩|| ਆਮਦੋਸਂ ਮਹਾਗ਼ੋਰਂ ਵਰ੍ਜਯੇਦ੍ਵਿਸਸਂਜ੍ਞਕਮ੍| ਵਿਸਰੂਪਾਸ਼ੁਕਾਰਿਤ੍ਵਾਦ੍ਵਿਰੁਦ੍ਧੋਪਕ੍ਰਮਤ੍ਵਤਃ||੧੪||

ਸ੦-ਵਿਰੁਦ੍ਧਂ-ਪ੍ਰਾਗੁਕ੍ਤਮ੍, "ਵਿਰੁਦ੍ਧਮਮ੍ਲਂ" (ਹ.ਸੂ.ਅ. ੭|੩੧) ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ| "ਵਿਦ੍ਯਾਦਧ੍ਯਸ਼ਨਂ" (ਹ.ਸੂ.ਅ. ੮|੩੪) ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ-ਅਧ੍ਯਸ਼ਨਮ੍| ਅਜੀਰ੍ਣਂ ਚ-ਤ੍ਰਿਵਿਧਂ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ| ਏਤਾਨਿ ਸ਼ੀਲਿਤੁਂ ਸ਼ੀਲਂ ਯਸ੍ਯ ਤਸ੍ਯ ਪੁਂਸੋ ਯ, ਆਮਦੋਸੋ ਵਿਸਲਕ੍ਸਣਃ-ਲਾਲਾਦਿਲਕ੍ਸਣਯੁਕ੍ਤੋ, ਮਹਾਗ਼ੋਰੋ-ਅਤਿਕਸ੍ਟੋ ਵਿਸਾਖ਼੍ਯੋ ਯੋ ਭਵਤਿ, ਤਂ ਨ ਚਿਕਿਤ੍ਸੇਤ੍| ਕੁਤਃ ? ਵਿਸਰੂਪਤ੍ਵਾਦਾਸ਼ੁਕਾਰਿਤ੍ਵਾਦ੍ਵਿਰੁਦ੍ਧੋਪਕ੍ਰਮਤ੍ਵਾਚ੍ਚ| ਵਿਸਸਦਸ਼ਸ੍ਵਰੂਪਤ੍ਵਾਦ੍ਵਿਸੇ ਸ਼ੀਤੋਪਕ੍ਰਮੋ ਯੁਕ੍ਤਃ, ਆਮੇ ਚੋਸ੍ਣੋਪਕ੍ਰਮੋ ਯੁਕ੍ਤਃ, ਇਤਿ ਵਿਰੁਦ੍ਧੋਪਕ੍ਰਮਤ੍ਵਮ੍|

Adhikarana alasakacikitsA (15-16) · Śloka 16

ਅਥਾਮਮਲਸੀਭੂਤਂ ਸਾਧ੍ਯਂ ਤ੍ਵਰਿਤਮੁਲ੍ਲਿਖ਼ੇਤ੍| ਪੀਤ੍ਵਾ ਸੋਗ੍ਰਾਪਟੁਫਲਂ ਵਾਰ੍ਯੁਸ੍ਣਂ ਯੋਜਯੇਤ੍ਤਤਃ||੧੫|| ਸ੍ਵੇਦਨਂ ਫਲਵਰ੍ਤਿਂ ਚ ਮਲਵਾਤਾਨੁਲੋਮਨੀਮ੍| ਨਾਮ੍ਯਮਾਨਾਨਿ ਚਾਙ੍ਗਾਨਿ ਭਸ਼ਂ ਸ੍ਵਿਨ੍ਨਾਨਿ ਵੇਸ੍ਟਯੇਤ੍||੧੬||

ਸ੦-ਅਥੇਤ੍ਯਾਨਨ੍ਤਰ੍ਯੇ| ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਂ ਸਾਧ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਮਵਗਮ੍ਯਾਨਨ੍ਤਰਮਾਮਂ ਸਾਧ੍ਯਮਦੁਸ੍ਟਂ ਸਨ੍ਤਂ ਤ੍ਵਰਿਤਂ-ਦ੍ਰਾਕ੍, ਆਤੁਰ ਉਲ੍ਲਿਖ਼ੇਤ੍-ਉਦ੍ਵਮੇਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕਿਂਵਿਧਮਾਮਮ੍ ? ਅਲਸੀਭੂਤਮ੍,-ਅਲਸਲਕ੍ਸਣਤਾਂ ਗਤਮ੍| ਕਥਮੁਲ੍ਲਿਖ਼ੇਤ੍ ? ਇਤ੍ਯਾਹ-ਪੀਤ੍ਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਜਲਮੁਸ੍ਣਂ ਪੀਤ੍ਵਾ ਵਚਾਲਵਣਮਦਨਫਲਯੁਕ੍ਤਂ, ਵਮੇਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਤੋਨਨ੍ਤਰਂ ਸ੍ਵੇਦਨਂ ਯੋਜਯੇਤ੍| ਤਥਾ-"ਵਿਪਾਚ੍ਯ ਮੂਤ੍ਰਾਮ੍ਲਮਧੂਨਿ ਦਨ੍ਤੀਪਿਣ੍ਡੀਤਕਸ੍ਣਾਬਿਡਧੂਮਕੁਸ੍ਠੈਃ| ਵਰ੍ਤਿਂ ਕਰਾਙ੍ਗੁਸ੍ਠਨਿਭਾਂ ਗ਼ਤਾਕ੍ਤਾਂ ਗੁਦੇ ਰੁਜਾਨਾਹਹਰੀਂ ਵਿਦਧ੍ਯਾਤ੍||" ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਫਲਵਰ੍ਤੀਂ ਚ ਮਲਵਾਤਾਨੁਲੋਮਨੀਂ ਯੋਜਯੇਤ੍| ਤਤ੍ਰਾਮਦੋਸੇ ਦੋਸਵਸ਼ਾਦਙ੍ਗਾਨਿ ਚ ਨਾਮ੍ਯਮਾਨਾਨਿ-ਸਙ੍ਕੋਚ੍ਯਮਾਨਾਨਿ ਸਨ੍ਤਿ, ਅਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਸ੍ਵਿਨ੍ਨਾਨਿ ਵਸ੍ਤ੍ਰਾਦਿਨਾ ਵੇਸ੍ਟਯੇਤ੍|

Adhikarana visUcikAcikitsA (17) · Śloka 17

ਵਿਸੂਚ੍ਯਾਮਤਿਵਦ੍ਧਾਯਾਂ ਪਾਰ੍ਸ੍ਣ੍ਯੋਰ੍ਦਾਹਃ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਯਤੇ| ਤਦਹਸ਼੍ਚੋਪਵਾਸ੍ਯੈਨਂ ਵਿਰਿਕ੍ਤਵਦੁਪਾਚਰੇਤ੍||੧੭||

ਸ੦-ਵਿਸੂਚ੍ਯਾਂ-ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਲਕ੍ਸਣਾਯਾਮ੍, ਅਤਿਵਦ੍ਧਾਯਾਂ ਸਤ੍ਯਾਂ ਪਾਰ੍ਸ੍ਣ੍ਯੋਃ-ਖੁਰਿਕਯੋਃ, ਅਯਃਸ਼ਲਾਕਾਦਿਨਾ ਦਾਹਃ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਯਤੇ| ਤਦਹਃ-ਵਿਸੂਚਿਕਾਰਮ੍ਭਦਿਵਸ ਏਵ, ਏਨਂ-ਵਿਸੂਚਿਕਾਵਨ੍ਤਂ, ਉਪਵਾਸ੍ਯ-ਲਙ੍ਘਯਿਤ੍ਵਾ, ਵਿਰਕ੍ਤਵਤ੍-ਪੇਯਾਦਿਕ੍ਰਮੇਣੋਪਾਚਰੇਤ੍| ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ (?) ਚੋਕ੍ਤਮ੍ (ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਸੂ.ਅ.੧੧)-"ਸੁਚ੍ਛਰ੍ਦਿਤਵਿਰਿਕ੍ਤਸ੍ਯ ਗਾਤ੍ਰਾਯਾਮੇਤਿਦਾਰੁਣੇ| ਭਲ੍ਲਾਤਕਮਧੂਚ੍ਛਿਸ੍ਟਜੀਰ੍ਣਪਿਣ੍ਯਾਕਨਾਗਰੈਃ|| ਘਤਤੈਲਂ ਪਚੇਤ੍ ਸਾਮ੍ਲੈਸ੍ਤਚ੍ਚ ਖਲ੍ਲੀਘ੍ਨਮੁਤ੍ਤਮਮ੍|| ਤ੍ਵਕ੍ਪਤ੍ਰਰਾਸ੍ਨਾਗੁਰੁਸ਼ਿਗ੍ਰੁਕੁਸ੍ਠੈਰਮ੍ਲਪ੍ਰਤਿਸ੍ਠੈਃ ਸਵਚਾਸ਼ਤਾਹ੍ਵੈਃ| ਉਦ੍ਵਰ੍ਤਨਂ ਖਲ੍ਲਿਵਿਸੂਚਿਕਾਘ੍ਨਂ ਤੈਲਂ ਵਿਪਕ੍ਵਂ ਚ ਤਦਰ੍ਥਕਾਰਿ|| ਸ਼ਿਰੀਸਨਕ੍ਤਾਹ੍ਵਫਣਿਜ੍ਜਬੀਜਤ੍ਰਾਯਨ੍ਤ੍ਯਪਾਮਾਰ੍ਗਫਲਾਨਿ ਵਰ੍ਤਿਃ| ਬਸ੍ਤਸ੍ਯ ਮੂਤ੍ਰੇਣ ਵਿਸੂਚਿਕਾਘ੍ਨੀ ਪ੍ਰਲੇਪਨਸ੍ਯਾਞ੍ਜਨਧੂਮਯੋਗੈਃ||" ਇਤਿ|

Adhikarana AmadoShiNaH shamanauShadhaniShedhaH (18-19) · Śloka 19

ਅਜੀਰ੍ਣਿਨੋ ਭੇਸਜਂ ਨਿਸੇਧਤਿ ਤੀਵ੍ਰਾਰ੍ਤਿਰਪਿ ਨਾਜੀਰ੍ਣੀ ਪਿਬੇਚ੍ਛੂਲਘ੍ਨਮੌਸਧਮ੍| ਆਮਸਨ੍ਨੋਨਲੋ ਨਾਲਂ ਪਕ੍ਤੁਂ ਦੋਸੌਸਧਾਸ਼ਨਮ੍||੧੮|| ਨਿਹਨ੍ਯਾਦਪਿ ਚੈਤੇਸਾਂ ਵਿਭ੍ਰਮਃ ਸਹਸਾਤੁਰਮ੍| |੧੯|

ਸ੦-ਅਜੀਰ੍ਣੀ-ਅਜੀਰ੍ਣਵਾਨ੍, ਤੀਵ੍ਰਸ਼ੂਲੋਪਿ ਸਨ੍ ਸ਼ੂਲਹਰਮੌਸਧਂ ਨ ਪਿਬੇਤ੍| ਵਮਨਕਰਮੁਸ੍ਣੋਦਕਂ ਚ ਪ੍ਰਾਗੁਪਦਿਸ੍ਟਮੇਵ ਪਿਬੇਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸ਼ੂਲਘ੍ਨਮਿਤ੍ਯੁਪਲਕ੍ਸਣਾਰ੍ਥਮ੍| ਛਰ੍ਦ੍ਯਤੀਸਾਰਘ੍ਨਮਪਿ ਵਿਸੂਚਿਕਾਯਾਂ ਨ ਪਿਬੇਤ੍| ਯਤ ਆਮੇਨ ਸਨ੍ਨੋ-ਮਨ੍ਦੀਭੂਤੋਗ੍ਨਿਰ੍ਦੋਸੌਸਧਾਸ਼ਨਂ ਪਕ੍ਤੁਂ ਨ ਸਮਰ੍ਥਃ| ਏਤੇਸਾਂ ਚ-ਦੋਸੌਸ਼ਧਾਸ਼ਨਾਨਾਂ, ਤ੍ਰਯਾਣਾਂ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧੀ ਯੋ ਵਿਭ੍ਰਮੋ-ਵ੍ਯਾਪਤ੍ਤਿਃ, ਸਹਸਾ-ਕਾਲਮਨਪੇਕ੍ਸ੍ਯੈਵ, ਆਤੁਰਂ ਹਨ੍ਯਾਤ੍| ਨ ਕੇਵਲਮਿਦਂ ਗੁਣਾਯ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ, ਪ੍ਰਤ੍ਯੁਤ ਦੋਸਂ ਕਰੋਤੀਤਿ ਸੂਚਨਾਰ੍ਥਮਪਿ ਚੇਤਿ ਕਤਮ੍|

