8. mātrāśitīyādhyāyō'ṣṭamaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

sa0 -annarakṣādhyāyādanantaraṁ mātrāśitīyādhyāyārambhō yuktaḥ| yatō viṣādibhyō rakṣitamannapānaṁ hīnamātrātimātrābhyavahr̥taṁ jīvitōpaghātāya sampadyatē| mātrābhyavahr̥taṁ prāṇināṁ prāṇāya|-

Adhikarana mAtrAshitIyAdhyAyo~aShTamaH (2) · Śloka 2

athātō mātrāśitīyamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ| (gadyasūtrē||2||

sa0-athētyānantaryē| yathā,-"athā'tō dharmajijñāsā|" ityatra mīmāṁsāyāṁ vēdādhyayanādanantaraṁ dharmō jijñāsitavya ityarthaḥ| ata iti prastutābhisambandhē| aśanaṁ-aśitam| bhāvē niṣṭhā| mātrayā'śitaṁ-mātrāśitam, tasmai hitō mātrāśitīyaḥ| śēṣaṁ pūrvavadvyākhyēyam|

Adhikarana mAtrAshanam (1) · Śloka 1

mātrāśī sarvakālaṁ syānmātrā hyagnēḥ pravartikā| mātrāṁ dravyāṇyapēkṣantē gurūṇyapi laghūnyapi||1||

sa0-sarvakālaṁ-svastha āturō vā, mātrāśī syāt-parimitāśī bhavēt| kutō hētōḥ ? hi-yasmāt, mātrā'gnēḥ pravartikā svavyāpārē| agnipravr̥ttiśca dēhasthitihētuḥ| tathā cōktam-"agnimūlaṁ balaṁ puṁsāṁ balamūlaṁ hi jīvitam|" iti| tasmānmātrāyāḥ prādhānyam| asmācca kāraṇānmātrāyāḥ prādhānyaṁ yatō mātrāṁ dravyāṇyapēkṣantē gurūṇyapi laghūni ca| tatra gurūṇi-piṣṭakṣīradrākṣākṣōḍēkṣumāṣānūpamāṁsādīni| laghūni-divyōdakaraktaśāliṣaṣṭikamudgalāvakapiñjalaiṇaśaśaśambarādīni|

Adhikarana gurUNAM laghUnAM ca mAtrApramANam (2) · Śloka 2

tatra gurūṇāṁ kā mātrā ? kā(ca) laghūnām ? ityāha gurūṇāmardhasauhityaṁ laghūnāṁ nātitr̥ptatā| mātrāpramāṇaṁ nirdiṣṭaṁ sukhaṁ yāvadvijīryati||2||

sa0-gurūṇāṁ dravyāṇāmardhasauhityaṁ-ardhatr̥ptiḥ| laghūnāṁ nātitr̥ptatā-nātitr̥ptiḥ, kiṁ tarhi ? sauhityamātram| ētanmātrāpramāṇaṁ nirdiṣṭam| mātrā-hrasvā madhyā br̥hatī ca, tasyāḥ pramāṇaṁ-mātrāpramāṇam| tatra mātrā-parimāṇaṁ mānam, tasyāstu pramāṇaṁ-unmānam| ēvaṁ cātra mātrāśabdasyāpaunaruktyam| hi yasmāt, yāvat parimāṇamabhyavahr̥taṁ sukhaṁ-avikr̥tiṁ kr̥tvā, jīryati-pariṇamati|

Adhikarana hInamAtraBojane doShAH (3) · Śloka 3

bhōjanaṁ hīnamātraṁ tu na balōpacayaujasē| sarvēṣāṁ vātarōgāṇāṁ hētutāṁ ca prapadyatē||3||

sa0-hīnamātraṁ punaraśanaṁ na balāya, nōpacayāya, na caujasē| sarvēṣāṁ vātarōgāṇāṁ hētutāṁ-kāraṇatāṁ yāti|

