Adhikarana mAtrAshitIyAdhyAyo~aShTamaH (2) · Śloka 2
ਅਥਾਤੋ ਮਾਤ੍ਰਾਸ਼ਿਤੀਯਮਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ| ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹੁਰਾਤ੍ਰੇਯਾਦਯੋ ਮਹਰ੍ਸਯਃ| (ਗਦ੍ਯਸੂਤ੍ਰੇ||੨||
अथातो मात्राशितीयमध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mAtrAshanam (1) · Śloka 1
ਮਾਤ੍ਰਾਸ਼ੀ ਸਰ੍ਵਕਾਲਂ ਸ੍ਯਾਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾ ਹ੍ਯਗ੍ਨੇਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਿਕਾ| ਮਾਤ੍ਰਾਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣ੍ਯਪੇਕ੍ਸਨ੍ਤੇ ਗੁਰੂਣ੍ਯਪਿ ਲਘੂਨ੍ਯਪਿ||੧||
मात्राशी सर्वकालं स्यान्मात्रा ह्यग्नेः प्रवर्तिका| मात्रां द्रव्याण्यपेक्षन्ते गुरूण्यपि लघून्यपि||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana gurUNAM laghUnAM ca mAtrApramANam (2) · Śloka 2
ਤਤ੍ਰ ਗੁਰੂਣਾਂ ਕਾ ਮਾਤ੍ਰਾ ? ਕਾ(ਚ) ਲਘੂਨਾਮ੍ ? ਇਤ੍ਯਾਹ ਗੁਰੂਣਾਮਰ੍ਧਸੌਹਿਤ੍ਯਂ ਲਘੂਨਾਂ ਨਾਤਿਤਪ੍ਤਤਾ| ਮਾਤ੍ਰਾਪ੍ਰਮਾਣਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਂ ਸੁਖਂ ਯਾਵਦ੍ਵਿਜੀਰ੍ਯਤਿ||੨||
तत्र गुरूणां का मात्रा ? का(च) लघूनाम् ? इत्याह गुरूणामर्धसौहित्यं लघूनां नातितृप्तता| मात्राप्रमाणं निर्दिष्टं सुखं यावद्विजीर्यति||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana hInamAtraBojane doShAH (3) · Śloka 3
ਭੋਜਨਂ ਹੀਨਮਾਤ੍ਰਂ ਤੁ ਨ ਬਲੋਪਚਯੌਜਸੇ| ਸਰ੍ਵੇਸਾਂ ਵਾਤਰੋਗਾਣਾਂ ਹੇਤੁਤਾਂ ਚ ਪ੍ਰਪਦ੍ਯਤੇ||੩||
भोजनं हीनमात्रं तु न बलोपचयौजसे| सर्वेषां वातरोगाणां हेतुतां च प्रपद्यते||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana atimAtre doShAH (4) · Śloka 4
ਅਤਿਮਾਤ੍ਰਂ ਤ੍ਵਸ਼ਨਂ ਤ੍ਰੀਨਪਿ ਦੋਸਾਨ੍ ਪ੍ਰਕੋਪਯੇਤ੍| |੪|
अतिमात्रं त्वशनं त्रीनपि दोषान् प्रकोपयेत्| |४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana visUcikAlasakayoH samprAptiH (4-6) · Śloka 6
ਪ੍ਰਕੁਪਿਤਾਸ਼੍ਚ ਤ੍ਰਯੋ ਦੋਸਾ ਅਲਸਕਾਖ੍ਯਂ ਵਿਸੂਚਿਕਾਖ੍ਯਂ ਵਾ ਵ੍ਯਾਧਿਂ ਯਥਾ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ, ਤਥਾ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ | ਪੀਡ੍ਯਮਾਨਾ ਹਿ ਵਾਤਾਦ੍ਯਾ ਯੁਗਪਤ੍ਤੇਨ ਕੋਪਿਤਾਃ||੪|| ਆਮੇਨਾਨ੍ਨੇਨ ਦਿਸ੍ਟੇਨ ਤਦੇਵਾਵਿਸ਼੍ਯ ਕੁਰ੍ਵਤੇ| ਵਿਸ੍ਟਮ੍ਭਯਨ੍ਤੋਲਸਕਂ ਚ੍ਯਾਵਯਨ੍ਤੋ ਵਿਸੂਚਿਕਾਮ੍||੫|| ਅਧਰੋਤ੍ਤਰਮਾਰ੍ਗਾਭ੍ਯਾਂ ਸਹਸੈਵਾਜਿਤਾਤ੍ਮਨਃ| |੬|
प्रकुपिताश्च त्रयो दोषा अलसकाख्यं विसूचिकाख्यं वा व्याधिं यथा कुर्वन्ति, तथा दर्शयति | पीड्यमाना हि वाताद्या युगपत्तेन कोपिताः||४|| आमेनान्नेन दिष्टेन तदेवाविश्य कुर्वते| विष्टम्भयन्तोऽलसकं च्यावयन्तो विसूचिकाम्||५|| अधरोत्तरमार्गाभ्यां सहसैवाजितात्मनः| |६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana alasakanirvicanam (6-7) · Śloka 7