Adhikarana AmadoShiNo~avasthAvisheShe auShadham (19-20) · Śloka 20

ਕਦਾ ਔਸਧਂ ਯੁਞ੍ਜੀਤ ? ਇਤ੍ਯਾਹ- | ਜੀਰ੍ਣਾਸ਼ਨੇ ਤੁ ਭੈਸਜ੍ਯਂ ਯੁਞ੍ਜ੍ਯਾਤ੍ ਸ੍ਤਬ੍ਧਗੁਰੂਦਰੇ||੧੯|| ਦੋਸਸ਼ੇਸਸ੍ਯ ਪਾਕਾਰ੍ਥਮਗ੍ਨੇਃ ਸਨ੍ਧੁਕ੍ਸਣਾਯ ਚ| |੨੦|

ਸ੦-ਜੀਰ੍ਣਮਸ਼ਨਂ ਯਸ੍ਯ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨੌਸਧਂ ਯੁਞ੍ਜ੍ਯਾਦ੍ਵੈਦ੍ਯਃ| ਕੀਦਸ਼ਿ ? ਸ੍ਤਬ੍ਧਂ-ਅਚਲਂ, ਗੁਰੂਦਰਂ-ਕੋਸ੍ਠੋ, ਯਸ੍ਯ ਤਸ੍ਮਿਨ੍| ਕਿਮਰ੍ਥਮੌਸਧਂ ਯੁਞ੍ਜ੍ਯਾਤ੍ ? ਇਤ੍ਯਾਹ-ਦੋਸੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਗਤਾਰ੍ਥਮ੍|

Adhikarana AmadoShasAmAnyacikitsA (20-21) · Śloka 21

ਕੀਦਸ਼ਮੌਸਧਂ ਯੋਜ੍ਯਮਿਤ੍ਯਾਹ | ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਰਾਮਵਿਕਾਰਾਣਾਂ ਭਵਤਿ ਤ੍ਵਪਤਰ੍ਪਣਾਤ੍||੨੦|| ਤ੍ਰਿਵਿਧਂ ਤ੍ਰਿਵਿਧੇ ਦੋਸੇ ਤਤ੍ਸਮੀਕ੍ਸ੍ਯ ਪ੍ਰਯੋਜਯੇਤ੍| |੨੧|

ਸ੦-ਤੁਰਵਧਾਰਣੇ| ਯਸ੍ਮਾਦਤਰ੍ਪਣਾਦੇਵਾਮਜਾਨਾਂ ਵਿਕਾਰਾਣਾਂ-ਆਲਸ੍ਯਜਾਡ੍ਯਾਗ੍ਨਿਮਾਨ੍ਦ੍ਯਾਦੀਨਾਮ੍, ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਃ-ਉਪਸ਼ਮੋ, ਭਵਤਿ| ਤਸ੍ਮਾਦਤਰ੍ਪਣਂ ਯੋਜਯੇਤ੍| ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ ਹਿ (ਹ.ਸੂ.ਅ. ੧੪|੧੦)-"ਮੇਹਾਮਦੋਸਾਤਿਸ੍ਨਿਗ੍ਧ" ਇਤ੍ਯਾਰਭ੍ਯ ਯਾਵਤ੍ "ਲਙ੍ਘਯੇਨ੍ਨਿਤ੍ਯਮ੍" ਇਤਿ| ਤਸ੍ਮਾਦਤਰ੍ਪਣਂ ਸਮੀਕ੍ਸ੍ਯ-ਦੇਸ਼ਕਾਲਾਗ੍ਨ੍ਯਾਦੀਨ੍ ਪਰ੍ਯਾਲੋਚ੍ਯ, ਤ੍ਰਿਪ੍ਰਕਾਰਂ ਤ੍ਰਿਪ੍ਰਕਾਰੇ ਦੋਸੇ ਵੈਦ੍ਯਃ ਪ੍ਰਯੋਜਯੇਤ੍|

Adhikarana alpamadhyapraBUtadoShacikitsA (21-22) · Śloka 22

ਸਮ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਤਦੇਵ ਯਥਾਯੋਗ੍ਯਮਾਹ- | ਤਤ੍ਰਾਲ੍ਪੇ ਲਙ੍ਘਨਂ ਪਥ੍ਯਂ, ਮਧ੍ਯੇ ਲਙ੍ਹ੍ਘਨਪਾਚਨਮ੍||੨੧|| ਪ੍ਰਭੂਤੇ ਸ਼ੋਧਨਂ, ਤਦ੍ਧਿ ਮੂਲਾਦੁਨ੍ਮੂਲਯੇਨ੍ਮਲਾਨ੍| |੨੨|

ਸ੦-ਤਤ੍ਰ-ਤੇਸੁ ਤ੍ਰਿਸੁ ਮਧ੍ਯੇ, ਅਲ੍ਪੇ ਦੋਸੇ, ਲਙ੍ਘਨਂ-ਉਪਵਾਸਾਖ੍ਯਂ, ਪਥ੍ਯਮ੍| ਤੇਨ ਹ੍ਯਨਲਾਨਿਲਵਧ੍ਦ੍ਯਾਲ੍ਪੋ ਦੋਸਃ ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਸਂਸ਼ੋਸ੍ਯ ਜੀਯਤੇ| ਮਧ੍ਯੇ ਦੋਸੇ ਲਙ੍ਘਨਂ ਪਾਚਨਂ ਚ ਪਥ੍ਯਮ੍| ਅਗ੍ਨਿਃ ਪਚਤਿ, ਤਸ੍ਯ ਪਚਤੋ ਯੇ ਵਿਬਨ੍ਧਹੇਤਵਃ, ਤਾਨ੍ਨਿਸਿਧ੍ਯ ਪਾਟਵਂ ਪਕ੍ਤੁਰਾਦਧਤਃ ਪਚੇਤਿ ਪ੍ਰਯੁਙ੍ਕ੍ਤ ਇਵ ਤਤ੍ ਪਾਚਯਤੀਤਿ ਪਾਚਨਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਹੇਤੁਮਣ੍ਣਿਜਨ੍ਤਾਤ੍ਪਚੇਰ੍ਬਾਹੁਲਕਾਤ੍ਕਰ੍ਤਰਿ ਲ੍ਯੁਟ੍| ਯਦੁਪਯੁਕ੍ਤਮਨ੍ਨਪਾਨੌਸਧਮਪਕ੍ਵਾਨਾਂ ਸਾਮਾਨਾਂ ਧਾਤੂਨਾਂ ਪਾਚਨੇ ਸਮਰ੍ਥਂ ਤਤ੍ ਪਾਚਨਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਪ੍ਰਭੂਤੇ ਸ਼ੋਧਨਂ ਪਥ੍ਯਮ੍| ਸ਼ੋਧਨਂ ਤੁ ਕਾਯਾਦ੍ਬਹਿਰ੍ਦੋਸਾਨੀਰਯਤਿ| ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ ਹਿ (ਹ.ਸੂ.ਅ. ੧੪|੫)-"ਯਦੀਰਯੇਦ੍ਬਹਿਰ੍ਦੋਸਾਨ੍ ਪਞ੍ਚਧਾ ਸ਼ੋਧਨਂ ਤੁ ਤਤ੍|" ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕੁਤਃ ਪ੍ਰਭੂਤ ਆਮਦੋਸੇ ਸ਼ੋਧਨਂ ਹਿਤਮ੍ ? ਇਤ੍ਯਾਹ-ਤਦ੍ਧੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਹਿ-ਯਸ੍ਮਾਤ੍, ਤਤ੍-ਸ਼ੋਧਨਮ੍, ਮੂਲਾਨ੍ਮਲਾਨ੍ਨਾਸ਼ਯੇਤ੍| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇਪ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍ (ਸੂ.ਅ. ੧੧)-ਬਹੁਦੋਸਾਣਾਂ ਪੁਨਰ੍ਦੋਸਾਵਸੇਚਨਮੇਵ ਕਾਰ੍ਯਮ੍| ਨ ਹ੍ਯਸ੍ਰਾਵਿਤੇ ਪਲ੍ਵਲੋਦਕੌਘੇ ਸ਼ਾਲ੍ਯਾਦਿਪੁਸ੍ਟਿਰ੍ਭਵਤਿ|" ਇਤਿ|

Adhikarana evamanyavyAdhicikitsA,hetuvyAdhiviparyayacikitsA (22-23) · Śloka 23

| ਏਵਮਨ੍ਯਾਨਪਿ ਵ੍ਯਾਧੀਨ੍ ਸ੍ਵਨਿਦਾਨਵਿਪਰ੍ਯਯਾਤ੍||੨੨|| ਚਿਕਿਤ੍ਸੇਦਨੁਬਨ੍ਧੇ ਤੁ ਸਤਿ ਹੇਤੁਵਿਪਰ੍ਯਯਮ੍| ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਯਥਾਯਥਂ ਵੈਦ੍ਯੋ ਯੁਞ੍ਜ੍ਯਾਦ੍ਵ੍ਯਾਧਿਵਿਪਰ੍ਯਯਮ੍||੨੩||

ਸ੦-ਯਥਾ ਸਨ੍ਤਰ੍ਪਣੋਤ੍ਥ ਆਮਦੋਸੋ ਨਿਦਾਨਵਿਪਰ੍ਯਯਾਚ੍ਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯਤੇ, ਏਵਮਨ੍ਯਾਨਪਿ ਜ੍ਵਰਾਦੀਨ੍ ਵਿਕਾਰਾਨ੍ ਸ੍ਵਨਿਦਾਨਵਿਪਰ੍ਯਯਾਚ੍ਚਿਕਿਤ੍ਸੇਤ੍| ਸਨ੍ਤਰ੍ਪਣੋਤ੍ਥੋਪਤਰ੍ਪਣੇਨ, ਸ਼ੀਤੋਤ੍ਥ ਉਸ੍ਣੇਨ, ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਦਿ ਤ੍ਵੇਵਮੁਪਕ੍ਰਮ੍ਯਮਾਣੋ ਵ੍ਯਾਧਿਰਨੁਬਧ੍ਯੇਤ-ਤੇਨੋਪਸ਼ਮਂ ਨ ਗਚ੍ਛੇਤ੍, ਤਤੋ ਹੇਤੁਵਿਪਰ੍ਯਯਂ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਵ੍ਯਾਧਿਵਿਪਰ੍ਯਯਂ ਯੁਞ੍ਜ੍ਯਾਤ੍| ਕਿਮ੍ਭੂਤਮ੍ ? ਯਥਾਯਥਂ,-ਯਦ੍ਯਸ੍ਯ ਜ੍ਵਰਾਦਿਵ੍ਯਾਧੇਰ੍ਭੈਸਜ੍ਯਂ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਂ ਤਤ੍ਪ੍ਰਯੁਞ੍ਜੀਤੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਯਥਾ, (ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਸੂ.ਅ. ੧੨)-"ਮੁਸ੍ਤਾਪਰ੍ਪਟਕਂ ਜ੍ਵਰੇ, ਰਜਨੀ ਯਵਾਨ੍ਨਂ ਪ੍ਰਮੇਹੇ" ਇਤਿ|

Adhikarana tadarthakArI cikitsA,pakvadoShANAM cikitsA (24) · Śloka 24

ਨ ਚ ਹੇਤੁਵ੍ਯਾਧਿਵਿਪਰ੍ਯਯਯੋਰੇਵ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਯਾਮੁਪਯੋਗ ਇਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ ਤਦਰ੍ਥਕਾਰਿ ਵਾ, ਪਕ੍ਵੇ ਦੋਸੇ ਤ੍ਵਿਦ੍ਧੇ ਚ ਪਾਵਕੇ| ਹਿਤਮਭ੍ਯਞ੍ਜਨਸ੍ਨੇਹਪਾਨਬਸ੍ਤ੍ਯਾਦਿ ਯੁਕ੍ਤਿਤਃ||੨੪||