Adhikarana atimAtre doShAH (4) · Śloka 4

atimātraṁ tvaśanaṁ trīnapi dōṣān prakōpayēt| |4|

sa0-atimātraṁ tvaśanaṁ trīnapi dōṣān śīghramēva prakōpayati|

Adhikarana visUcikAlasakayoH samprAptiH (4-6) · Śloka 6

prakupitāśca trayō dōṣā alasakākhyaṁ visūcikākhyaṁ vā vyādhiṁ yathā kurvanti, tathā darśayati | pīḍyamānā hi vātādyā yugapattēna kōpitāḥ||4|| āmēnānnēna diṣṭēna tadēvāviśya kurvatē| viṣṭambhayantō'lasakaṁ cyāvayantō visūcikām||5|| adharōttaramārgābhyāṁ sahasaivājitātmanaḥ| |6|

sa0-tēnāpakvēnānnēna-āhārēṇa, duṣṭēna vatādyā hi-yasmāt, pīḍyamānāḥ-vibadhyamānāḥ ruddhamārgatvāt, ata ēva yugapat-ēkakālaṁ sarva ēva, kōpitāstadēva-duṣṭamannamāviśya-āśrityālasakaṁ kurvatē| kiṁ kurvataḥ ? viṣṭambhayataḥ,-tadēva duṣṭamannaṁ srōtaḥsu rundhānāḥ| tathā, adharōttaramārgābhyāṁ sahasaiva-anucitē dēśē kālē (ca), cyāvayantaḥ-ūrdhvamadhaśca niṣkāśayantaḥ| ajitātmanaḥ-asaṁyatacētasaḥ puṁsau visūcikāṁ kurvatē|

Adhikarana alasakanirvicanam (6-7) · Śloka 7

| prayāti nōrdhvaṁ nādhastādāhārō na ca pacyatē||6|| āmāśayē'lasībhūtastēna sō'lasakaḥ smr̥taḥ| |7|

sa0-ūrdhvaṁ-mukhēnāhārō na prayāti, na cādhastāt-gudēna prayāti, na cāhāraḥ pacyatē, āmaśayē-"nābhistanāntaraṁ jantōrāmāśaya iti smr̥taḥ|" tasmin, alasībhūta ivālasībhūtaḥ| yathā,-akarmaśīlaḥ puruṣō'lasa ityucyatē, tathā'yamāhārō'lasībhūtastiṣṭhati| tēna hētunā sa rōgō'lasakaḥ smr̥taḥ|

Adhikarana visUcikAnirvacanam (7-8) · Śloka 8

visūcikāyā nirvacanamāha | vividhairvēdanōdbhēdairvāyvādibhr̥śakōpataḥ||7|| sūcībhiriva gātrāṇi vidhyatīti visūcikā| |8|

sa0-vāyvādīnāṁ trayāṇāmatyantaprakōpāt nānāprakārairvēdanōdbhēdaiḥ-pīḍōtpādaiḥ, yasmādgātrāṇi sūcibhiriva vidhyati, tasmādvisūcikētyucyatē| vividhānāṁ vikārāṇāṁ sūcikā-visūcikētyucyatē|

Adhikarana visUcikAlakShaNam (8-9) · Śloka 9

| tatra śūlabhramānāhakampastambhādayō'nilāt||8|| pittājjvarātisārāntardāhatr̥ṭpralayādayaḥ| kaphācchardyaṅgagurutāvāksaṅgaṣṭhīvanādayaḥ||9||

sa0-vātādadhikāt śūlādayō bhavanti| ādiśabdēnāṅgōdvēṣṭanamukhaśōṣādiparigrahaḥ| pittāddr̥ddhāt jvarādyāḥ syuḥ| pralayō-mūrcchāprāyaḥ| ādiśabdēna madādiparigrahaḥ| kaphādadhikāt chardyādayō bhavanti| ādiśabdēna kṣavathvādīnāṁ grahaṇam|

Adhikarana alasakalakShaNam (10-12) · Śloka 12

viśēṣāddurbalasyālpavahnērvēgavidhāriṇaḥ| pīḍitaṁ mārutēnānnaṁ ślēṣmaṇā ruddhamantarā||10|| alasaṁ kṣōbhitaṁ dōṣaiḥ śalyatvēnaiva saṁsthitam| śūlādīn kurutē tīvrāṁśchardyatīsāravarjitān||11|| sō'lasaḥ| |12|

sa0-durbalatvādiyuktasya yanmārutēna viśēṣādannaṁ pīḍitam, antarā-āmāśayamadhya ēva, ślēṣmaṇā ruddhaṁ-alasībhūtam, tathā dōṣaiḥ kṣōbhitaṁ-ākulitam, ata ēvātipīḍākāritvācchalyarūpatayaiva sthitam, tīvrān-duḥsahān, śūlādīn chardyādivarjitān kurutē| chardyatīsārābhyāṁ hi visūcikōktā| sō'lasasaṁjñō rōgaḥ| durbalō hyanupacitadhātuḥ, sa na kadācidāhāraṁ sōḍhuṁ śaktaḥ| alpāgniścāhāraṁ na samyak jarayati| yatō vēgadhāraṇaśīlasya pratihatō vāyurvimārgagaḥ pittakaphāvapi vimārgagau kurutē, ityētadviśēṣēṇa nirdēśaḥ|