| ਪ੍ਰਯਾਤਿ ਨੋਰ੍ਧ੍ਵਂ ਨਾਧਸ੍ਤਾਦਾਹਾਰੋ ਨ ਚ ਪਚ੍ਯਤੇ||੬|| ਆਮਾਸ਼ਯੇਲਸੀਭੂਤਸ੍ਤੇਨ ਸੋਲਸਕਃ ਸ੍ਮਤਃ| |੭|
| प्रयाति नोर्ध्वं नाधस्तादाहारो न च पच्यते||६|| आमाशयेऽलसीभूतस्तेन सोऽलसकः स्मृतः| |७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana visUcikAnirvacanam (7-8) · Śloka 8
ਵਿਸੂਚਿਕਾਯਾ ਨਿਰ੍ਵਚਨਮਾਹ | ਵਿਵਿਧੈਰ੍ਵੇਦਨੋਦ੍ਭੇਦੈਰ੍ਵਾਯ੍ਵਾਦਿਭਸ਼ਕੋਪਤਃ||੭|| ਸੂਚੀਭਿਰਿਵ ਗਾਤ੍ਰਾਣਿ ਵਿਧ੍ਯਤੀਤਿ ਵਿਸੂਚਿਕਾ| |੮|
विसूचिकाया निर्वचनमाह | विविधैर्वेदनोद्भेदैर्वाय्वादिभृशकोपतः||७|| सूचीभिरिव गात्राणि विध्यतीति विसूचिका| |८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana visUcikAlakShaNam (8-9) · Śloka 9
| ਤਤ੍ਰ ਸ਼ੂਲਭ੍ਰਮਾਨਾਹਕਮ੍ਪਸ੍ਤਮ੍ਭਾਦਯੋਨਿਲਾਤ੍||੮|| ਪਿਤ੍ਤਾਜ੍ਜ੍ਵਰਾਤਿਸਾਰਾਨ੍ਤਰ੍ਦਾਹਤਟ੍ਪ੍ਰਲਯਾਦਯਃ| ਕਫਾਚ੍ਛਰ੍ਦ੍ਯਙ੍ਗਗੁਰੁਤਾਵਾਕ੍ਸਙ੍ਗਸ੍ਠੀਵਨਾਦਯਃ||੯||
| तत्र शूलभ्रमानाहकम्पस्तम्भादयोऽनिलात्||८|| पित्ताज्ज्वरातिसारान्तर्दाहतृट्प्रलयादयः| कफाच्छर्द्यङ्गगुरुतावाक्सङ्गष्ठीवनादयः||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana alasakalakShaNam (10-12) · Śloka 12
ਵਿਸ਼ੇਸਾਦ੍ਦੁਰ੍ਬਲਸ੍ਯਾਲ੍ਪਵਹ੍ਨੇਰ੍ਵੇਗਵਿਧਾਰਿਣਃ| ਪੀਡਿਤਂ ਮਾਰੁਤੇਨਾਨ੍ਨਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਾ ਰੁਦ੍ਧਮਨ੍ਤਰਾ||੧੦|| ਅਲਸਂ ਕ੍ਸੋਭਿਤਂ ਦੋਸੈਃ ਸ਼ਲ੍ਯਤ੍ਵੇਨੈਵ ਸਂਸ੍ਥਿਤਮ੍| ਸ਼ੂਲਾਦੀਨ੍ ਕੁਰੁਤੇ ਤੀਵ੍ਰਾਂਸ਼੍ਛਰ੍ਦ੍ਯਤੀਸਾਰਵਰ੍ਜਿਤਾਨ੍||੧੧|| ਸੋਲਸਃ| |੧੨|
विशेषाद्दुर्बलस्याल्पवह्नेर्वेगविधारिणः| पीडितं मारुतेनान्नं श्लेष्मणा रुद्धमन्तरा||१०|| अलसं क्षोभितं दोषैः शल्यत्वेनैव संस्थितम्| शूलादीन् कुरुते तीव्रांश्छर्द्यतीसारवर्जितान्||११|| सोऽलसः| |१२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana daNDakAlasakalakShaNam (12-13) · Śloka 13
ਦਣ੍ਡਕਾਲਸਕਂ ਲਿਲਕ੍ਸਯਿਸੁਰਾਹ- ਅਤ੍ਯਰ੍ਥਦੁਸ੍ਟਾਸ੍ਤੁ ਦੋਸਾ ਦੁਸ੍ਟਾਮਬਦ੍ਧਖਾਃ| ਯਾਨ੍ਤਸ੍ਤਿਰ੍ਯਕ੍ਤਨੁਂ ਸਰ੍ਵਾਂ ਦਣ੍ਡਵਤ੍ਸ੍ਤਮ੍ਭਯਨ੍ਤਿ ਚੇਤ੍||੧੨|| ਦਣ੍ਡਕਾਲਸਕਂ ਨਾਮ ਤਂ ਤ੍ਯਜੇਦਾਸ਼ੁਕਾਰਿਣਮ੍| |੧੩|
दण्डकालसकं लिलक्षयिषुराह- अत्यर्थदुष्टास्तु दोषा दुष्टामबद्धखाः| यान्तस्तिर्यक्तनुं सर्वां दण्डवत्स्तम्भयन्ति चेत्||१२|| दण्डकालसकं नाम तं त्यजेदाशुकारिणम्| |१३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AmaviShalakShaNam (13-14) · Śloka 14
ਸਮ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਮਵਿਸਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਤਿ | ਵਿਰੁਦ੍ਧਾਧ੍ਯਸ਼ਨਾਜੀਰ੍ਣਸ਼ੀਲਿਨੋ ਵਿਸਲਕ੍ਸਣਮ੍||੧੩|| ਆਮਦੋਸਂ ਮਹਾਗ਼ੋਰਂ ਵਰ੍ਜਯੇਦ੍ਵਿਸਸਂਜ੍ਞਕਮ੍| ਵਿਸਰੂਪਾਸ਼ੁਕਾਰਿਤ੍ਵਾਦ੍ਵਿਰੁਦ੍ਧੋਪਕ੍ਰਮਤ੍ਵਤਃ||੧੪||