ਸ੦-ਤਤ੍-ਨਿਦਾਨਵ੍ਯਾਧਿਵਿਪਰ੍ਯਯਸਾਧ੍ਯਂ, ਅਰ੍ਥਂ-ਰੋਗੋਪਸ਼ਮਲਕ੍ਸਣਂ, ਕਰ੍ਤੁਂ ਸ਼ੀਲਂ ਯਸ੍ਯ ਤਤ੍-ਤਦਰ੍ਥਕਾਰਿ| ਤਦ੍ਵਾ ਯੁਞ੍ਜ੍ਯਾਤ੍| ਯਥਾ (ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਸੂ.ਅ. ੧੨)-"ਮਦਾਤ੍ਯਯੇ ਮਦ੍ਯਪਾਨਮ੍, ਅਤਿਸਾਰੇ ਵਿਰੇਚਨਮ੍" ਇਤਿ| ਵਾਸ਼ਬ੍ਦਃ ਸਮੁਚ੍ਚਯਾਰ੍ਥਃ| ਇਤਿ ਤ੍ਰਿਵਿਧਮੌਸਧਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼੍ਯਾਮਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮੇਵਾਨੁਸਰਨ੍ਨਾਹ-ਪਕ੍ਵ ਇਤਿ| ਪਕ੍ਵੇ ਦੋਸੇ-ਨਿਰਾਮੇ, ਦੀਪ੍ਤੇ ਪਾਵਕੇ ਚ| ਨਿਰਾਮਤ੍ਵੇ ਦੀਪ੍ਤਾਗ੍ਨਿਤ੍ਵੇ ਚ ਸਮੁਚਿਤਮੇਵ ਹਿਤਮਭ੍ਯਙ੍ਗਾਦਿਕਮ੍| ਯੁਕ੍ਤਿਤੋ-ਮਾਤ੍ਰਯਾ, ਯਥਾਗ੍ਨਿਸਾਦਾਦਿ ਨ ਭਵਤੀਤਿ|

Adhikarana AmAjIrNalakShaNam (25) · Śloka 25

ਅਜੀਰ੍ਣਂ ਲਕ੍ਸਯਿਤੁਮਾਹ ਅਜੀਰ੍ਣਂ ਚ ਕਫਾਦਾਮਂ ਤਤ੍ਰ ਸ਼ੋਫੋਕ੍ਸਿਗਣ੍ਡਯੋਃ| ਸਦ੍ਯੋਭੁਕ੍ਤ ਇਵੋਦ੍ਗਾਰਃ ਪ੍ਰਸੇਕੋਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ਗੌਰਵਮ੍||੨੫||

ਸ੦-ਅਗ੍ਨਿਪ੍ਰਤਿਪਕ੍ਸਤ੍ਵੇਨ ਕਫਸ੍ਯਾਜੀਰ੍ਣਕਰਣਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਾਦਗ੍ਰੇ ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਃ| ਕਫਾਤ੍ਸਕਾਸ਼ਾਦਜੀਰ੍ਣਮਾਮਸਂਜ੍ਞਕਂ ਭਵਤਿ| ਤਤ੍ਰ-ਆਮਾਖ੍ਯੇਜੀਰ੍ਣੇ, ਅਕ੍ਸਿਕੂਪਯੋਰ੍ਗਣ੍ਡ੍ਯੋਸ਼੍ਚ ਸ਼ੋਫੋ ਭਵਤਿ| ਸਦ੍ਯੋਭੁਕ੍ਤਵਦਪ੍ਰਾਪ੍ਤਵਿਦਾਹਾਵਸ੍ਥ ਉਦ੍ਗਾਰਃ| ਪ੍ਰਸੇਕਃ-ਪ੍ਰਸਕ੍ਤਂ ਨਿਸ੍ਠੀਵਨਮ੍| ਉਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ੋ-ਦੋਸਾਣਾਂ ਸ੍ਥਾਨਾਚ੍ਚਲਨਮ੍| ਗੌਰਵਂ-ਗਾਤ੍ਰਾਣਮ੍|

Adhikarana viShTabdhAjIrNalakShaNam (26) · Śloka 26

ਵਿਸ੍ਟਬ੍ਧਮਨਿਲਾਚ੍ਛੂਲਵਿਬਨ੍ਧਾਧ੍ਮਾਨਸਾਦਕਤ੍| |੨੬|

ਸ੦-ਅਨਿਲਾਦ੍ਵਿਸ੍ਟਬ੍ਧਂ ਨਾਮਾਜੀਰ੍ਣਂ ਭਵਤਿ| ਤਚ੍ਚ ਸ਼ੂਲਾਦਿਕਤ੍|

Adhikarana vidagdhAjIrNalakShaNam (26) · Śloka 26

| ਪਿਤ੍ਤਾਦ੍ਵਿਦਗ੍ਧਂ ਤਣ੍ਮੋਹਭ੍ਰਮਾਮ੍ਲੋਦ੍ਗਾਰਦਾਹਵਤ੍||੨੬||

ਸ੦-ਪਿਤ੍ਤਾਦ੍ਵਿਦਗ੍ਧਂ ਨਾਮਾਜੀਰ੍ਣਮੁਤ੍ਪਦ੍ਯਤੇ| ਤਚ੍ਚ ਤਡਾਦਿਯੁਕ੍ਤਮ੍|

Adhikarana AmAjIrNAdInAM cikitsA (27) · Śloka 27

ਤ੍ਰਿਵਿਧਸ੍ਯੈਵਾਸ੍ਯ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮਾਹ ਲਙ੍ਘਨਂ ਕਾਰ੍ਯਮਾਮੇ ਤੁ, ਵਿਸ੍ਟਬ੍ਧੇ ਸ੍ਵੇਦਨਂ ਭਸ਼ਮ੍| ਵਿਦਗ੍ਧੇ ਵਮਨਂ, ਯਦ੍ਵਾ ਯਥਾਵਸ੍ਥਂ ਹਿਤਂ ਭਵੇਤ੍||੨੭||

ਸ੦-ਤੁਰਵਧਾਰਣੇ| ਆਮਾਖ੍ਯੇਜੀਰ੍ਣੇ ਲਙ੍ਘਨਮੇਵ ਕਾਰ੍ਯਮ੍, ਨ ਵਮਨਵਿਰੇਚਨਾਦਿ| ਵਿਸ੍ਟਬ੍ਧੇ ਸ੍ਵੇਦਨਂ ਭਸ਼ਂ ਕਾਰ੍ਯਮ੍| ਭਸ਼ਸ਼ਬ੍ਦੇਨੈਤਤ੍ ਦ੍ਯੋਤਯਤਿ,-ਪੂਰ੍ਵਤ੍ਰਾਪਿ ਸ੍ਵੇਦਨਂ ਕਾਰ੍ਯਮਤ੍ਰ ਤ੍ਵਤ੍ਯਰ੍ਥਮਿਤਿ| ਵਿਦਗ੍ਧੇ-ਵਿਦਗ੍ਧਨਾਮ੍ਨ੍ਯਜੀਰ੍ਣੇ, ਵਮਨਂ ਕਾਰ੍ਯਮ੍| ਯਦ੍ਵਾ ਲਙ੍ਘਨਸ੍ਵੇਦਨਵਮਨਾਨਾਂ ਯਥਾਵਸ੍ਥਂ-ਯਥਾਦੋਸੋਦ੍ਰੇਕਂ, ਹਿਤਂ ਭਵੇਤ੍ਤਦੇਵ ਕਾਰ੍ਯਮ੍| ਆਮਾਜੀਰ੍ਣੇਪਿ ਸ੍ਵੇਦਨਵਮਨੇ, ਵਿਦਗ੍ਧੇਪਿ ਲਙ੍ਘਨਸ੍ਵੇਦਨੇ, ਇਤਿ|

Adhikarana vilambikAlakShaNaM cikitsA ca (28) · Śloka 28

ਗਰੀਯਸੋ ਭਵੇਲ੍ਲੀਨਾਦਾਮਾਦੇਵ ਵਿਲਮ੍ਬਿਕਾ| ਕਫਵਾਤਾਨੁਬਦ੍ਧਾਮਲਿਙ੍ਗਾ ਤਤ੍ਸਮਸਾਧਨਾ||੨੮||

ਸ੦-ਗਰੀਯਸਃ-ਪ੍ਰਭੂਤਾਤ੍, ਆਜੀਰ੍ਣਾਦੇਵ ਵਿਲਮ੍ਬਿਕਾ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਕੀਦਸ਼ਾਤ੍ ? ਲੀਨਾਤ੍-ਅਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਸ੍ਰੋਤਃਸੁ ਸ਼੍ਲਿਸ੍ਟਤ੍ਵਾਤ੍| ਲੀਨਾਦਿਤਿ ਲੀਙ੍ ਸ਼੍ਲੇਸਣ ਇਤ੍ਯਸ੍ਯ ਕ੍ਤਪ੍ਰਤ੍ਯਯੇ ਸ੍ਵਾਦਯ ਓਦਿਤ ਇਤ੍ਯੋਦਿਤਸ਼੍ਚੇਤਿ ਨਿਸ੍ਠਾਨਤ੍ਵਮ੍| ਸਾ ਚ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਵਾਯੁਭ੍ਯਾਮਨੁਬਦ੍ਧਾ-ਯੁਕ੍ਤਾ ਭਵਤਿ| ਆਮਂ ਨਾਮ ਯਦਜੀਰ੍ਣਂ ਤਤ੍ਸਦਸ਼ਲਕ੍ਸਣਾ| ਯਥਾ-"ਸ਼ੋਫੋਕ੍ਸਿਗਣ੍ਡਯੋਃ| ਅਦ੍ਯੋ ਭੁਕ੍ਤ ਇਵੋਦ੍ਗਾਰਃ ਪ੍ਰਸੇਕੋਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ਗੌਰਵਮ੍||" ਇਤਿ| ਤੇਨ-ਆਮੇਨ, ਸਮਂ-ਤੁਲ੍ਯਂ, ਸਾਧਨਂ-ਚਿਕਿਤ੍ਸਾ, ਯਸ੍ਯਾਃ ਸੈਵਮ੍| "ਲਙ੍ਘਨਂ ਕਾਰ੍ਯਮਾਮੇ" ਇਤਿ|

Adhikarana rasasheShalakShaNaM cikitsA ca ajIrNino divAsvaprabhojane cikitsA (29-30) · Śloka 30

ਜੀਰ੍ਣੇਪ੍ਯਾਹਾਰੇ ਕਦਾਚਿਦਾਹਾਰਸਾਰੋ ਰਸੋਜੀਰ੍ਣਃ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਤਲ੍ਲਕ੍ਸਣਾਰ੍ਥਮਾਹ ਅਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾ ਹਦ੍ਵ੍ਯਥਾ ਸ਼ੁਦ੍ਧੇਪ੍ਯੁਦ੍ਗਾਰੇ ਰਸਸ਼ੇਸਤਃ| ਸ਼ਯੀਤ ਕਿਞ੍ਚਿਦੇਵਾਤ੍ਰ ਸਰ੍ਵਸ਼੍ਚਾਨਾਸ਼ਿਤੋ ਦਿਵਾ||੨੯|| ਸ੍ਵਪ੍ਯਾਦਜੀਰ੍ਣੀ, ਸਞ੍ਜਾਤਬੁਭੁਕ੍ਸੋਦ੍ਯਾਨ੍ਮਿਤਂ ਲਘੁ| |੩੦|