Adhikarana daNDakAlasakalakShaNam (12-13) · Śloka 13

daṇḍakālasakaṁ lilakṣayiṣurāha- atyarthaduṣṭāstu dōṣā duṣṭāmabaddhakhāḥ| yāntastiryaktanuṁ sarvāṁ daṇḍavatstambhayanti cēt||12|| daṇḍakālasakaṁ nāma taṁ tyajēdāśukāriṇam| |13|

sa0-cēdyadyarthē| atiśayēna duṣṭā dōṣāḥ, tathā duṣṭāmēna baddhāni-pūrṇāni, khāni-srōtāṁsi, yaistē duṣṭāmabaddhakhāḥ, tathā tiryaggacchantaḥ, tanuṁ sarvāṁ-śarīraṁ sakalaṁ, daṇḍavadyadi stambhayanti-prasāraṇākuñcanarahitaṁ kurvanti, tadā daṇḍakālasakō nāma rōgō bhavati| taṁ-daṇḍakālasakaṁ, tyajēt-nōpakramēt| yata āśukāriṇam,-āśu-śīghraṁ svakarma māraṇaṁ karōtītyāśukārī, kṣipraṁ hantītyarthaḥ|

Adhikarana AmaviShalakShaNam (13-14) · Śloka 14

sampratyāmaviṣaṁ nirdiśati | viruddhādhyaśanājīrṇaśīlinō viṣalakṣaṇam||13|| āmadōṣaṁ mahāghōraṁ varjayēdviṣasaṁjñakam| viṣarūpāśukāritvādviruddhōpakramatvataḥ||14||

sa0-viruddhaṁ-prāguktam, "viruddhamamlaṁ" (hr̥.sū.a. 7|31) ityādinā| "vidyādadhyaśanaṁ" (hr̥.sū.a. 8|34) ityādinā-adhyaśanam| ajīrṇaṁ ca-trividhaṁ vakṣyati| ētāni śīlituṁ śīlaṁ yasya tasya puṁsō ya, āmadōṣō viṣalakṣaṇaḥ-lālādilakṣaṇayuktō, mahāghōrō-atikaṣṭō viṣākhyō yō bhavati, taṁ na cikitsēt| kutaḥ ? viṣarūpatvādāśukāritvādviruddhōpakramatvācca| viṣasadr̥śasvarūpatvādviṣē śītōpakramō yuktaḥ, āmē cōṣṇōpakramō yuktaḥ, iti viruddhōpakramatvam|

Adhikarana alasakacikitsA (15-16) · Śloka 16

athāmamalasībhūtaṁ sādhyaṁ tvaritamullikhēt| pītvā sōgrāpaṭuphalaṁ vāryuṣṇaṁ yōjayēttataḥ||15|| svēdanaṁ phalavartiṁ ca malavātānulōmanīm| nāmyamānāni cāṅgāni bhr̥śaṁ svinnāni vēṣṭayēt||16||

sa0-athētyānantaryē| pūrvōktaṁ sādhyāsādhyamavagamyānantaramāmaṁ sādhyamaduṣṭaṁ santaṁ tvaritaṁ-drāk, ātura ullikhēt-udvamēdityarthaḥ| kiṁvidhamāmam ? alasībhūtam,-alasalakṣaṇatāṁ gatam| kathamullikhēt ? ityāha-pītvētyādi| jalamuṣṇaṁ pītvā vacālavaṇamadanaphalayuktaṁ, vamēdityarthaḥ| tatō'nantaraṁ svēdanaṁ yōjayēt| tathā-"vipācya mūtrāmlamadhūni dantīpiṇḍītakr̥ṣṇābiḍadhūmakuṣṭhaiḥ| vartiṁ karāṅguṣṭhanibhāṁ ghr̥tāktāṁ gudē rujānāhaharīṁ vidadhyāt||" ityādi phalavartīṁ ca malavātānulōmanīṁ yōjayēt| tatrāmadōṣē dōṣavaśādaṅgāni ca nāmyamānāni-saṅkōcyamānāni santi, atyarthaṁ svinnāni vastrādinā vēṣṭayēt|