सम्प्रत्यामविषं निर्दिशति | विरुद्धाध्यशनाजीर्णशीलिनो विषलक्षणम्||१३|| आमदोषं महाग़ोरं वर्जयेद्विषसंज्ञकम्| विषरूपाशुकारित्वाद्विरुद्धोपक्रमत्वतः||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana alasakacikitsA (15-16) · Śloka 16
ਅਥਾਮਮਲਸੀਭੂਤਂ ਸਾਧ੍ਯਂ ਤ੍ਵਰਿਤਮੁਲ੍ਲਿਖ਼ੇਤ੍| ਪੀਤ੍ਵਾ ਸੋਗ੍ਰਾਪਟੁਫਲਂ ਵਾਰ੍ਯੁਸ੍ਣਂ ਯੋਜਯੇਤ੍ਤਤਃ||੧੫|| ਸ੍ਵੇਦਨਂ ਫਲਵਰ੍ਤਿਂ ਚ ਮਲਵਾਤਾਨੁਲੋਮਨੀਮ੍| ਨਾਮ੍ਯਮਾਨਾਨਿ ਚਾਙ੍ਗਾਨਿ ਭਸ਼ਂ ਸ੍ਵਿਨ੍ਨਾਨਿ ਵੇਸ੍ਟਯੇਤ੍||੧੬||
अथाममलसीभूतं साध्यं त्वरितमुल्लिख़ेत्| पीत्वा सोग्रापटुफलं वार्युष्णं योजयेत्ततः||१५|| स्वेदनं फलवर्तिं च मलवातानुलोमनीम्| नाम्यमानानि चाङ्गानि भृशं स्विन्नानि वेष्टयेत्||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana visUcikAcikitsA (17) · Śloka 17
ਵਿਸੂਚ੍ਯਾਮਤਿਵਦ੍ਧਾਯਾਂ ਪਾਰ੍ਸ੍ਣ੍ਯੋਰ੍ਦਾਹਃ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਯਤੇ| ਤਦਹਸ਼੍ਚੋਪਵਾਸ੍ਯੈਨਂ ਵਿਰਿਕ੍ਤਵਦੁਪਾਚਰੇਤ੍||੧੭||
विसूच्यामतिवृद्धायां पार्ष्ण्योर्दाहः प्रशस्यते| तदहश्चोपवास्यैनं विरिक्तवदुपाचरेत्||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AmadoShiNaH shamanauShadhaniShedhaH (18-19) · Śloka 19
ਅਜੀਰ੍ਣਿਨੋ ਭੇਸਜਂ ਨਿਸੇਧਤਿ ਤੀਵ੍ਰਾਰ੍ਤਿਰਪਿ ਨਾਜੀਰ੍ਣੀ ਪਿਬੇਚ੍ਛੂਲਘ੍ਨਮੌਸਧਮ੍| ਆਮਸਨ੍ਨੋਨਲੋ ਨਾਲਂ ਪਕ੍ਤੁਂ ਦੋਸੌਸਧਾਸ਼ਨਮ੍||੧੮|| ਨਿਹਨ੍ਯਾਦਪਿ ਚੈਤੇਸਾਂ ਵਿਭ੍ਰਮਃ ਸਹਸਾਤੁਰਮ੍| |੧੯|
अजीर्णिनो भेषजं निषेधति तीव्रार्तिरपि नाजीर्णी पिबेच्छूलघ्नमौषधम्| आमसन्नोऽनलो नालं पक्तुं दोषौषधाशनम्||१८|| निहन्यादपि चैतेषां विभ्रमः सहसाऽऽतुरम्| |१९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AmadoShiNo~avasthAvisheShe auShadham (19-20) · Śloka 20
ਕਦਾ ਔਸਧਂ ਯੁਞ੍ਜੀਤ ? ਇਤ੍ਯਾਹ- | ਜੀਰ੍ਣਾਸ਼ਨੇ ਤੁ ਭੈਸਜ੍ਯਂ ਯੁਞ੍ਜ੍ਯਾਤ੍ ਸ੍ਤਬ੍ਧਗੁਰੂਦਰੇ||੧੯|| ਦੋਸਸ਼ੇਸਸ੍ਯ ਪਾਕਾਰ੍ਥਮਗ੍ਨੇਃ ਸਨ੍ਧੁਕ੍ਸਣਾਯ ਚ| |੨੦|
कदा औषधं युञ्जीत ? इत्याह- | जीर्णाशने तु भैषज्यं युञ्ज्यात् स्तब्धगुरूदरे||१९|| दोषशेषस्य पाकार्थमग्नेः सन्धुक्षणाय च| |२०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AmadoShasAmAnyacikitsA (20-21) · Śloka 21
ਕੀਦਸ਼ਮੌਸਧਂ ਯੋਜ੍ਯਮਿਤ੍ਯਾਹ | ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਰਾਮਵਿਕਾਰਾਣਾਂ ਭਵਤਿ ਤ੍ਵਪਤਰ੍ਪਣਾਤ੍||੨੦|| ਤ੍ਰਿਵਿਧਂ ਤ੍ਰਿਵਿਧੇ ਦੋਸੇ ਤਤ੍ਸਮੀਕ੍ਸ੍ਯ ਪ੍ਰਯੋਜਯੇਤ੍| |੨੧|
कीदृशमौषधं योज्यमित्याह | शान्तिरामविकाराणां भवति त्वपतर्पणात्||२०|| त्रिविधं त्रिविधे दोषे तत्समीक्ष्य प्रयोजयेत्| |२१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana alpamadhyapraBUtadoShacikitsA (21-22) · Śloka 22
ਸਮ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਤਦੇਵ ਯਥਾਯੋਗ੍ਯਮਾਹ- | ਤਤ੍ਰਾਲ੍ਪੇ ਲਙ੍ਘਨਂ ਪਥ੍ਯਂ, ਮਧ੍ਯੇ ਲਙ੍ਹ੍ਘਨਪਾਚਨਮ੍||੨੧|| ਪ੍ਰਭੂਤੇ ਸ਼ੋਧਨਂ, ਤਦ੍ਧਿ ਮੂਲਾਦੁਨ੍ਮੂਲਯੇਨ੍ਮਲਾਨ੍| |੨੨|