ਸ੦-ਰਸਸ਼ੇਸੇ ਅਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾ-ਅਨ੍ਨਾਨਭਿਲਾਸਃ| ਹਦ੍ਵ੍ਯਥਾ-ਹਦਯਸ਼ੂਲਂ ਗੌਰਵਂ ਚ| ਸ਼ੁਦ੍ਧੇਪ੍ਯੁਦ੍ਗਾਰੇ-ਅਨ੍ਨਸਮ੍ਬਨ੍ਧਿਨਿ| ਤੇਨਾਜੀਰ੍ਣਾਦਰ੍ਥਾਨ੍ਤਰਭੂਤ ਏਵਾਯਂ ਰਸਸ਼ੇਸਃ| ਅਤਸ਼੍ਚ ਰਸਸ੍ਯ ਰੁਧਿਰਾਦਿਹੇਤੋਰਸਮ੍ਯਕ੍ਪਰਿਪਾਕ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਚ੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਮਾਹ-ਸ਼ਯੀਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤ੍ਰ-ਰਸਸ਼ੇਸੇ, ਕਿਞ੍ਚਿਦੇਵ-ਸ੍ਤੋਕਮਾਤ੍ਰਮੇਵ ਸ੍ਵਪ੍ਯਾਤ੍, ਨਾਜੀਰ੍ਣ ਇਵ ਪ੍ਰਭੂਤਮ੍| ਸਰ੍ਵਸ਼੍ਚਾਜੀਰ੍ਣੀ, ਅਨਾਸ਼ਿਤੋ ਦਿਵਾ ਸ਼ਯੀਤ, ਆਲਾਘਵਾਤ੍| ਯਦਾ ਚੋਤ੍ਪਨ੍ਨਕ੍ਸੁਤ੍ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਦਾ ਸ੍ਤੋਕਂ ਲਘੁ ਚਾਦ੍ਯਾਤ੍| ਆਸ਼ਃ ਕਤੋ ਯੇਨ ਸਃ-ਆਸ਼ਿਤਃ| ਨ ਆਸ਼ਿਤੋ-ਅਨਾਸ਼ਿਤਃ, ਅਭੁਕ੍ਤਵਾਨਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਨਨੁ, "ਅਜੀਰ੍ਣ੍ਯਭਿਹਤੋਨ੍ਮਤ੍ਤਾਨ੍" ਇਤ੍ਯਨੇਨੈਵ ਵਾਕ੍ਯੇਨਾਜੀਰ੍ਣਿਨਾਂ ਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨੋਨੁਜ੍ਞਾਤ ਏਵ| ਤਤ੍ਕਿਂ ਪੁਨਰੁਕ੍ਤੇਨ ? ਬ੍ਰੂਮਃ| ਵਿਸ਼ੇਸਾਰ੍ਥਂ ਵਾਕ੍ਯਮਿਦਮ੍-"ਅਭੁਕ੍ਤੋ ਦਿਵਾ ਸ੍ਵਪ੍ਯਾਦਜੀਰ੍ਣੀ" ਇਤਿ| ਤਤ੍ਰ ਤੁ ਸਾਮਾਨ੍ਯਮ੍, ਅਸ਼ਿਤਾਨਾਸ਼ਿਤਚਿਨ੍ਤਾ ਨ ਕਤੇਤਿ ਯੁਕ੍ਤਾ ਪੁਨਰਿਹੋਕ੍ਤਿਃ|

Adhikarana ajIrNasAmAnyalakShaNAm (30-31) · Śloka 31

ਸਾਮ੍ਪ੍ਰਤਮਜੀਰ੍ਣਲਕ੍ਸਣਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨ ਬ੍ਰੂਤੇ- | ਵਿਬਨ੍ਧੋਤਿਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰ੍ਵਾ ਗ੍ਲਾਨਿਰ੍ਮਾਰੁਤਮੂਢਤਾ||੩੦|| ਅਜੀਰ੍ਣਲਿਙ੍ਗਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯਂ ਵਿਸ੍ਟਮ੍ਭੋ ਗੌਰਵਂ ਭ੍ਰਮਃ| |੩੧|

ਸ੦-ਵਿਬਨ੍ਧੋ-ਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਯੋਰਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਲਕ੍ਸਣਃ| ਅਤਿਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਃ-ਤਯੋਰੇਵ| ਗ੍ਲਾਨਿਃ-ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ ਮ੍ਲਾਨਤਾ| ਮਾਰੁਤਮੂਢਤਾ-ਵਾਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਤਿਲੋਮਤਾ| ਵਿਸ੍ਟਮ੍ਭਃ-ਕੁਕ੍ਸੇਰਾਧ੍ਮਾਨਮ੍| ਗੌਰਵਂ-ਗੁਰੁਗਾਤ੍ਰਤ੍ਵਮ੍| ਭ੍ਰਮੋ-ਮੋਹਃ| ਏਤਤ੍ਸਾਮਾਨ੍ਯਮਜੀਰ੍ਣਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਉਕ੍ਤਂ ਚ-"ਸੀਦਤ੍ਯਙ੍ਗਂ ਭ੍ਰਮੋ ਮੋਹਃ ਕੋਸ੍ਠੇ ਮੁਹ੍ਯਤਿ ਮਾਰੁਤਃ| ਸਰ੍ਵੇਸਾਮਪ੍ਯਜੀਰ੍ਣਾਨਾਮਵਿਸਂਵਾਦਿ ਲਕ੍ਸਣ੍ਮ੍||" ਇਤਿ|

Adhikarana ajIrNasyAnyakAraNAni (31-33) · Śloka 33

ਸਾਮ੍ਪ੍ਰਤਮਜੀਰ੍ਣਸ੍ਯਾਨ੍ਯਾਨ੍ਯਪਿ ਕਾਰਣਾਨ੍ਯਾਹ- | ਨ ਚਾਤਿਮਾਤ੍ਰਮੇਵਾਨ੍ਨਮਾਮਦੋਸਾਯ ਕੇਵਲਮ੍||੩੧|| ਦ੍ਵਿਸ੍ਟਵਿਸ੍ਟਮ੍ਭਿਦਗ੍ਧਾਮਗੁਰੁਰੂਕ੍ਸਹਿਮਾਸ਼ੁਚਿ| ਵਿਦਾਹਿ ਸ਼ੁਸ੍ਕਮਤ੍ਯਮ੍ਬੁਪ੍ਲੁਤਂ ਚਾਨ੍ਨਂ ਨ ਜੀਰ੍ਯਤਿ||੩੨|| ਉਪਤਪ੍ਤੇਨ ਭੁਕ੍ਤਂ ਚ ਸ਼ੋਕਕ੍ਰੋਧਕ੍ਸੁਦਾਦਿਭਿਃ| |੩੩|

ਸ੦-ਅਤਿਮਾਤ੍ਰਮੇਵ ਭੁਕ੍ਤਮਨ੍ਨਂ ਨ ਕੇਵਲਮਾਮਦੋਸਾਯ, ਕਿਂ ਤਰ੍ਹਿ ? ਦ੍ਵਿਸ੍ਟਾਦਿ ਚਾਨ੍ਨਂ ਨ ਜੀਰ੍ਯਤਿ| ਦ੍ਵਿਸ੍ਟਂ-ਅਪ੍ਰਿਯਮ੍| ਵਿਸ੍ਟਮ੍ਭਿ-ਕੁਕ੍ਸ੍ਯਾਧ੍ਮਾਨਕਾਰਿ| ਹਿਮਂ-ਅਤਿਸ਼ੀਤਮ੍| ਅਸ਼ੁਚਿ-ਉਚ੍ਛਿਸ੍ਟਂ ਕੇਸ਼ਾਦਿਦੂਸਿਤਂ ਚ, ਏਤਚ੍ਚਾਚਿਨ੍ਤ੍ਯਪ੍ਰਭਾਵਤ੍ਵਾਦਾਮਦੋਸਹੇਤੁਃ| ਵਿਦਾਹਿ-ਪ੍ਰਾਗੁਕ੍ਤਮ੍| ਸ਼ੁਸ੍ਕਂ-ਅਦ੍ਰਵਪ੍ਰਾਯਮ੍| ਅਤ੍ਯਮ੍ਬੁਪ੍ਲੁਤਂ-ਅਤਿਜਲੇਨ ਪ੍ਲਾਵਿਤਮ੍| ਚਃ ਸਮੁਚ੍ਚਯੇ| ਨ ਕੇਵਲਂ ਦ੍ਵਿਸ੍ਟਾਦ੍ਯਨ੍ਨਂ ਭੁਕ੍ਤਂ ਨ ਜੀਰ੍ਯਤਿ, ਯਾਵਤ੍ ਸ਼ੋਕਾਦਿਭਿਸ਼੍ਚੋਪਤਪ੍ਤੇਨ ਭੁਕ੍ਤਂ ਨ ਜੀਰ੍ਯਤਿ| ਸ਼ੋਕਃ-ਇਸ੍ਟਵਿਪਤ੍ਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਮਨੋਦੌਸ੍ਥ੍ਯਮ੍| ਕ੍ਰੋਧੋ-ਰੋਸਃ| ਕ੍ਸੁਤ੍-ਬੁਭੁਕ੍ਸਾ| ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਲੋਭਭਯਾਦਿਪਰਿਗ੍ਰਹਃ|

Adhikarana samashanalakShaNam adhyashanalakShaNam viShamAshanalakShaNam samashanAdInAM doShaH (33-35) · Śloka 35

ਸਮ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯਪਰਮਪ੍ਯਨ੍ਨਮਾਮਕ੍ਸੋਭਕਰਮਾਹ- | ਮਿਸ਼੍ਰਂ ਪਥ੍ਯਮਪਥ੍ਯਂ ਚ ਭੁਕ੍ਤਂ ਸਮਸ਼ਨਂ ਮਤਮ੍||੩੩|| ਵਿਦ੍ਯਾਦਧ੍ਯਸ਼ਨਂ ਭੂਯੋ ਭੁਕ੍ਤਸ੍ਯੋਪਰਿ ਭੋਜਨਮ੍| ਅਕਾਲੇ ਬਹੁ ਚਾਲ੍ਪਂ ਵਾ ਭੁਕ੍ਤਂ ਤੁ ਵਿਸਮਾਸ਼ਨਮ੍||੩੪|| ਤ੍ਰੀਣ੍ਯਪ੍ਯੇਤਾਨਿ ਮਤ੍ਯੁਂ ਵਾ ਘੋਰਾਨ੍ ਵ੍ਯਾਧੀਨ੍ਸਜਨ੍ਤਿ ਵਾ| |੩੫|