Adhikarana visUcikAcikitsA (17) · Śloka 17

visūcyāmativr̥ddhāyāṁ pārṣṇyōrdāhaḥ praśasyatē| tadahaścōpavāsyainaṁ viriktavadupācarēt||17||

sa0-visūcyāṁ-pūrvōktalakṣaṇāyām, ativr̥ddhāyāṁ satyāṁ pārṣṇyōḥ-khurikayōḥ, ayaḥśalākādinā dāhaḥ praśasyatē| tadahaḥ-visūcikārambhadivasa ēva, ēnaṁ-visūcikāvantaṁ, upavāsya-laṅghayitvā, viraktavat-pēyādikramēṇōpācarēt| suśrutē (?) cōktam (saṅgrahē sū.a.11)-"succharditaviriktasya gātrāyāmē'tidāruṇē| bhallātakamadhūcchiṣṭajīrṇapiṇyākanāgaraiḥ|| ghr̥tatailaṁ pacēt sāmlaistacca khallīghnamuttamam|| tvakpatrarāsnāguruśigrukuṣṭhairamlapratiṣṭhaiḥ savacāśatāhvaiḥ| udvartanaṁ khallivisūcikāghnaṁ tailaṁ vipakvaṁ ca tadarthakāri|| śirīṣanaktāhvaphaṇijjabījatrāyantyapāmārgaphalāni vartiḥ| bastasya mūtrēṇa visūcikāghnī pralēpanasyāñjanadhūmayōgaiḥ||" iti|

Adhikarana AmadoShiNaH shamanauShadhaniShedhaH (18-19) · Śloka 19

ajīrṇinō bhēṣajaṁ niṣēdhati tīvrārtirapi nājīrṇī pibēcchūlaghnamauṣadham| āmasannō'nalō nālaṁ paktuṁ dōṣauṣadhāśanam||18|| nihanyādapi caitēṣāṁ vibhramaḥ sahasā''turam| |19|

sa0-ajīrṇī-ajīrṇavān, tīvraśūlō'pi san śūlaharamauṣadhaṁ na pibēt| vamanakaramuṣṇōdakaṁ ca prāgupadiṣṭamēva pibēdityarthaḥ| śūlaghnamityupalakṣaṇārtham| chardyatīsāraghnamapi visūcikāyāṁ na pibēt| yata āmēna sannō-mandībhūtō'gnirdōṣauṣadhāśanaṁ paktuṁ na samarthaḥ| ētēṣāṁ ca-dōṣauśadhāśanānāṁ, trayāṇāṁ sambandhī yō vibhramō-vyāpattiḥ, sahasā-kālamanapēkṣyaiva, āturaṁ hanyāt| na kēvalamidaṁ guṇāya sampadyatē, pratyuta dōṣaṁ karōtīti sūcanārthamapi cēti kr̥tam|

Adhikarana AmadoShiNo~avasthAvisheShe auShadham (19-20) · Śloka 20

kadā auṣadhaṁ yuñjīta ? ityāha- | jīrṇāśanē tu bhaiṣajyaṁ yuñjyāt stabdhagurūdarē||19|| dōṣaśēṣasya pākārthamagnēḥ sandhukṣaṇāya ca| |20|

sa0-jīrṇamaśanaṁ yasya tasminnauṣadhaṁ yuñjyādvaidyaḥ| kīdr̥śi ? stabdhaṁ-acalaṁ, gurūdaraṁ-kōṣṭhō, yasya tasmin| kimarthamauṣadhaṁ yuñjyāt ? ityāha-dōṣētyādi| gatārtham|