सम्प्रत्येतदेव यथायोग्यमाह- | तत्राल्पे लङ्घनं पथ्यं, मध्ये लङ्ह्घनपाचनम्||२१|| प्रभूते शोधनं, तद्धि मूलादुन्मूलयेन्मलान्| |२२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana evamanyavyAdhicikitsA,hetuvyAdhiviparyayacikitsA (22-23) · Śloka 23
| ਏਵਮਨ੍ਯਾਨਪਿ ਵ੍ਯਾਧੀਨ੍ ਸ੍ਵਨਿਦਾਨਵਿਪਰ੍ਯਯਾਤ੍||੨੨|| ਚਿਕਿਤ੍ਸੇਦਨੁਬਨ੍ਧੇ ਤੁ ਸਤਿ ਹੇਤੁਵਿਪਰ੍ਯਯਮ੍| ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਯਥਾਯਥਂ ਵੈਦ੍ਯੋ ਯੁਞ੍ਜ੍ਯਾਦ੍ਵ੍ਯਾਧਿਵਿਪਰ੍ਯਯਮ੍||੨੩||
| एवमन्यानपि व्याधीन् स्वनिदानविपर्ययात्||२२|| चिकित्सेदनुबन्धे तु सति हेतुविपर्ययम्| त्यक्त्वा यथायथं वैद्यो युञ्ज्याद्व्याधिविपर्ययम्||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tadarthakArI cikitsA,pakvadoShANAM cikitsA (24) · Śloka 24
ਨ ਚ ਹੇਤੁਵ੍ਯਾਧਿਵਿਪਰ੍ਯਯਯੋਰੇਵ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਯਾਮੁਪਯੋਗ ਇਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ ਤਦਰ੍ਥਕਾਰਿ ਵਾ, ਪਕ੍ਵੇ ਦੋਸੇ ਤ੍ਵਿਦ੍ਧੇ ਚ ਪਾਵਕੇ| ਹਿਤਮਭ੍ਯਞ੍ਜਨਸ੍ਨੇਹਪਾਨਬਸ੍ਤ੍ਯਾਦਿ ਯੁਕ੍ਤਿਤਃ||੨੪||
न च हेतुव्याधिविपर्यययोरेव चिकित्सायामुपयोग इति दर्शयन्नाह तदर्थकारि वा, पक्वे दोषे त्विद्धे च पावके| हितमभ्यञ्जनस्नेहपानबस्त्यादि युक्तितः||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AmAjIrNalakShaNam (25) · Śloka 25
ਅਜੀਰ੍ਣਂ ਲਕ੍ਸਯਿਤੁਮਾਹ ਅਜੀਰ੍ਣਂ ਚ ਕਫਾਦਾਮਂ ਤਤ੍ਰ ਸ਼ੋਫੋਕ੍ਸਿਗਣ੍ਡਯੋਃ| ਸਦ੍ਯੋਭੁਕ੍ਤ ਇਵੋਦ੍ਗਾਰਃ ਪ੍ਰਸੇਕੋਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ਗੌਰਵਮ੍||੨੫||
अजीर्णं लक्षयितुमाह अजीर्णं च कफादामं तत्र शोफोऽक्षिगण्डयोः| सद्योभुक्त इवोद्गारः प्रसेकोत्क्लेशगौरवम्||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana viShTabdhAjIrNalakShaNam (26) · Śloka 26
ਵਿਸ੍ਟਬ੍ਧਮਨਿਲਾਚ੍ਛੂਲਵਿਬਨ੍ਧਾਧ੍ਮਾਨਸਾਦਕਤ੍| |੨੬|
विष्टब्धमनिलाच्छूलविबन्धाध्मानसादकृत्| |२६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vidagdhAjIrNalakShaNam (26) · Śloka 26
| ਪਿਤ੍ਤਾਦ੍ਵਿਦਗ੍ਧਂ ਤਣ੍ਮੋਹਭ੍ਰਮਾਮ੍ਲੋਦ੍ਗਾਰਦਾਹਵਤ੍||੨੬||
| पित्ताद्विदग्धं तृण्मोहभ्रमाम्लोद्गारदाहवत्||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AmAjIrNAdInAM cikitsA (27) · Śloka 27
ਤ੍ਰਿਵਿਧਸ੍ਯੈਵਾਸ੍ਯ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮਾਹ ਲਙ੍ਘਨਂ ਕਾਰ੍ਯਮਾਮੇ ਤੁ, ਵਿਸ੍ਟਬ੍ਧੇ ਸ੍ਵੇਦਨਂ ਭਸ਼ਮ੍| ਵਿਦਗ੍ਧੇ ਵਮਨਂ, ਯਦ੍ਵਾ ਯਥਾਵਸ੍ਥਂ ਹਿਤਂ ਭਵੇਤ੍||੨੭||
त्रिविधस्यैवास्य चिकित्सामाह लङ्घनं कार्यमामे तु, विष्टब्धे स्वेदनं भृशम्| विदग्धे वमनं, यद्वा यथावस्थं हितं भवेत्||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vilambikAlakShaNaM cikitsA ca (28) · Śloka 28