ਸ੦-ਪਥ੍ਯਂ-ਸ਼ਾਲ੍ਯਾਦਿ| ਅਪਥ੍ਯਂ-ਯਵਕਾਦਿ| ਤਨ੍ਮਿਸ਼੍ਰਂ-ਏਕੀਕਤ੍ਯ, ਭੁਕ੍ਤਂ ਸਮਸ਼ਨਂ ਮਤਮ੍, ਅਸ੍ਮਿਨ੍ਵੈਦ੍ਯਕਤਨ੍ਤ੍ਰੇ| ਵਿਦ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਭੁਕ੍ਤਸ੍ਯ-ਅਭ੍ਯਵਹਤਸ੍ਯੋਪਰਿ ਯਦਨ੍ਯਦ੍ਭੋਜਨਂ ਤਦਧ੍ਯਸ਼ਨਂ ਜਾਨੀਯਾਤ੍| ਨਨੁ, ਏਵਂ ਪ੍ਰਾਤਰਾਸ਼ੇ ਕਤੇ ਯਃ ਸਾਯਮਾਸ਼ਃ, ਤਸ੍ਯਾਧ੍ਯਸ਼ਨਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਸਜ੍ਯੇਤ੍| ਅਧ੍ਯਸ਼ਨਂ ਚ ਵਿਵਰ੍ਜ੍ਯਮੇਵ| ਯਤੋਨਨ੍ਤਰਮੇਵ ਪਠਿਸ੍ਯਤਿ-"ਤ੍ਰੀਣ੍ਯਪ੍ਯੇਤਾਨਿ ਮਤ੍ਯੁਂ ਵਾ" ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵੈਦ੍ਯਕਤਨ੍ਤ੍ਰੇਸੁ ਚ ਨਰਾਣਾਂ ਦ੍ਵਿਰਾਹਾਰ ਉਪਦਿਸ੍ਟਃ| ਭਗਵਾਨ੍ ਵ੍ਯਾਸੋਪ੍ਯਵੋਚਤ੍-"ਸਾਯਂਪ੍ਰਾਤਰ੍ਮਨੁਸ੍ਯਾਣਾਂ ਭੋਜਨਂ ਵਿਧਿਨਿਰ੍ਮਿਤਮ੍|" ਇਤਿ| ਤਸ੍ਮਾਦਧ੍ਯਸ਼ਨਸ੍ਯੈਵਂ ਤਦਸਮੀਚੀਨਂ ਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਅਤ੍ਰ ਸਞ੍ਚਕ੍ਸ੍ਮਹੇ| ਪ੍ਰਾਗ੍ਭੁਕ੍ਤਸ੍ਯੋਪਰਿ ਸਮਨਨ੍ਤਰੇਮੇਵ ਵਹ੍ਨਾਵਵਿਭਕ੍ਤੇ ਯਦਸ਼ਨਂ ਤਦੇਵਾਧ੍ਯਸ਼ਨਮ੍, ਨਾਨ੍ਯਤ੍| ਅਤ ਏਵ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੋ ਬ੍ਰੂਤੇ (ਸੂ.ਅ. ੪੬|੪੯੧)-"ਪ੍ਰਾਗ੍ਭੁਕ੍ਤੇ ਤ੍ਵਵਿਭਕ੍ਤੇਗ੍ਨੌ ਦ੍ਵਿਰਨ੍ਨਂ ਨ ਸਮਾਚਰੇਤ੍|" ਇਤਿ| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਪ੍ਰਾਤਰਾਸ਼ੇ ਕਤੇ ਸਤ੍ਯਗ੍ਨੌ ਵਿਭਕ੍ਤੇ ਯਃ ਸਾਯਮਾਸ਼ਃ ਸ ਨ ਪਰਿਹਾਰ੍ਯਃ, ਅਪਿ ਤੁ ਕਾਰ੍ਯ ਏਵ, ਗੁਣਾਵਹਤ੍ਵਾਤ੍| ਏਤਦੇਵ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਯਿਤੁਂ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇਧ੍ਯਗੀਸ੍ਟ (ਸੂ.ਅ. ੧੧)-"ਪ੍ਰਾਤਰਾਸ਼ੇ ਤ੍ਵਜੀਰ੍ਣੇਪਿ ਸਾਯਮਾਸ਼ੋ ਨ ਦੁਸ੍ਯਤਿ| ਅਜੀਰ੍ਣੇ ਸਾਯਮਾਸ਼ੇ ਤੁ ਪ੍ਰਾਤਰਾਸ਼ੋ ਹਿ ਦੁਸ੍ਯਤਿ|| ਦਿਵਾ ਪ੍ਰਬੋਧ੍ਯਤੇਰ੍ਕੇਣ ਹਦਯਂ ਪੁਣ੍ਡਰੀਕਵਤ੍| ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਵਿਬੁਦ੍ਧੇ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਸ੍ਫੁਟਤ੍ਵਂ ਯਾਨ੍ਤਿ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ|| ਵ੍ਯਾਯਾਮਾਚ੍ਚ ਵਿਚਾਰਾਚ੍ਚ ਵਿਕ੍ਸਿਪ੍ਤਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਚੇਤਸਃ| ਨ ਕ੍ਲੇਦਮੁਪਗਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਦਿਵਾ ਤੇਨਾਸ੍ਯ ਧਾਤਵਃ|| ਅਕ੍ਲਿਨ੍ਨੇਸ੍ਵਨ੍ਨਮਾਸਕ੍ਤਮਨ੍ਯਤ੍ਤੇਸੁ ਨ ਦੁਸ੍ਯਤਿ| ਅਵਿਦਗ੍ਧੇਸ੍ਵਿਵ ਪਯਃਸ੍ਵਨ੍ਯਤ੍ਸਮ੍ਮਿਸ਼੍ਰਿਤਂ ਪਯਃ|| ਰਾਤ੍ਰੌ ਤੁ ਹਦਯੇ ਮ੍ਲਾਨੇ ਸਂਵਤੇਸ੍ਵਯਨੇਸੁ ਚ| ਪਰਿਕ੍ਲੇਦਂ ਯਾਨ੍ਤਿ ਕੋਸ੍ਠੇ ਸਂਵਤੇ ਦੇਹਧਾਤਵਃ|| ਕ੍ਲਿਨ੍ਨੇਸ੍ਵਨ੍ਯਦਪਕ੍ਵੇਸੁ ਤੇਸ੍ਵਾਸਿਕ੍ਤਂ ਪ੍ਰਦੁਸ੍ਯਤਿ| ਵਿਦਗ੍ਧੇਸੁ ਪਯਃਸ੍ਵਨ੍ਯਤ੍ ਪਯਸ੍ਤਪ੍ਤੇਸ੍ਵਿਵਾਰ੍ਪਿਤਮ੍|| ਨੈਸ਼ੇ ਤਸ੍ਮਾਦਜੀਰ੍ਣੇਨ੍ਨੇ ਨਾਨ੍ਯਦ੍ਭੁਞ੍ਜੀਤ ਭੋਜਨਮ੍|" ਇਤਿ| ਅਧਿਸ਼ਬ੍ਦੋਤ੍ਰੋਪਰਿਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਃ| ਯਥਾ-'ਪ੍ਰਾਸਾਦਮਧਿਰੋਹਤਿ|' ਇਤਿ| ਅਕਾਲੇ ਬਹੁ ਚਾਲ੍ਪਂ ਵਾ ਭੁਕ੍ਤਂ ਤ੍ਵਸ਼ਨਂ ਵਿਸਮਾਸ਼ਨਸਂਜ੍ਞਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍| ਕਃ ਪੁਨਰਕਾਲੋ ਭੋਜਨਸ੍ਯ ? ਇਤਿ ਚੇਤ੍, ਬ੍ਰੂਮਃ| "ਪ੍ਰਸਸ੍ਟੇ ਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰੇ" (ਸ਼੍ਲੋ. ੫੫) ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾਹਾਰਕਾਲਂ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ| ਤਦ੍ਵੈਪਰੀਤ੍ਯੇਨਾਕਾਲੋ ਵੇਦ੍ਯਃ| ਤ੍ਰੀਣ੍ਯਪ੍ਯੇਤਾਨਿ-ਸਮਸ਼ਨਾਧ੍ਯਸ਼ਨਵਿਸਮਾਸ਼ਨਾਨਿ, ਮਤ੍ਯੁਂ ਵਾ ਸਜਨ੍ਤਿ-ਜਨਯਨ੍ਤਿ, ਘੋਰਾਨ੍ ਵ੍ਯਾਧੀਨ੍-ਗੁਲ੍ਮਾਦੀਨ੍ ਵਾ|

Adhikarana Bojanasya samyagyogaprakAraH (35-38) · Śloka 38

| ਕਾਲੇ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਸ਼ੁਚਿ ਹਿਤਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੋਸ੍ਣਂ ਲਘੁ ਤਨ੍ਮਨਾਃ||੩੫|| ਸਡ੍ਰਸਂ ਮਧੁਰਪ੍ਰਾਯਂ ਨਾਤਿਦ੍ਰੁਤਵਿਲਮ੍ਬਿਤਮ੍| ਸ੍ਨਾਤਃ ਕ੍ਸੁਦ੍ਵਾਨ੍ ਵਿਵਿਕ੍ਤਸ੍ਥੋ ਧੌਤਪਾਦਕਰਾਨਨਃ||੩੬|| ਤਰ੍ਪਯਿਤ੍ਵਾ ਪਿਤਨ੍ ਦੇਵਾਨਤਿਥੀਨ੍ ਬਾਲਕਾਨ੍ ਗੁਰੂਨ੍| ਪ੍ਰਤ੍ਯਵੇਕ੍ਸ੍ਯ ਤਿਰਸ਼੍ਚੋਪਿ ਪ੍ਰਤਿਪਨ੍ਨਪਰਿਗ੍ਰਹਾਨ੍||੩੭|| ਸਮੀਕ੍ਸ੍ਯ ਸਮ੍ਯਗਾਤ੍ਮਾਨਮਨਿਨ੍ਦਨ੍ਨਬ੍ਰੁਵਨ੍ ਦ੍ਰਵਮ੍| ਇਸ੍ਟਮਿਸ੍ਟੈਃ ਸਹਾਸ਼੍ਰ੍ਨੀਯਾਚ੍ਛੁਚਿਭਕ੍ਤਜਨਾਹਤਮ੍||੩੮||

ਸ੦-ਕਾਲੇ-ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣੇ| ਤਨ੍ਮਨਾਃ-ਭੋਜਨਗਤਚਿਤ੍ਤਃ| ਕ੍ਸੁਦ੍ਵਾਨ੍-ਬੁਭੁਕ੍ਸਿਤਃ| ਵਿਵਿਕ੍ਤਸ੍ਥਃ-ਏਕਾਨ੍ਤਸ੍ਥਿਤਃ| ਤਥਾ, ਪ੍ਰਕ੍ਸਾਲਿਤਚਰਣ੍ਹਸ੍ਤਮੁਖਃ| ਅਨਿਨ੍ਦਨ੍-ਭੋਜਨਮਗਰ੍ਹਮਾਣਃ| ਅਬ੍ਰੁਵਨ੍-ਅਭਾਸਮਾਣਃ| ਇਸ੍ਟਂ-ਮਨੋਰੁਚਿਤਂ ਭੋਜਨਮ੍| ਤਥਾ, ਦ੍ਰਵਂ-ਦ੍ਰਵਪ੍ਰਾਯਮ੍| ਇਸ੍ਟੈਃ-ਪ੍ਰਿਯੈਃ, ਸਹਾਸ਼੍ਨੀਯਾਤ੍| 'ਕ੍ਸੁਦ੍ਵਾਨ੍' ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਪ੍ਰਸ਼ਂਸਾਯਾਂ ਮਤੁਪ੍, ਉਤ੍ਪਨ੍ਨਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਬੁਭੁਕ੍ਸਃ| ਤੇਨ ਕਿਞ੍ਚਿਦਪਿ ਯਦਾ ਦੁਸ੍ਟਬੁਭੁਕ੍ਸਾ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਦਾ ਨਾਦ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਦੁਸ੍ਟਬੁਭੁਕ੍ਸਾਯਾ ਲਕ੍ਸਣਮ੍ (ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਸੂ.ਅ. ੧੧)- "ਦੋਸੋਪਨਦ੍ਧਂ ਯਦਿ ਲੀਨਮਨ੍ਨਂ ਪਿਤ੍ਤੋਦ੍ਧਤਸ੍ਯਾਵਣੁਯਾਨ੍ਨ ਵਹ੍ਨਿਮ੍| ਜਾਯੇਤ ਦੁਸ੍ਟਾ ਤੁ ਤਦਾ ਬੁਭੁਕ੍ਸਾ ਯਾ ਮਨ੍ਦਬੁਦ੍ਧੀਨ੍ ਵਿਸਵਨ੍ਨਿਹਨ੍ਤਿ||" ਇਤਿ| ਕਿਮ੍ਭੂਤਂ ਭੋਜਨਮ੍ ? ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਮ੍| ਤਚ੍ਚ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਦ੍ਵਿਧਾ,-ਏਕਂ ਸ੍ਵਲ੍ਪਕਾਲਾਭ੍ਯਸ੍ਤਂ ਸੁਖਾਵਹਮ੍, ਅਨ੍ਯਚ੍ਚ ਜਨ੍ਮਨਃ ਪ੍ਰਭੁਤਿ ਸਹਾਤ੍ਮਨਾਭ੍ਯਸ੍ਤਂ ਸੁਖਾਵਹਂ ਚ| ਏਤਦੇਵੈਕਂ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਤਥਾ, ਸ਼ੁਚਿ-ਅਨੁਚ੍ਛਿਸ੍ਟਂ ਕੇਸ਼ਾਦ੍ਯਨੁਪਹਤਂ ਚ| ਹਿਤਂ-ਪਥ੍ਯਮ੍| ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਚ ਤਦੁਸ੍ਣਂ ਚ-ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੋਸ੍ਣਮ੍| ਤਥਾ, ਲਘੁ-ਲਘੁਪ੍ਰਾਯਮ੍. ਨ ਤੁ ਲਘ੍ਵੇਵ| ਅਤ ਏਵੇਦਮੁਪਪਨ੍ਨਮ੍ "ਸਡ੍ਰਸਂ ਮਧੁਰਪ੍ਰਾਯਮ੍" ਇਤਿ| ਮਧੁਰਰਸੋ ਹਿ ਗੁਰੁਃ| ਤਥਾ ਚ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ (ਹ.ਸੂ.ਅ. ੧੦|੩੮)- "ਪਟੋਃ ਕਸਾਯਸ੍ਤਸ੍ਮਾਚ੍ਚ ਮਧੁਰਃ ਪਰਮਂ ਗੁਰੁਃ|" ਇਤਿ| ਤਦ੍ਯਦਿ ਲਘ੍ਵੇਵ ਸ੍ਯਾਤ੍ (ਤਰ੍ਹਿ) ਮਧੁਰਪ੍ਰਾਯਮਿਤਿ ਨ ਘਟਤੇ| ਤਸ੍ਮਾਲ੍ਲਘੁਪ੍ਰਾਯਮਿਤਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਮ੍| ਕਥਮਦ੍ਯਾਤ੍ ? ਤਦਾਹ-ਨਾਤਿਦ੍ਰੁਤਵਿਲਮ੍ਬਿਤਮ੍| ਕਿਂ ਕਤ੍ਵਾ ? ਪਿਤ੍ਰਾਦੀਂਸ੍ਤਰ੍ਪਯਿਤ੍ਵਾ| ਤਥਾ, ਤਿਰਸ਼੍ਚੋਪਿ-ਅਸ਼੍ਵਵਸਾਦੀਨ੍, ਪ੍ਰਤਿਪਨ੍ਨਪਰਿਗ੍ਰਹਾਨ੍-ਕਤਸ੍ਵੀਕਾਰਾਨ੍, ਪ੍ਰਤ੍ਯਵੇਕ੍ਸ੍ਯ-ਤਦਾਹਾਰਚਿਨ੍ਤਾਂ ਕਤ੍ਵੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਥਾ, ਆਤ੍ਮਾਨਂ ਸਮੀਕ੍ਸ੍ਯ-ਯਥਾ ਮਮੇਦਂ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਮਿਦਮਸਾਤ੍ਮ੍ਯਮਿਤਿ ਨਿਤ੍ਯਮਪ੍ਰਮਤ੍ਤਃ ਸਨ੍ ਪਰ੍ਯਾਲੋਚ੍ਯ| ਖਰਨਾਦੇਨੋਕ੍ਤਮ੍-"ਅਤਿਦ੍ਰੁਤਾਸ਼ੀ ਤ੍ਵਾਹਾਰਗੁਣਦੋਸਾਨ੍ਨ ਵਿਨ੍ਦਤਿ| ਉਨ੍ਮੁਹ੍ਯਤ੍ਯਲ੍ਪਮਸ਼੍ਨਾਤਿ ਚ੍ਛਰ੍ਦਯੇਦ੍ਵਾਨਵਸ੍ਥਿਤਃ|| ਵਿਲਮ੍ਬਿਤਂ ਤੁ ਭੁਞ੍ਜਾਨੋ ਨ ਤਪ੍ਤਿਮਧਿਗਚ੍ਛਤਿ| ਖਾਦਨ੍ ਬਹ੍ਵਪਿ ਸ਼ੀਤਤ੍ਵਾਦ੍ਯਾਤਿ ਭੋਜ੍ਯਮਹਦ੍ਯਤਾਮ੍|| ਜਲ੍ਪਤੋ ਹਸਤਸ਼੍ਚਾਪਿ ਭੁਞ੍ਜਾਨਸ੍ਯਾਨ੍ਯਚੇਤਸਃ| ਤ ਏਵ ਦੋਸਾ ਮਨ੍ਤਵ੍ਯਾ ਯੇ ਵਿਲਮ੍ਬਿਤਭੋਜਨੇ||" ਇਤ੍ਯਾਦਿ|