Adhikarana AmadoShasAmAnyacikitsA (20-21) · Śloka 21

kīdr̥śamauṣadhaṁ yōjyamityāha | śāntirāmavikārāṇāṁ bhavati tvapatarpaṇāt||20|| trividhaṁ trividhē dōṣē tatsamīkṣya prayōjayēt| |21|

sa0-turavadhāraṇē| yasmādatarpaṇādēvāmajānāṁ vikārāṇāṁ-ālasyajāḍyāgnimāndyādīnām, śāntiḥ-upaśamō, bhavati| tasmādatarpaṇaṁ yōjayēt| vakṣyati hi (hr̥.sū.a. 14|10)-"mēhāmadōṣātisnigdha" ityārabhya yāvat "laṅghayēnnityam" iti| tasmādatarpaṇaṁ samīkṣya-dēśakālāgnyādīn paryālōcya, triprakāraṁ triprakārē dōṣē vaidyaḥ prayōjayēt|

Adhikarana alpamadhyapraBUtadoShacikitsA (21-22) · Śloka 22

sampratyētadēva yathāyōgyamāha- | tatrālpē laṅghanaṁ pathyaṁ, madhyē laṅhghanapācanam||21|| prabhūtē śōdhanaṁ, taddhi mūlādunmūlayēnmalān| |22|

sa0-tatra-tēṣu triṣu madhyē, alpē dōṣē, laṅghanaṁ-upavāsākhyaṁ, pathyam| tēna hyanalānilavr̥dhdyā'lpō dōṣaḥ śīghraṁ saṁśōṣya jīyatē| madhyē dōṣē laṅghanaṁ pācanaṁ ca pathyam| agniḥ pacati, tasya pacatō yē vibandhahētavaḥ, tānniṣidhya pāṭavaṁ pakturādadhataḥ pacēti prayuṅkta iva tat pācayatīti pācanamucyatē| hētumaṇṇijantātpacērbāhulakātkartari lyuṭ| yadupayuktamannapānauṣadhamapakvānāṁ sāmānāṁ dhātūnāṁ pācanē samarthaṁ tat pācanamityarthaḥ| prabhūtē śōdhanaṁ pathyam| śōdhanaṁ tu kāyādbahirdōṣānīrayati| vakṣyati hi (hr̥.sū.a. 14|5)-"yadīrayēdbahirdōṣān pañcadhā śōdhanaṁ tu tat|" ityādi| kutaḥ prabhūta āmadōṣē śōdhanaṁ hitam ? ityāha-taddhītyādi| hi-yasmāt, tat-śōdhanam, mūlānmalānnāśayēt| saṅgrahē'pyuktam (sū.a. 11)-bahudōṣāṇāṁ punardōṣāvasēcanamēva kāryam| na hyasrāvitē palvalōdakaughē śālyādipuṣṭirbhavati|" iti|

Adhikarana evamanyavyAdhicikitsA,hetuvyAdhiviparyayacikitsA (22-23) · Śloka 23

| ēvamanyānapi vyādhīn svanidānaviparyayāt||22|| cikitsēdanubandhē tu sati hētuviparyayam| tyaktvā yathāyathaṁ vaidyō yuñjyādvyādhiviparyayam||23||

sa0-yathā santarpaṇōttha āmadōṣō nidānaviparyayāccikitsyatē, ēvamanyānapi jvarādīn vikārān svanidānaviparyayāccikitsēt| santarpaṇōtthō'patarpaṇēna, śītōttha uṣṇēna, ityādi| yadi tvēvamupakramyamāṇō vyādhiranubadhyēta-tēnōpaśamaṁ na gacchēt, tatō hētuviparyayaṁ tyaktvā vyādhiviparyayaṁ yuñjyāt| kimbhūtam ? yathāyathaṁ,-yadyasya jvarādivyādhērbhaiṣajyaṁ vakṣyamāṇaṁ tatprayuñjītētyarthaḥ| yathā, (saṅgrahē sū.a. 12)-"mustāparpaṭakaṁ jvarē, rajanī yavānnaṁ pramēhē" iti|

Adhikarana tadarthakArI cikitsA,pakvadoShANAM cikitsA (24) · Śloka 24

na ca hētuvyādhiviparyayayōrēva cikitsāyāmupayōga iti darśayannāha tadarthakāri vā, pakvē dōṣē tviddhē ca pāvakē| hitamabhyañjanasnēhapānabastyādi yuktitaḥ||24||

sa0-tat-nidānavyādhiviparyayasādhyaṁ, arthaṁ-rōgōpaśamalakṣaṇaṁ, kartuṁ śīlaṁ yasya tat-tadarthakāri| tadvā yuñjyāt| yathā (saṅgrahē sū.a. 12)-"madātyayē madyapānam, atisārē virēcanam" iti| vāśabdaḥ samuccayārthaḥ| iti trividhamauṣadhaṁ nirdiśyā''macikitsāmēvānusarannāha-pakva iti| pakvē dōṣē-nirāmē, dīptē pāvakē ca| nirāmatvē dīptāgnitvē ca samucitamēva hitamabhyaṅgādikam| yuktitō-mātrayā, yathā'gnisādādi na bhavatīti|