ਗਰੀਯਸੋ ਭਵੇਲ੍ਲੀਨਾਦਾਮਾਦੇਵ ਵਿਲਮ੍ਬਿਕਾ| ਕਫਵਾਤਾਨੁਬਦ੍ਧਾਮਲਿਙ੍ਗਾ ਤਤ੍ਸਮਸਾਧਨਾ||੨੮||
गरीयसो भवेल्लीनादामादेव विलम्बिका| कफवातानुबद्धाऽऽमलिङ्गा तत्समसाधना||२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rasasheShalakShaNaM cikitsA ca ajIrNino divAsvaprabhojane cikitsA (29-30) · Śloka 30
ਜੀਰ੍ਣੇਪ੍ਯਾਹਾਰੇ ਕਦਾਚਿਦਾਹਾਰਸਾਰੋ ਰਸੋਜੀਰ੍ਣਃ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਤਲ੍ਲਕ੍ਸਣਾਰ੍ਥਮਾਹ ਅਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾ ਹਦ੍ਵ੍ਯਥਾ ਸ਼ੁਦ੍ਧੇਪ੍ਯੁਦ੍ਗਾਰੇ ਰਸਸ਼ੇਸਤਃ| ਸ਼ਯੀਤ ਕਿਞ੍ਚਿਦੇਵਾਤ੍ਰ ਸਰ੍ਵਸ਼੍ਚਾਨਾਸ਼ਿਤੋ ਦਿਵਾ||੨੯|| ਸ੍ਵਪ੍ਯਾਦਜੀਰ੍ਣੀ, ਸਞ੍ਜਾਤਬੁਭੁਕ੍ਸੋਦ੍ਯਾਨ੍ਮਿਤਂ ਲਘੁ| |੩੦|
जीर्णेऽप्याहारे कदाचिदाहारसारो रसोऽजीर्णः स्यात्| तल्लक्षणार्थमाह अश्रद्धा हृद्व्यथा शुद्धेऽप्युद्गारे रसशेषतः| शयीत किञ्चिदेवात्र सर्वश्चानाशितो दिवा||२९|| स्वप्यादजीर्णी, सञ्जातबुभुक्षोऽद्यान्मितं लघु| |३०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ajIrNasAmAnyalakShaNAm (30-31) · Śloka 31
ਸਾਮ੍ਪ੍ਰਤਮਜੀਰ੍ਣਲਕ੍ਸਣਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨ ਬ੍ਰੂਤੇ- | ਵਿਬਨ੍ਧੋਤਿਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰ੍ਵਾ ਗ੍ਲਾਨਿਰ੍ਮਾਰੁਤਮੂਢਤਾ||੩੦|| ਅਜੀਰ੍ਣਲਿਙ੍ਗਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯਂ ਵਿਸ੍ਟਮ੍ਭੋ ਗੌਰਵਂ ਭ੍ਰਮਃ| |੩੧|
साम्प्रतमजीर्णलक्षणं सामान्येन ब्रूते- | विबन्धोऽतिप्रवृत्तिर्वा ग्लानिर्मारुतमूढता||३०|| अजीर्णलिङ्गं सामान्यं विष्टम्भो गौरवं भ्रमः| |३१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ajIrNasyAnyakAraNAni (31-33) · Śloka 33
ਸਾਮ੍ਪ੍ਰਤਮਜੀਰ੍ਣਸ੍ਯਾਨ੍ਯਾਨ੍ਯਪਿ ਕਾਰਣਾਨ੍ਯਾਹ- | ਨ ਚਾਤਿਮਾਤ੍ਰਮੇਵਾਨ੍ਨਮਾਮਦੋਸਾਯ ਕੇਵਲਮ੍||੩੧|| ਦ੍ਵਿਸ੍ਟਵਿਸ੍ਟਮ੍ਭਿਦਗ੍ਧਾਮਗੁਰੁਰੂਕ੍ਸਹਿਮਾਸ਼ੁਚਿ| ਵਿਦਾਹਿ ਸ਼ੁਸ੍ਕਮਤ੍ਯਮ੍ਬੁਪ੍ਲੁਤਂ ਚਾਨ੍ਨਂ ਨ ਜੀਰ੍ਯਤਿ||੩੨|| ਉਪਤਪ੍ਤੇਨ ਭੁਕ੍ਤਂ ਚ ਸ਼ੋਕਕ੍ਰੋਧਕ੍ਸੁਦਾਦਿਭਿਃ| |੩੩|
साम्प्रतमजीर्णस्यान्यान्यपि कारणान्याह- | न चातिमात्रमेवान्नमामदोषाय केवलम्||३१|| द्विष्टविष्टम्भिदग्धामगुरुरूक्षहिमाशुचि| विदाहि शुष्कमत्यम्बुप्लुतं चान्नं न जीर्यति||३२|| उपतप्तेन भुक्तं च शोकक्रोधक्षुदादिभिः| |३३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana samashanalakShaNam adhyashanalakShaNam viShamAshanalakShaNam samashanAdInAM doShaH (33-35) · Śloka 35
ਸਮ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯਪਰਮਪ੍ਯਨ੍ਨਮਾਮਕ੍ਸੋਭਕਰਮਾਹ- | ਮਿਸ਼੍ਰਂ ਪਥ੍ਯਮਪਥ੍ਯਂ ਚ ਭੁਕ੍ਤਂ ਸਮਸ਼ਨਂ ਮਤਮ੍||੩੩|| ਵਿਦ੍ਯਾਦਧ੍ਯਸ਼ਨਂ ਭੂਯੋ ਭੁਕ੍ਤਸ੍ਯੋਪਰਿ ਭੋਜਨਮ੍| ਅਕਾਲੇ ਬਹੁ ਚਾਲ੍ਪਂ ਵਾ ਭੁਕ੍ਤਂ ਤੁ ਵਿਸਮਾਸ਼ਨਮ੍||੩੪|| ਤ੍ਰੀਣ੍ਯਪ੍ਯੇਤਾਨਿ ਮਤ੍ਯੁਂ ਵਾ ਘੋਰਾਨ੍ ਵ੍ਯਾਧੀਨ੍ਸਜਨ੍ਤਿ ਵਾ| |੩੫|