Adhikarana tRuNAdijuShTaBojanatyAgaH (39) · Śloka 39

ਭੋਜਨਂ ਤਣਕੇਸ਼ਾਦਿਜੁਸ੍ਟਮੁਸ੍ਣੀਕਤਂ ਪੁਨਃ| ਸ਼ਾਕਾਵਰਾਨ੍ਨਭੂਯਿਸ੍ਠਮਤ੍ਯੁਸ੍ਣਲਵਣਂ ਤ੍ਯਜੇਤ੍||੩੯||

ਸ੦-ਤਣਾਦਿਜੁਸ੍ਟਂ ਭੋਜਨਂ ਤ੍ਯਜੇਤ੍| ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਮਕ੍ਸਿਕਾਦਿਪਰਿਗ੍ਰਹਃ| ਤਥਾ, ਭੂਯ ਉਸ੍ਣੀਕਤਮ੍| ਤਥਾ, ਸ਼ਾਕਬਹੁਲਮ੍| ਤਥਾ, ਅਵਰਾਨ੍ਨਂ-ਮਾਸਾਦਿ, ਤਦ੍ਭੂਯਿਸ੍ਠਮ੍| ਤਥਾ, ਅਤ੍ਯੁਸ੍ਣਮਤਿਲਵਣਂ ਚ ਤ੍ਯਜੇਤ੍|

Adhikarana kilATAdishIlanam (40-41) · Śloka 41

ਕਿਲਾਟਦਧਿਕੂਚੀਕਾਕ੍ਸਾਰਸ਼ੁਕ੍ਤਾਮਮੂਲਕਮ੍| ਕਸ਼ਸ਼ੁਸ੍ਕਵਰਾਹਾਵਿਗੋਮਤ੍ਸ੍ਯਮਹਿਸਾਮਿਸਮ੍||੪੦|| ਮਾਸਨਿਸ੍ਪਾਵਸ਼ਾਲੂਕਬਿਸਪਿਸ੍ਟਵਿਰੂਢਕਮ੍| ਸ਼ੁਸ੍ਕਸ਼ਾਕਾਨਿ ਯਵਕਾਨ੍ ਫਾਣਿਤਂ ਚ ਨ ਸ਼ੀਲਯੇਤ੍||੪੧||

ਸ੦-ਤਥਾ, ਕਿਲਾਟਾਦੀਨ੍ਨ ਸ਼ੀਲਯੇਤ੍-ਨਾਭ੍ਯਸੇਤ੍, ਨ ਕਾਦਾਚਿਤ੍ਕੋਭ੍ਯਵਹਾਰ ਏਸਾਂ ਨਿਸਿਧ੍ਯਤੇ| ਮੁਨਿਨਾ ਤੁ (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੫|੭)- "ਨਾਭ੍ਯਸੇਦ੍ਗੌਰਵਾਤ੍" ਇਤਿ ਯਥਾ ਹੇਤੁਰੁਪਨ੍ਯਸ੍ਤਃ, ਤਥੇਹ ਨੋਕ੍ਤਃ, ਅਯੁਕ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਤਥਾ ਹਿ-ਏਸਾਮਨਭ੍ਯਵਹਾਰੇ ਯਦਿ ਗੁਰੁਤ੍ਵਮੇਵ ਹੇਤੁਃ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਤਤੋ ਗੁਡਯਵਾਦੀਨਾਮਪਿ ਬਹੁਤਰਾਣਾਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਂ ਸ਼ੀਲਨਮਯੁਕ੍ਤਂ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਤਸ੍ਮਾਦੇਸਾਮਸ਼ੀਲਨੇਨ੍ਯਦਪਿ ਕਾਰਣਂ ਚਿਨ੍ਤ੍ਯਮ੍, ਨ ਤੁ ਗੁਰੁਤ੍ਵਮਾਤ੍ਰਮੇਵ| ਯਥਾ-ਕਿਲਾਟਕੂਚਿਕਯੋਰ੍ਦੋਸਲਤ੍ਵਂ, ਦਧ੍ਨਸ੍ਤੁ ਜ੍ਵਰਾਦਿਕਰ੍ਤਤ੍ਵਂ ਤਥਾ ਸ੍ਰੋਤੋਲੇਪਃ, ਸ੍ਰੋਤੋਲੇਪਤ੍ਵਾਚ੍ਚਾਨੇਕਰੋਗਹੇਤੁਤ੍ਵਮ੍, ਕ੍ਸਾਰਸ੍ਯ ਪੁਂਸ੍ਤ੍ਵਹਾਨਿਕਤ੍ਤ੍ਵਮ੍, ਸ਼ੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਦਸ੍ਟਿਹਨ੍ਤਤ੍ਵਾਦਿ| ਤਸ੍ਮਾਦੇਸਾਮਪਥ੍ਯਤ੍ਵਾਚ੍ਛੀਲਨਨਿਸੇਧੋ ਬੋਧ੍ਯਃ|

Adhikarana SAlyAdiSIlanam (42-43) · Śloka 43

ਸ਼ੀਲਯੇਚ੍ਛਾਲਿਗੋਧੂਮਯਵਸਸ੍ਟਿਕਜਾਙ੍ਗਲਮ੍| ਸੁਨਿਸਣ੍ਣਕਜੀਵਨ੍ਤੀਬਾਲਮੂਲਕਵਾਸ੍ਤੁਕਮ੍||੪੨|| ਪਥ੍ਯਾਮਲਕਮਦ੍ਵੀਕਾਪਟੋਲੀਮੁਦ੍ਗਸ਼ਰ੍ਕਰਾਃ| ਘਤਦਿਵ੍ਯੋਦਕਕ੍ਸੀਰਕ੍ਸੌਦ੍ਰਦਾਡਿਮਸੈਨ੍ਧਵਮ੍||੪੩||

ਸ੦-ਸ਼ਾਲ੍ਯਾਦੀਨ੍ ਸ਼ੀਲਯੇਤ੍|

Adhikarana nityasevyamauShadham (44) · Śloka 44

ਤ੍ਰਿਫਲਾਂ ਮਧੁਸਰ੍ਪਿਰ੍ਭ੍ਯਾਂ ਨਿਸ਼ਿ ਨੇਤ੍ਰਬਲਾਯ ਚ| ਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਾਨੁਵਤ੍ਤਿਕਦ੍ਯਚ੍ਚ ਰੋਗੋਚ੍ਛੇਦਕਰਂ ਚ ਯਤ੍||੪੪||

ਸ੦-ਮਧੁਸਰ੍ਪਿਰ੍ਭ੍ਯਾਂ ਸਹ ਤ੍ਰਿਫਲਾਂ ਚ ਰਾਤ੍ਰੌ ਨੇਤ੍ਰਬਲਾਯ ਸ਼ੀਲਯੇਤ੍| ਨ ਕੇਵਲਂ ਸ਼ਾਲ੍ਯਾਦੀਨੇਵ ਸ਼ੀਲਯੇਤ੍| ਯਚ੍ਚ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਾਨੁਵਤ੍ਤਿਂ ਕਰੋਤ੍ਯਤੁਚਰ੍ਯਾਵਿਧ੍ਯਾਦ੍ਯੁਕ੍ਤਮਨ੍ਨਪਾਨਾਦਿਕਮ੍| ਤਥਾ, ਰੋਗੋਚ੍ਛੇਦਕਰਂ ਯਤ੍-ਕਿਰਾਤਤਿਕ੍ਤਕਾਦਿਦ੍ਰਵ੍ਯਮ੍, ਤਚ੍ਚ ਸ਼ੀਲਯੇਤ੍|

Adhikarana bhojyakramaH (45-46) · Śloka 46

ਬਿਸੇਕ੍ਸੁਮੋਚਚੋਚਾਮ੍ਰਮੋਦਕੋਤ੍ਕਾਰਿਕਾਦਿਕਮ੍| ਅਦ੍ਯਾਦ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਗੁਰੁ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਸ੍ਵਾਦੁ ਮਨ੍ਦਂ ਸ੍ਥਿਰਂ ਪੁਰਃ||੪੫|| ਵਿਪਰੀਤਮਤਸ਼੍ਚਾਨ੍ਤੇ ਮਧ੍ਯੇਮ੍ਲਲਵਣੋਤ੍ਕਟਮ੍| |੪੬|

ਸ੦-ਬਿਸਾਦਿਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਗੁਰ੍ਵਾਦਿਗੁਣਯਕ੍ਤਂ ਪੁਰਃ-ਪੂਰ੍ਵਮਦ੍ਯਾਤ੍| ਮੋਦਕੋ-ਲਡ੍ਡੁਕਃ| ਉਤ੍ਕਾਰਿਕਾ-ਲਪ੍ਯਸਿਕਾ| ਅਤਃ-ਅਸ੍ਮਾਚ੍ਚ, ਵਿਪਰੀਤਂ-ਲਘੁਰੂਕ੍ਸਕਟੁਤੀਕ੍ਸ੍ਣਸਰਪ੍ਰਾਯਮ੍, ਅਨ੍ਤੇ ਭੋਜਨਸ੍ਯ ਸੇਵੇਤ| ਮਧ੍ਯੇ ਚਾਮ੍ਲਲਵਣੋਤ੍ਕਟਮ੍| ਖਰਨਾਦੇ ਚੋਕ੍ਤਮ੍-"ਕਟੁਂ ਲਵਣਮਮ੍ਲਂ ਵਾ ਪੂਰ੍ਵਮਾਹਾਰਮਾਹਰੇਤ੍| ਆਹਾਰੋ ਮਧੁਰੋਗ੍ਰੇ ਹਿ ਗੁਰੁਰ੍ਵਿਸ੍ਟਭ੍ਯ ਜੀਰ੍ਯਤਿ||" ਇਤਿ| ਤਦੇਤਦੁਕ੍ਤਮੁਭਯਮਪਿ ਦੇਸ਼ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਾਦਿਵਸ਼ਾਤ੍ ਪ੍ਰਮਾਣਯਿਤਵ੍ਯਮ੍|