Adhikarana AmAjIrNalakShaNam (25) · Śloka 25

ajīrṇaṁ lakṣayitumāha ajīrṇaṁ ca kaphādāmaṁ tatra śōphō'kṣigaṇḍayōḥ| sadyōbhukta ivōdgāraḥ prasēkōtklēśagauravam||25||

sa0-agnipratipakṣatvēna kaphasyājīrṇakaraṇaprādhānyādagrē nirdēśaḥ| kaphātsakāśādajīrṇamāmasaṁjñakaṁ bhavati| tatra-āmākhyē'jīrṇē, akṣikūpayōrgaṇḍyōśca śōphō bhavati| sadyōbhuktavadaprāptavidāhāvastha udgāraḥ| prasēkaḥ-prasaktaṁ niṣṭhīvanam| utklēśō-dōṣāṇāṁ sthānāccalanam| gauravaṁ-gātrāṇam|

Adhikarana viShTabdhAjIrNalakShaNam (26) · Śloka 26

viṣṭabdhamanilācchūlavibandhādhmānasādakr̥t| |26|

sa0-anilādviṣṭabdhaṁ nāmājīrṇaṁ bhavati| tacca śūlādikr̥t|

Adhikarana vidagdhAjIrNalakShaNam (26) · Śloka 26

| pittādvidagdhaṁ tr̥ṇmōhabhramāmlōdgāradāhavat||26||

sa0-pittādvidagdhaṁ nāmājīrṇamutpadyatē| tacca tr̥ḍādiyuktam|

Adhikarana AmAjIrNAdInAM cikitsA (27) · Śloka 27

trividhasyaivāsya cikitsāmāha laṅghanaṁ kāryamāmē tu, viṣṭabdhē svēdanaṁ bhr̥śam| vidagdhē vamanaṁ, yadvā yathāvasthaṁ hitaṁ bhavēt||27||

sa0-turavadhāraṇē| āmākhyē'jīrṇē laṅghanamēva kāryam, na vamanavirēcanādi| viṣṭabdhē svēdanaṁ bhr̥śaṁ kāryam| bhr̥śaśabdēnaitat dyōtayati,-pūrvatrāpi svēdanaṁ kāryamatra tvatyarthamiti| vidagdhē-vidagdhanāmnyajīrṇē, vamanaṁ kāryam| yadvā laṅghanasvēdanavamanānāṁ yathāvasthaṁ-yathādōṣōdrēkaṁ, hitaṁ bhavēttadēva kāryam| āmājīrṇē'pi svēdanavamanē, vidagdhē'pi laṅghanasvēdanē, iti|

Adhikarana vilambikAlakShaNaM cikitsA ca (28) · Śloka 28

garīyasō bhavēllīnādāmādēva vilambikā| kaphavātānubaddhā''maliṅgā tatsamasādhanā||28||

sa0-garīyasaḥ-prabhūtāt, ājīrṇādēva vilambikā syāt| kīdr̥śāt ? līnāt-atyarthaṁ srōtaḥsu śliṣṭatvāt| līnāditi līṅ ślēṣaṇa ityasya ktapratyayē svādaya ōdita ityōditaścēti niṣṭhānatvam| sā ca ślēṣmavāyubhyāmanubaddhā-yuktā bhavati| āmaṁ nāma yadajīrṇaṁ tatsadr̥śalakṣaṇā| yathā-"śōphō'kṣigaṇḍayōḥ| adyō bhukta ivōdgāraḥ prasēkōtklēśagauravam||" iti| tēna-āmēna, samaṁ-tulyaṁ, sādhanaṁ-cikitsā, yasyāḥ saivam| "laṅghanaṁ kāryamāmē" iti|