सम्प्रत्यपरमप्यन्नमामक्षोभकरमाह- | मिश्रं पथ्यमपथ्यं च भुक्तं समशनं मतम्||३३|| विद्यादध्यशनं भूयो भुक्तस्योपरि भोजनम्| अकाले बहु चाल्पं वा भुक्तं तु विषमाशनम्||३४|| त्रीण्यप्येतानि मृत्युं वा घोरान् व्याधीन्सृजन्ति वा| |३५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana Bojanasya samyagyogaprakAraH (35-38) · Śloka 38
| ਕਾਲੇ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਸ਼ੁਚਿ ਹਿਤਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੋਸ੍ਣਂ ਲਘੁ ਤਨ੍ਮਨਾਃ||੩੫|| ਸਡ੍ਰਸਂ ਮਧੁਰਪ੍ਰਾਯਂ ਨਾਤਿਦ੍ਰੁਤਵਿਲਮ੍ਬਿਤਮ੍| ਸ੍ਨਾਤਃ ਕ੍ਸੁਦ੍ਵਾਨ੍ ਵਿਵਿਕ੍ਤਸ੍ਥੋ ਧੌਤਪਾਦਕਰਾਨਨਃ||੩੬|| ਤਰ੍ਪਯਿਤ੍ਵਾ ਪਿਤਨ੍ ਦੇਵਾਨਤਿਥੀਨ੍ ਬਾਲਕਾਨ੍ ਗੁਰੂਨ੍| ਪ੍ਰਤ੍ਯਵੇਕ੍ਸ੍ਯ ਤਿਰਸ਼੍ਚੋਪਿ ਪ੍ਰਤਿਪਨ੍ਨਪਰਿਗ੍ਰਹਾਨ੍||੩੭|| ਸਮੀਕ੍ਸ੍ਯ ਸਮ੍ਯਗਾਤ੍ਮਾਨਮਨਿਨ੍ਦਨ੍ਨਬ੍ਰੁਵਨ੍ ਦ੍ਰਵਮ੍| ਇਸ੍ਟਮਿਸ੍ਟੈਃ ਸਹਾਸ਼੍ਰ੍ਨੀਯਾਚ੍ਛੁਚਿਭਕ੍ਤਜਨਾਹਤਮ੍||੩੮||
| काले सात्म्यं शुचि हितं स्निग्धोष्णं लघु तन्मनाः||३५|| षड्रसं मधुरप्रायं नातिद्रुतविलम्बितम्| स्नातः क्षुद्वान् विविक्तस्थो धौतपादकराननः||३६|| तर्पयित्वा पितॄन् देवानतिथीन् बालकान् गुरून्| प्रत्यवेक्ष्य तिरश्चोऽपि प्रतिपन्नपरिग्रहान्||३७|| समीक्ष्य सम्यगात्मानमनिन्दन्नब्रुवन् द्रवम्| इष्टमिष्टैः सहाश्र्नीयाच्छुचिभक्तजनाहृतम्||३८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tRuNAdijuShTaBojanatyAgaH (39) · Śloka 39
ਭੋਜਨਂ ਤਣਕੇਸ਼ਾਦਿਜੁਸ੍ਟਮੁਸ੍ਣੀਕਤਂ ਪੁਨਃ| ਸ਼ਾਕਾਵਰਾਨ੍ਨਭੂਯਿਸ੍ਠਮਤ੍ਯੁਸ੍ਣਲਵਣਂ ਤ੍ਯਜੇਤ੍||੩੯||
भोजनं तृणकेशादिजुष्टमुष्णीकृतं पुनः| शाकावरान्नभूयिष्ठमत्युष्णलवणं त्यजेत्||३९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kilATAdishIlanam (40-41) · Śloka 41
ਕਿਲਾਟਦਧਿਕੂਚੀਕਾਕ੍ਸਾਰਸ਼ੁਕ੍ਤਾਮਮੂਲਕਮ੍| ਕਸ਼ਸ਼ੁਸ੍ਕਵਰਾਹਾਵਿਗੋਮਤ੍ਸ੍ਯਮਹਿਸਾਮਿਸਮ੍||੪੦|| ਮਾਸਨਿਸ੍ਪਾਵਸ਼ਾਲੂਕਬਿਸਪਿਸ੍ਟਵਿਰੂਢਕਮ੍| ਸ਼ੁਸ੍ਕਸ਼ਾਕਾਨਿ ਯਵਕਾਨ੍ ਫਾਣਿਤਂ ਚ ਨ ਸ਼ੀਲਯੇਤ੍||੪੧||
किलाटदधिकूचीकाक्षारशुक्ताममूलकम्| कृशशुष्कवराहाविगोमत्स्यमहिषामिषम्||४०|| माषनिष्पावशालूकबिसपिष्टविरूढकम्| शुष्कशाकानि यवकान् फाणितं च न शीलयेत्||४१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana SAlyAdiSIlanam (42-43) · Śloka 43
ਸ਼ੀਲਯੇਚ੍ਛਾਲਿਗੋਧੂਮਯਵਸਸ੍ਟਿਕਜਾਙ੍ਗਲਮ੍| ਸੁਨਿਸਣ੍ਣਕਜੀਵਨ੍ਤੀਬਾਲਮੂਲਕਵਾਸ੍ਤੁਕਮ੍||੪੨|| ਪਥ੍ਯਾਮਲਕਮਦ੍ਵੀਕਾਪਟੋਲੀਮੁਦ੍ਗਸ਼ਰ੍ਕਰਾਃ| ਘਤਦਿਵ੍ਯੋਦਕਕ੍ਸੀਰਕ੍ਸੌਦ੍ਰਦਾਡਿਮਸੈਨ੍ਧਵਮ੍||੪੩||
शीलयेच्छालिगोधूमयवषष्टिकजाङ्गलम्| सुनिषण्णकजीवन्तीबालमूलकवास्तुकम्||४२|| पथ्यामलकमृद्वीकापटोलीमुद्गशर्कराः| घृतदिव्योदकक्षीरक्षौद्रदाडिमसैन्धवम्||४३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nityasevyamauShadham (44) · Śloka 44