Adhikarana annapAnayorviBAgaH (46-47) · Śloka 47

| ਅਨ੍ਨੇਨ ਕੁਕ੍ਸੇਰ੍ਦ੍ਵਾਵਂਸ਼ੌ ਪਾਨੇਨੈਕਂ ਪ੍ਰਪੂਰਯੇਤ੍||੪੬|| ਆਸ਼੍ਰਯਂ ਪਵਨਾਦੀਨਾਂ ਚਤੁਰ੍ਥਮਵਸ਼ੇਸਯੇਤ੍| |੪੭|

ਸ੦-ਕੁਕ੍ਸੇਃ-ਜਠਰਸ੍ਯ, ਅਨ੍ਨੇਨ ਦ੍ਵੌ ਭਾਗੌ ਪ੍ਰਪੂਰਯੇਤ੍| ਪਾਨੇਨ-ਜਲਾਦਿਨਾ, ਏਕਮਂਸ਼ਂ ਪ੍ਰਪੂਰਯੇਤ੍| ਚਤੁਰ੍ਥਮਂਸ਼ਂ ਪਵਨਾਦੀਨਾਮਾਸ਼੍ਰਯਮਵਸ਼ੇਸਯੇਤ੍-ਨ ਤ੍ਵਨ੍ਨੇਨ ਪਾਨੇਨ ਵਾ ਪ੍ਰਪੂਰਯੇਤ੍| ਅਤ੍ਰ ਤ੍ਵਂਸ਼ਕਲ੍ਪਨਾ ਪਰਿਕਲ੍ਪਨੇਨੈਵ ਯੁਜ੍ਯਤੇ, ਨ ਤ੍ਵਙ੍ਗੁਲਮਾਨਾਦਿਨਾ| ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਚਾਭਿਹਿਤਮ੍ (ਸੂ. ਅ. ੪੬|੪੭੮)- "ਪ੍ਰਕ੍ਸਾਲਯੇਦਦ੍ਭਿਰਾਸ੍ਯਂ ਭੁਞ੍ਜਾਨਸ਼੍ਚ ਮੁਹੁਰ੍ਮੁਹੁਃ| ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧੇ ਰਸਨੇ ਹ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਰੋਚਤੇਨ੍ਨਮਪੂਰ੍ਵਵਤ੍||" ਇਤਿ| [ਰਸਨਾ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਯਸ੍ਯ ਮੁਖਸ੍ਯ ਤਦ੍ਰਸਨਮ੍, ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਰਸਨੇ ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧੇ ਰੋਚਤੇਨ੍ਨਮਪੂਰ੍ਵਵਤ੍||]

Adhikarana anupAnavibhAgaH,yavagodhUmayoH shItaM jalamityAdi (47-50) · Śloka 50

| ਅਨੁਪਾਨਂ ਹਿਮਂ ਬਾਰਿ ਯਵਗੋਧੂਮਯੋਰ੍ਹਿਤਮ੍||੪੭|| ਦਧ੍ਨਿ ਮਦ੍ਯੇ ਵਿਸੇ ਕ੍ਸੌਦ੍ਰੇ, ਕੋਸ੍ਣਂ ਪਿਸ੍ਟਮਯੇਸੁ ਤੁ| ਸ਼ਾਕਮੁਦ੍ਗਾਦਿਵਿਕਤੌ ਮਸ੍ਤੁਤਕ੍ਰਾਮ੍ਲਕਾਞ੍ਜਿਕਮ੍||੪੮|| ਸੁਰਾ ਕਸ਼ਾਨਾਂ ਪੁਸ੍ਟ੍ਯਰ੍ਥਂ, ਸ੍ਥੂਲਾਨਾਂ ਤੁ ਮਧੂਦਕਮ੍| ਸ਼ੋਸੇ ਮਾਂਸਰਸੋ, ਮਦ੍ਯਂ ਮਾਂਸੇ ਸ੍ਵਲ੍ਪੇ ਚ ਪਾਵਕੇ||੪੯|| ਵ੍ਯਾਧ੍ਯੌਸਧਾਧ੍ਵਭਾਸ੍ਯਸ੍ਤ੍ਰੀਲਙ੍ਘਨਾਤਪਕਰ੍ਮਭਿਃ| ਕ੍ਸੀਣੇ ਵਦ੍ਧੇ ਚ ਬਾਲੇ ਚ ਪਯਃ ਪਥ੍ਯਂ ਯਥਾਮਤਮ੍||੫੦||

ਸ੦-ਯਵਗੋਧੂਮਯੋਰ੍ਭੁਕ੍ਤਯੋਰਨੁ-ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍, ਪਾਨਂ ਸ਼ੀਤਂ ਜਲਂ ਹਿਤਮ੍| ਤਥਾ, ਦਧ੍ਨਿ ਮਦ੍ਯੇ ਵਿਸੇ ਕ੍ਸੌਦ੍ਰੇ ਚ ਹਿਮਂ ਜਲਮਨੁਪਾਨੇ ਹਿਤਮ੍| ਪਿਸ੍ਟਮਯੇਸੁ ਕੋਸ੍ਣਂ ਜਲਂ ਹਿਤਮ੍| ਸ਼ਾਕਮੁਦ੍ਗਾਦਿਵਿਕਤੌ ਚ ਮਸ੍ਤ੍ਵਾਦਿਕਮਨੁਪਾਨਂ ਹਿਤਮ੍| ਕਸ਼ਾਨਾਂ ਪੁਂਸਾਂ ਸੁਰਾ ਪੁਸ੍ਟ੍ਯਰ੍ਥਂ ਹਿਤਾ| ਸ੍ਥੂਲਾਨਾਂ ਪੁਨਃ ਕਰ੍ਸ਼ਨਾਯ ਮਧੂਦਕਂ ਹਿਤਮ੍| ਸ਼ੋਸੇ-ਕ੍ਸਯੇ, ਮਾਂਸਰਸੋ ਹਿਤਃ, ਪੁਸ੍ਟਿਕਾਰਿਤ੍ਵਾਤ੍| ਮਾਂਸੇ ਭੁਕ੍ਤੇ ਮਦ੍ਯਮਨੁਪਾਨਂ ਹਿਤਮ੍| ਸ੍ਵਲ੍ਪੇ ਚ ਪਾਵਕੇ ਮਦ੍ਯਮੇਵਾਨੁਪਾਨਂ ਹਿਤਮ੍| ਵ੍ਯਾਧ੍ਯਾਦਿਭਿਃ ਕ੍ਸੀਣੇ-ਕ੍ਸਪਿਤੇ, ਪਯੋ-ਦੁਗ੍ਧਂ, ਪਥ੍ਯਂ-ਹਿਤਮ੍| ਇਹ (ਹਿਤਮਿਤਿ) ਪ੍ਰਕਤੇਪਿ ਪਥ੍ਯਗ੍ਰਹਣਂ ਪਥ੍ਯਤਰਤ੍ਵਜ੍ਞਾਪਨਾਰ੍ਥਮ੍| ਯਥਾਮਤਮਿਤ੍ਯਨੇਨੈਤਤ੍ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਯਤਿ,-ਯਥਾਮਤਂ ਬਲਵਰ੍ਣੌਜਃਕਾਨ੍ਤ੍ਯਾਯੁਰਾਦਿਜਨਕਂ ਤਥੇਦਮਪੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ|

Adhikarana anuktAnupAnavibhAgaH (51) · Śloka 51

ਵਿਪਰੀਤਂ ਯਦਨ੍ਨਸ੍ਯ ਗੁਣੈਃ ਸ੍ਯਾਦਵਿਰੋਧਿ ਚ| ਅਨੁਪਾਨਂ ਸਮਾਸੇਨ, ਸਰ੍ਵਦਾ ਤਤ੍ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਯਤੇ||੫੧||

ਸ੦-ਅਨ੍ਨਸ੍ਯ-ਭਕ੍ਤਵਟਕਾਦੇਃ, ਯਦ੍ਵਿਪਰੀਤਂ ਗੁਣੈਸ੍ਤਦਨੁਪਾਨਂ ਸਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਯਤੇ| ਯਥਾ,-ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ੍ਯ ਰੂਕ੍ਸਮ੍, ਰੂਕ੍ਸਸ੍ਯ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਮ੍, ਸ਼ੀਤਸ੍ਯੋਸ੍ਣਮ੍, ਉਸ੍ਣਸ੍ਯ ਸ਼ੀਤਮ੍, ਮਧੁਰਸ੍ਯਾਮ੍ਲਮ੍, ਅਮ੍ਲਸ੍ਯ ਮਧੁਰਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਨੁ, ਏਵਮੁਰਰੀਕ੍ਰਿਯਮਾਣੇ ਕ੍ਸੀਰਸ੍ਯ ਕ੍ਸੈਰੇਯਾਦੇਰ੍ਵਾ ਤਕ੍ਰਚੁਕ੍ਰਾਦੀਨਾਮਮ੍ਲਾਨਾਮਨੁਪਾਨਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਮਿਤ੍ਯਾਹ-ਗੁਣੈਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਪਰੀਤਗੁਣਮਪਿ ਯਦਵਿਰੋਧਿ ਤਦੇਵਾਨੁਪਾਨਂ ਸਦਾ ਹਿਤਮ੍|

Adhikarana anupAnasya phalam (52) · Śloka 52

ਅਨੁਪਾਨਸ੍ਯ ਕਿਂ ਕਰ੍ਮ ? ਇਤ੍ਯਾਹ ਅਨੁਪਾਨਂ ਕਰੋਤ੍ਯੂਰ੍ਜਾਂ ਤਪ੍ਤਿਂ ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਿਂ ਦਢਾਙ੍ਗਤਾਮ੍| ਅਨ੍ਨਸਙ੍ਘਾਤਸ਼ੌਥਿਲ੍ਯਵਿਕ੍ਲਿਤ੍ਤਿਜਰਣਾਨਿ ਚ||੫੨||

ਸ੦-ਅਨੁਪਾਨਮੂਰ੍ਜਾਦੀਨ੍ ਕਰੋਤਿ| ਊਰ੍ਜਾ-ਮਨਃਪ੍ਰਹਰ੍ਸਃ| ਤਪ੍ਤਿਃ-ਪ੍ਰੀਣਨਂ ਸ਼ਰੀਰੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸ੍ਯ, ਕ੍ਸਾਮਤਾਵਿਪਰੀਤੋਨ੍ਨਗੁਣਃ| ਤਥਾ, ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਿਃਦ੍ਰਵਸ੍ਯ ਹਿ ਗਮਨਮ੍, ਨ ਕਠਿਨਸ੍ਯ| ਦਢਾਙ੍ਗਤਾ-ਸ੍ਥਿਰਸ਼ਰੀਰਤ੍ਵਮ੍| ਤਥਾ, ਅਨ੍ਨਸਙ੍ਘਾਤਸ੍ਯ ਸ਼ੈਥਿਲ੍ਯਮ੍| ਵਿਕ੍ਲਿਤ੍ਤਿਃ-ਵਿਕ੍ਲੇਦਨਮ੍| ਜਰਣਂ-ਪਰਿਣਾਮਃ| ਏਤਾਨਿ ਚ ਕਰੋਤਿ|

Adhikarana UrdhvajatrugadAdau anupAnaniShedhaH (53) · Śloka 53

ਏਵਂਗੁਣਮਪ੍ਯੂਰ੍ਧ੍ਵਜਤ੍ਰ੍ਵਾਦਿਸੁ ਨ ਹਿਤਮਿਤ੍ਯਾਹ ਨੋਰ੍ਧ੍ਵਜਤ੍ਰੁਗਦਸ਼੍ਵਾਸਕਾਸੋਰਃਕ੍ਸਤਪੀਨਸੇ| ਗੀਤਭਾਸ੍ਯਪ੍ਰਸਙ੍ਗੇ ਚ ਸ੍ਵਰਭੇਦੇ ਚ ਤਦ੍ਧਿਤਮ੍||੫੩||