Adhikarana rasasheShalakShaNaM cikitsA ca ajIrNino divAsvaprabhojane cikitsA (29-30) · Śloka 30

jīrṇē'pyāhārē kadācidāhārasārō rasō'jīrṇaḥ syāt| tallakṣaṇārthamāha aśraddhā hr̥dvyathā śuddhē'pyudgārē rasaśēṣataḥ| śayīta kiñcidēvātra sarvaścānāśitō divā||29|| svapyādajīrṇī, sañjātabubhukṣō'dyānmitaṁ laghu| |30|

sa0-rasaśēṣē aśraddhā-annānabhilāṣaḥ| hr̥dvyathā-hr̥dayaśūlaṁ gauravaṁ ca| śuddhē'pyudgārē-annasambandhini| tēnājīrṇādarthāntarabhūta ēvāyaṁ rasaśēṣaḥ| ataśca rasasya rudhirādihētōrasamyakparipāka ityarthaḥ| taccikitsamāha-śayītētyādi| atra-rasaśēṣē, kiñcidēva-stōkamātramēva svapyāt, nājīrṇa iva prabhūtam| sarvaścājīrṇī, anāśitō divā śayīta, ālāghavāt| yadā cōtpannakṣut syāttadā stōkaṁ laghu cādyāt| āśaḥ kr̥tō yēna saḥ-āśitaḥ| na āśitō-anāśitaḥ, abhuktavānityarthaḥ| nanu, "ajīrṇyabhihatōnmattān" ityanēnaiva vākyēnājīrṇināṁ divāsvapnō'nujñāta ēva| tatkiṁ punaruktēna ? brūmaḥ| viśēṣārthaṁ vākyamidam-"abhuktō divā svapyādajīrṇī" iti| tatra tu sāmānyam, aśitānāśitacintā na kr̥tēti yuktā punarihōktiḥ|

Adhikarana ajIrNasAmAnyalakShaNAm (30-31) · Śloka 31

sāmpratamajīrṇalakṣaṇaṁ sāmānyēna brūtē- | vibandhō'tipravr̥ttirvā glānirmārutamūḍhatā||30|| ajīrṇaliṅgaṁ sāmānyaṁ viṣṭambhō gauravaṁ bhramaḥ| |31|

sa0-vibandhō-mūtrapurīṣayōrapravr̥ttilakṣaṇaḥ| atipravr̥ttiḥ-tayōrēva| glāniḥ-śarīrasya mlānatā| mārutamūḍhatā-vātasya pratilōmatā| viṣṭambhaḥ-kukṣērādhmānam| gauravaṁ-gurugātratvam| bhramō-mōhaḥ| ētatsāmānyamajīrṇalakṣaṇam| uktaṁ ca-"sīdatyaṅgaṁ bhramō mōhaḥ kōṣṭhē muhyati mārutaḥ| sarvēṣāmapyajīrṇānāmavisaṁvādi lakṣaṇm||" iti|

Adhikarana ajIrNasyAnyakAraNAni (31-33) · Śloka 33

sāmpratamajīrṇasyānyānyapi kāraṇānyāha- | na cātimātramēvānnamāmadōṣāya kēvalam||31|| dviṣṭaviṣṭambhidagdhāmagururūkṣahimāśuci| vidāhi śuṣkamatyambuplutaṁ cānnaṁ na jīryati||32|| upataptēna bhuktaṁ ca śōkakrōdhakṣudādibhiḥ| |33|

sa0-atimātramēva bhuktamannaṁ na kēvalamāmadōṣāya, kiṁ tarhi ? dviṣṭādi cānnaṁ na jīryati| dviṣṭaṁ-apriyam| viṣṭambhi-kukṣyādhmānakāri| himaṁ-atiśītam| aśuci-ucchiṣṭaṁ kēśādidūṣitaṁ ca, ētaccācintyaprabhāvatvādāmadōṣahētuḥ| vidāhi-prāguktam| śuṣkaṁ-adravaprāyam| atyambuplutaṁ-atijalēna plāvitam| caḥ samuccayē| na kēvalaṁ dviṣṭādyannaṁ bhuktaṁ na jīryati, yāvat śōkādibhiścōpataptēna bhuktaṁ na jīryati| śōkaḥ-iṣṭavipattyādinā manōdausthyam| krōdhō-rōṣaḥ| kṣut-bubhukṣā| ādiśabdēna lōbhabhayādiparigrahaḥ|