ਤ੍ਰਿਫਲਾਂ ਮਧੁਸਰ੍ਪਿਰ੍ਭ੍ਯਾਂ ਨਿਸ਼ਿ ਨੇਤ੍ਰਬਲਾਯ ਚ| ਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਾਨੁਵਤ੍ਤਿਕਦ੍ਯਚ੍ਚ ਰੋਗੋਚ੍ਛੇਦਕਰਂ ਚ ਯਤ੍||੪੪||
त्रिफलां मधुसर्पिर्भ्यां निशि नेत्रबलाय च| स्वास्थ्यानुवृत्तिकृद्यच्च रोगोच्छेदकरं च यत्||४४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bhojyakramaH (45-46) · Śloka 46
ਬਿਸੇਕ੍ਸੁਮੋਚਚੋਚਾਮ੍ਰਮੋਦਕੋਤ੍ਕਾਰਿਕਾਦਿਕਮ੍| ਅਦ੍ਯਾਦ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਗੁਰੁ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਸ੍ਵਾਦੁ ਮਨ੍ਦਂ ਸ੍ਥਿਰਂ ਪੁਰਃ||੪੫|| ਵਿਪਰੀਤਮਤਸ਼੍ਚਾਨ੍ਤੇ ਮਧ੍ਯੇਮ੍ਲਲਵਣੋਤ੍ਕਟਮ੍| |੪੬|
बिसेक्षुमोचचोचाम्रमोदकोत्कारिकादिकम्| अद्याद्द्रव्यं गुरु स्निग्धं स्वादु मन्दं स्थिरं पुरः||४५|| विपरीतमतश्चान्ते मध्येऽम्ललवणोत्कटम्| |४६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana annapAnayorviBAgaH (46-47) · Śloka 47
| ਅਨ੍ਨੇਨ ਕੁਕ੍ਸੇਰ੍ਦ੍ਵਾਵਂਸ਼ੌ ਪਾਨੇਨੈਕਂ ਪ੍ਰਪੂਰਯੇਤ੍||੪੬|| ਆਸ਼੍ਰਯਂ ਪਵਨਾਦੀਨਾਂ ਚਤੁਰ੍ਥਮਵਸ਼ੇਸਯੇਤ੍| |੪੭|
| अन्नेन कुक्षेर्द्वावंशौ पानेनैकं प्रपूरयेत्||४६|| आश्रयं पवनादीनां चतुर्थमवशेषयेत्| |४७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anupAnavibhAgaH,yavagodhUmayoH shItaM jalamityAdi (47-50) · Śloka 50
| ਅਨੁਪਾਨਂ ਹਿਮਂ ਬਾਰਿ ਯਵਗੋਧੂਮਯੋਰ੍ਹਿਤਮ੍||੪੭|| ਦਧ੍ਨਿ ਮਦ੍ਯੇ ਵਿਸੇ ਕ੍ਸੌਦ੍ਰੇ, ਕੋਸ੍ਣਂ ਪਿਸ੍ਟਮਯੇਸੁ ਤੁ| ਸ਼ਾਕਮੁਦ੍ਗਾਦਿਵਿਕਤੌ ਮਸ੍ਤੁਤਕ੍ਰਾਮ੍ਲਕਾਞ੍ਜਿਕਮ੍||੪੮|| ਸੁਰਾ ਕਸ਼ਾਨਾਂ ਪੁਸ੍ਟ੍ਯਰ੍ਥਂ, ਸ੍ਥੂਲਾਨਾਂ ਤੁ ਮਧੂਦਕਮ੍| ਸ਼ੋਸੇ ਮਾਂਸਰਸੋ, ਮਦ੍ਯਂ ਮਾਂਸੇ ਸ੍ਵਲ੍ਪੇ ਚ ਪਾਵਕੇ||੪੯|| ਵ੍ਯਾਧ੍ਯੌਸਧਾਧ੍ਵਭਾਸ੍ਯਸ੍ਤ੍ਰੀਲਙ੍ਘਨਾਤਪਕਰ੍ਮਭਿਃ| ਕ੍ਸੀਣੇ ਵਦ੍ਧੇ ਚ ਬਾਲੇ ਚ ਪਯਃ ਪਥ੍ਯਂ ਯਥਾਮਤਮ੍||੫੦||
| अनुपानं हिमं बारि यवगोधूमयोर्हितम्||४७|| दध्नि मद्ये विषे क्षौद्रे, कोष्णं पिष्टमयेषु तु| शाकमुद्गादिविकृतौ मस्तुतक्राम्लकाञ्जिकम्||४८|| सुरा कृशानां पुष्ट्यर्थं, स्थूलानां तु मधूदकम्| शोषे मांसरसो, मद्यं मांसे स्वल्पे च पावके||४९|| व्याध्यौषधाध्वभाष्यस्त्रीलङ्घनातपकर्मभिः| क्षीणे वृद्धे च बाले च पयः पथ्यं यथाऽमृतम्||५०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anuktAnupAnavibhAgaH (51) · Śloka 51
ਵਿਪਰੀਤਂ ਯਦਨ੍ਨਸ੍ਯ ਗੁਣੈਃ ਸ੍ਯਾਦਵਿਰੋਧਿ ਚ| ਅਨੁਪਾਨਂ ਸਮਾਸੇਨ, ਸਰ੍ਵਦਾ ਤਤ੍ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਯਤੇ||੫੧||
विपरीतं यदन्नस्य गुणैः स्यादविरोधि च| अनुपानं समासेन, सर्वदा तत्प्रशस्यते||५१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anupAnasya phalam (52) · Śloka 52
ਅਨੁਪਾਨਸ੍ਯ ਕਿਂ ਕਰ੍ਮ ? ਇਤ੍ਯਾਹ ਅਨੁਪਾਨਂ ਕਰੋਤ੍ਯੂਰ੍ਜਾਂ ਤਪ੍ਤਿਂ ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਿਂ ਦਢਾਙ੍ਗਤਾਮ੍| ਅਨ੍ਨਸਙ੍ਘਾਤਸ਼ੌਥਿਲ੍ਯਵਿਕ੍ਲਿਤ੍ਤਿਜਰਣਾਨਿ ਚ||੫੨||