ਸ੦-ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਜਤ੍ਰੁਣਃ-ਊਰ੍ਧ੍ਵਜਤ੍ਰੁ, ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਯੇ ਗਦਾਸ੍ਤੇਸੁ ਤਤ੍-ਅਨੁਪਾਨਂ, ਨ ਹਿਤਮ੍| ਤਥਾ, ਸ਼੍ਵਾਸਾਦਿਸੁ ਨ ਹਿਤਮ੍| ਗੀਤ-ਭਾਸ੍ਯਯੋਃ ਪ੍ਰਕਰ੍ਸੇਣ ਸਙ੍ਗਃ-ਸਾਤਤ੍ਯੇਨ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ, ਤਸ੍ਮਿਨ੍| ਤਥਾ, ਸ੍ਵਰਭੇਦੇ-ਸ੍ਵਰਸਾਦੇ ਨ ਤਦ੍ਧਿਤਮ੍| ਊਰ੍ਧ੍ਵਜਤ੍ਰੁਗਦਾਦੀਨਾਂ ਹ੍ਯਨੁਪਾਨਂ ਪ੍ਰਦੂਸ੍ਯਾਮਾਸ਼ਯਮੁਰਃਕਣ੍ਠਸ੍ਥਿਤਮਾਹਾਰਜਂ ਸ੍ਨੇਹਮਾਸਾਦ੍ਯਾਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਾਗ੍ਨਿਸਾਦਚ੍ਛਰ੍ਦ੍ਯਾਦੀਨਾਮਯਾਨ੍ ਵਿਦਧ੍ਯਾਤ੍|

Adhikarana praklinnadehAdInAM pAnaniShedhaH (54) · Śloka 54

ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਯੇਸਾਂ ਪਾਨਮੇਵ ਨ ਸ਼ਸ੍ਯਤੇ, ਤਾਨਾਹ ਪ੍ਰਕ੍ਲਿਨ੍ਨਦੇਹਮੇਹਾਕ੍ਸਿਗਲਰੋਗਵ੍ਰਣਾਤੁਰਾਃ| ਪਾਨਂ ਤ੍ਯਜੇਯੁਃ|੫੪|

ਸ੦-ਪ੍ਰਕ੍ਲਿਨ੍ਨੋ ਦੇਹੋ ਯੇਸਾਂ ਆਮਵਿਸਰ੍ਪਾਦ੍ਯਾਰ੍ਤਾਨਾਂ ਤੇ ਪਾਨਂ ਤ੍ਯਜੇਯੁਃ| ਮੇਹਾਦੀਨਾਮਾਤੁਰਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਮੇਹਰੋਗਾਦ੍ਯਾਤੁਰਾਃ ਪਾਨਂ-ਦ੍ਰਵਰੂਪਂ ਤ੍ਯਜੇਯੁਃ, ਨ ਕੇਵਲਮਨ੍ਨਸ੍ਯੋਪਰਿ ਯਦਨੁਪਾਨਮ੍| ਖਰਨਾਦੇ ਚੋਕ੍ਤਮ੍-"ਮੇਹੀ ਪ੍ਲੀਹੀ ਵ੍ਰਣੀ ਕੁਸ੍ਠੀ ਪਾਣ੍ਡੁਰ੍ਜਠਰਪੀਨਸੀ| ਸ਼ੋਸਾਤਿਸਾਰੀ ਮਨ੍ਦਾਗ੍ਨਿਃ ਪਾਨੀਯਂ ਮਨ੍ਦਮਾਚਰੇਤ੍|| ਨੋਰ੍ਧ੍ਵਾਙ੍ਗਪਵਨਾਵਿਸ੍ਟੇ ਵਾਗ੍ਵ੍ਯਾਯਾਮਹਤੇ ਨ ਚ| ਕ੍ਸਤੋਰਸਿ ਸ਼੍ਵਾਸਕਾਸਹਿਕ੍ਕਾਵਮ੍ਯਰ੍ਦਿਤੇ ਨ ਚ|| ਨਿਰਨ੍ਨੇ ਚੋਰ੍ਧ੍ਵਰੋਗੇ ਚ ਨ ਪੇਯਂ ਵਾਰਿ ਸ਼ੀਤਲਮ੍|" ਇਤਿ|

Adhikarana pAnAnantarabhAShyAdiniShedhaH bhojanAntaramAtapAdiniShedhaH (54-55) · Śloka 55

| ਸਰ੍ਵਸ਼੍ਚ ਭਾਸ੍ਯਾਧ੍ਵਸ਼ਯਨਂ ਤ੍ਯਜੇਤ੍||੫੪|| ਪੀਤ੍ਵਾ, ਭੁਕ੍ਤ੍ਵਾਤਪਂ ਵਹ੍ਨਿਂ ਯਾਨਂ ਪ੍ਲਵਨਵਾਹਨਮ੍| |੫੫|

ਸ੦-ਚਸ਼ਬ੍ਦੋ ਲੁਪ੍ਤਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟੋਤ੍ਰ| ਸਰ੍ਵੋਪਿ ਪੁਰੁਸਃ-ਸ੍ਵਸ੍ਥੋ ਰੋਗੀ ਚ, ਪੀਤ੍ਵਾ ਭੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਚ ਭਾਸ੍ਯਾਦੀਂਸ੍ਤ੍ਯਜੇਤ੍| ਤਥਾ, ਆਤਪਾਦੀਨ੍ ਪਞ੍ਚ ਤ੍ਯਜੇਤ੍| ਤ੍ਯਜੇਦਿਤ੍ਯਤ੍ਰਾਪ੍ਯਨੁਵਤ੍ਤ੍ਯਾ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਯਾਨਂ-ਰਥਾਦਿ| ਪ੍ਲਵਨਂ-ਤਰਣਮ੍| ਵਾਹਨਂ-ਅਸ਼੍ਵਾਦਿ|

Adhikarana Bojanasya kAlaH (8) · Śloka 8

"ਕਾਲੇ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਮ੍" (ਸ਼੍ਲੋ. ੩੫) ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਭੋਜਨਸ੍ਯ ਤੁ ਕਃ ਕਾਲਃ ? ਇਤ੍ਯਾਹ ਪ੍ਰਸਸ੍ਟੇ ਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰੇ ਹਦਿ ਸੁਵਿਮਲੇ ਦੋਸੇ ਸ੍ਵਪਥਗੇ ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧੇ ਚੋਦ੍ਗਾਰੇ ਕ੍ਸੁਦੁਪਗਮਨੇ ਵਾਤੇਨੁਸਰਤਿ| ਤਥਾਗ੍ਨਾਵੁਦ੍ਰਿਕ੍ਤੇ ਵਿਸ਼ਦਕਰਣੇ ਦੇਹੇ ਚ ਸੁਲਘੌ ਪ੍ਰਯੁਞ੍ਜੀਤਾਹਾਰਂ ਵਿਧਿਨਿਯਮਿਤਂ, ਕਾਲਃ ਸ ਹਿ ਮਤਃ||੫੫|| ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਵੈਦ੍ਯਪਤਿਸਿਂਹਗੁਪ੍ਤਸੂਨੁਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਗ੍ਭਟਵਿਰਚਿਤਾਯਾਮਸ੍ਟਾਙ੍ਗਹਦਯਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਮਾਤ੍ਰਾਸ਼ਿਤੀਯੋ ਨਾਮ ਅਸ੍ਟਮੋਧ੍ਯਾਯਃ||੮||

ਸ੦-ਆਹਾਰਂ ਵਿਧਿਨਾ-ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤੇਨ " ਕਾਲੇ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਸ਼ੁਚਿ ਹਿਤਮ੍" ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਨਿਯਮਿਤਂ ਪ੍ਰਯੁਞ੍ਜੀਤ,-ਅਸ਼੍ਨੀਯਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕਦਾ ? ਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸੇ ਪ੍ਰਕਰ੍ਸੇਣ ਸਸ੍ਟੇ ਸਤਿ| ਨ ਤੁ ਕਿਞ੍ਚਿਦੇਵ ਤ੍ਯਕ੍ਤ ਇਤਿ ਪ੍ਰਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਦ੍ਯੋਤਯਤਿ| ਤਥਾ, ਹਦਯੇ ਸੁਸ੍ਠੁ ਵਿਮਲੇ-ਰਸਸ਼ੇਸਕਤਗੌਰਵਾਦਿਰਹਿਤੇ| ਤਥਾ, ਦੋਸੇ-ਵਾਤਾਦੌ, ਸ੍ਵਪਥਗੇ-ਸ੍ਵਮਾਰ੍ਗਗੇ, ਅਜੀਰ੍ਣੇ ਹ੍ਯਾਹਾਰੇਨ੍ਨਸ਼ੇਸੇਣ ਰੁਦ੍ਧਗਤਯੋ ਵਾਤਾਦਯਃ ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨਂ ਨ ਲਭਰੇਨ੍, ਸੁਜੀਰ੍ਣੇ ਤੁ ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨਸ੍ਥਾਃ ਸ੍ਯੁਃ| ਉਦ੍ਗਾਰੇ ਚ ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧੇ-ਚਸ਼ਬ੍ਦੋਨੁਕ੍ਤਸਮੁਚ੍ਚਯਾਰ੍ਥਃ, ਸ੍ਰੋਤੋਮੁਖੇਸੁ ਚ ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧੇਸ੍ਵਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕ੍ਸੁਦੁਪਗਮਨੇ-ਉਪਗਤਾਯਾਂ ਕ੍ਸੁਧਿ| ਵਾਤੇਨੁਸਰਤਿ-ਅਨੁਲੋਮਂ ਗਚ੍ਛਤਿ| ਤਥਾ, ਅਗ੍ਨੌ-ਕਾਯਾਗ੍ਨੌ, ਉਦ੍ਰਿਕ੍ਤੇ-ਪਾਕਕ੍ਸਮੇ| ਤਥਾ, ਦੇਹੇ ਪਟ੍ਵਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯੇ ਸੁਸ੍ਟੁ ਲਘੌ ਚ| ਕਾਲਃ ਸ ਹਿ ਮਤਃ| ਹਿਸ਼ਬ੍ਦ ਏਵਾਰ੍ਥੇ| ਸ ਏਵ ਕਾਲੋ ਭੋਜਨਸ੍ਯ ਦਸ੍ਟਃ, ਨ ਤ੍ਵਤੋਪ੍ਯੂਰ੍ਧ੍ਵਮ੍| ਸ ਹ੍ਯਤਿਕਾਲਃ, ਤਤ੍ਰ ਭੁਕ੍ਤਮਨ੍ਨਂ ਵਾਤਵਿਸ੍ਟਬ੍ਧਂ ਕਚ੍ਛ੍ਰਾਦ੍ਵਿਪਚ੍ਯਤੇ| ਤਥਾ ਚੋਕ੍ਤਂ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ-"ਅਤੀਤਕਾਲੇ ਭੁਞ੍ਜਾਨੋ ਵਾਯੁਨੋਪਹਤੇਨਲੇ| ਕਚ੍ਛ੍ਰਾਦ੍ਵਿਪਚ੍ਯਤੇ ਭੁਕ੍ਤਂ ਦ੍ਵਿਤੀਯਂ ਨ ਚ ਕਾਙ੍ਕ੍ਸਤਿ|| ਕੁਕ੍ਸਾਵਾਧ੍ਮਾਨਮਾਟੋਪਸਾਦਾਂਸ਼੍ਚ ਕੁਰੁਤੇਧਿਕਮ੍|" ਇਤਿ| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤੇ ਕਾਲੇ ਭੋਜਨਮਦ੍ਯਾਦਿਤਿ| ਯਮੌ ਨ੍ਸੌ ਤਃ ਸਸ੍ਯਾਦ੍ਰਸਰਵਿਵਿਰਾਮਾ ਧੀਰਲਲਿਤਾ| ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਗਾਙ੍ਕਦਤ੍ਤਪੁਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੀਮਦਰੁਣਦਤ੍ਤਵਿਰਚਿਤਾਯਾਮਸ੍ਟਾਙ੍ਗਹਦਯਟੀਕਾਯਾਂ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਮਾਤ੍ਰਾਸ਼ਿਤੀਯਾਧ੍ਯਾਯੋਸ੍ਟਮਃ ਸਮਾਪ੍ਤਃ|| ੮||