अनुपानस्य किं कर्म ? इत्याह अनुपानं करोत्यूर्जां तृप्तिं व्याप्तिं दृढाङ्गताम्| अन्नसङ्घातशौथिल्यविक्लित्तिजरणानि च||५२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana UrdhvajatrugadAdau anupAnaniShedhaH (53) · Śloka 53
ਏਵਂਗੁਣਮਪ੍ਯੂਰ੍ਧ੍ਵਜਤ੍ਰ੍ਵਾਦਿਸੁ ਨ ਹਿਤਮਿਤ੍ਯਾਹ ਨੋਰ੍ਧ੍ਵਜਤ੍ਰੁਗਦਸ਼੍ਵਾਸਕਾਸੋਰਃਕ੍ਸਤਪੀਨਸੇ| ਗੀਤਭਾਸ੍ਯਪ੍ਰਸਙ੍ਗੇ ਚ ਸ੍ਵਰਭੇਦੇ ਚ ਤਦ੍ਧਿਤਮ੍||੫੩||
एवंगुणमप्यूर्ध्वजत्र्वादिषु न हितमित्याह नोर्ध्वजत्रुगदश्वासकासोरःक्षतपीनसे| गीतभाष्यप्रसङ्गे च स्वरभेदे च तद्धितम्||५३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana praklinnadehAdInAM pAnaniShedhaH (54) · Śloka 54
ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਯੇਸਾਂ ਪਾਨਮੇਵ ਨ ਸ਼ਸ੍ਯਤੇ, ਤਾਨਾਹ ਪ੍ਰਕ੍ਲਿਨ੍ਨਦੇਹਮੇਹਾਕ੍ਸਿਗਲਰੋਗਵ੍ਰਣਾਤੁਰਾਃ| ਪਾਨਂ ਤ੍ਯਜੇਯੁਃ|੫੪|
सम्प्रति येषां पानमेव न शस्यते, तानाह प्रक्लिन्नदेहमेहाक्षिगलरोगव्रणातुराः| पानं त्यजेयुः|५४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pAnAnantarabhAShyAdiniShedhaH bhojanAntaramAtapAdiniShedhaH (54-55) · Śloka 55
| ਸਰ੍ਵਸ਼੍ਚ ਭਾਸ੍ਯਾਧ੍ਵਸ਼ਯਨਂ ਤ੍ਯਜੇਤ੍||੫੪|| ਪੀਤ੍ਵਾ, ਭੁਕ੍ਤ੍ਵਾਤਪਂ ਵਹ੍ਨਿਂ ਯਾਨਂ ਪ੍ਲਵਨਵਾਹਨਮ੍| |੫੫|
| सर्वश्च भाष्याध्वशयनं त्यजेत्||५४|| पीत्वा, भुक्त्वाऽऽतपं वह्निं यानं प्लवनवाहनम्| |५५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana Bojanasya kAlaH (8) · Śloka 8
"ਕਾਲੇ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਮ੍" (ਸ਼੍ਲੋ. ੩੫) ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਭੋਜਨਸ੍ਯ ਤੁ ਕਃ ਕਾਲਃ ? ਇਤ੍ਯਾਹ ਪ੍ਰਸਸ੍ਟੇ ਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰੇ ਹਦਿ ਸੁਵਿਮਲੇ ਦੋਸੇ ਸ੍ਵਪਥਗੇ ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧੇ ਚੋਦ੍ਗਾਰੇ ਕ੍ਸੁਦੁਪਗਮਨੇ ਵਾਤੇਨੁਸਰਤਿ| ਤਥਾਗ੍ਨਾਵੁਦ੍ਰਿਕ੍ਤੇ ਵਿਸ਼ਦਕਰਣੇ ਦੇਹੇ ਚ ਸੁਲਘੌ ਪ੍ਰਯੁਞ੍ਜੀਤਾਹਾਰਂ ਵਿਧਿਨਿਯਮਿਤਂ, ਕਾਲਃ ਸ ਹਿ ਮਤਃ||੫੫|| ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਵੈਦ੍ਯਪਤਿਸਿਂਹਗੁਪ੍ਤਸੂਨੁਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਗ੍ਭਟਵਿਰਚਿਤਾਯਾਮਸ੍ਟਾਙ੍ਗਹਦਯਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਮਾਤ੍ਰਾਸ਼ਿਤੀਯੋ ਨਾਮ ਅਸ੍ਟਮੋਧ੍ਯਾਯਃ||੮||
"काले सात्म्यम्" (श्लो. ३५) इत्युक्तम्| भोजनस्य तु कः कालः ? इत्याह प्रसृष्टे विण्मूत्रे हृदि सुविमले दोषे स्वपथगे विशुद्धे चोद्गारे क्षुदुपगमने वातेऽनुसरति| तथाऽग्नावुद्रिक्ते विशदकरणे देहे च सुलघौ प्रयुञ्जीताहारं विधिनियमितं, कालः स हि मतः||५५|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां सूत्रस्थाने मात्राशितीयो नाम अष्टमोऽध्यायः||८||
🔊 Audio coming soon