Adhikarana samashanalakShaNam adhyashanalakShaNam viShamAshanalakShaNam samashanAdInAM doShaH (33-35) · Śloka 35

sampratyaparamapyannamāmakṣōbhakaramāha- | miśraṁ pathyamapathyaṁ ca bhuktaṁ samaśanaṁ matam||33|| vidyādadhyaśanaṁ bhūyō bhuktasyōpari bhōjanam| akālē bahu cālpaṁ vā bhuktaṁ tu viṣamāśanam||34|| trīṇyapyētāni mr̥tyuṁ vā ghōrān vyādhīnsr̥janti vā| |35|

sa0-pathyaṁ-śālyādi| apathyaṁ-yavakādi| tanmiśraṁ-ēkīkr̥tya, bhuktaṁ samaśanaṁ matam, asminvaidyakatantrē| vidyādityādi| bhuktasya-abhyavahr̥tasyōpari yadanyadbhōjanaṁ tadadhyaśanaṁ jānīyāt| nanu, ēvaṁ prātarāśē kr̥tē yaḥ sāyamāśaḥ, tasyādhyaśanatvaṁ prasajyēt| adhyaśanaṁ ca vivarjyamēva| yatō'nantaramēva paṭhiṣyati-"trīṇyapyētāni mr̥tyuṁ vā" ityādi| vaidyakatantrēṣu ca narāṇāṁ dvirāhāra upadiṣṭaḥ| bhagavān vyāsō'pyavōcat-"sāyaṁprātarmanuṣyāṇāṁ bhōjanaṁ vidhinirmitam|" iti| tasmādadhyaśanasyaivaṁ tadasamīcīnaṁ lakṣaṇam| atra sañcakṣmahē| prāgbhuktasyōpari samanantarēmēva vahnāvavibhaktē yadaśanaṁ tadēvādhyaśanam, nānyat| ata ēva suśrutō brūtē (sū.a. 46|491)-"prāgbhuktē tvavibhaktē'gnau dvirannaṁ na samācarēt|" iti| tasmāt prātarāśē kr̥tē satyagnau vibhaktē yaḥ sāyamāśaḥ sa na parihāryaḥ, api tu kārya ēva, guṇāvahatvāt| ētadēva pratipādayituṁ saṅgrahē'dhyagīṣṭa (sū.a. 11)-"prātarāśē tvajīrṇē'pi sāyamāśō na duṣyati| ajīrṇē sāyamāśē tu prātarāśō hi duṣyati|| divā prabōdhyatē'rkēṇa hr̥dayaṁ puṇḍarīkavat| tasminvibuddhē srōtāṁsi sphuṭatvaṁ yānti sarvaśaḥ|| vyāyāmācca vicārācca vikṣiptatvācca cētasaḥ| na klēdamupagacchanti divā tēnāsya dhātavaḥ|| aklinnēṣvannamāsaktamanyattēṣu na duṣyati| avidagdhēṣviva payaḥsvanyatsammiśritaṁ payaḥ|| rātrau tu hr̥dayē mlānē saṁvr̥tēṣvayanēṣu ca| pariklēdaṁ yānti kōṣṭhē saṁvr̥tē dēhadhātavaḥ|| klinnēṣvanyadapakvēṣu tēṣvāsiktaṁ praduṣyati| vidagdhēṣu payaḥsvanyat payastaptēṣvivārpitam|| naiśē tasmādajīrṇē'nnē nānyadbhuñjīta bhōjanam|" iti| adhiśabdō'trōpariśabdārthaḥ| yathā-'prāsādamadhirōhati|' iti| akālē bahu cālpaṁ vā bhuktaṁ tvaśanaṁ viṣamāśanasaṁjñaṁ vidyāt| kaḥ punarakālō bhōjanasya ? iti cēt, brūmaḥ| "prasr̥ṣṭē viṇmūtrē" (ślō. 55) ityādinā''hārakālaṁ vakṣyati| tadvaiparītyēnākālō vēdyaḥ| trīṇyapyētāni-samaśanādhyaśanaviṣamāśanāni, mr̥tyuṁ vā sr̥janti-janayanti, ghōrān vyādhīn-gulmādīn vā|

Adhikarana Bojanasya samyagyogaprakAraH (35-38) · Śloka 38

| kālē sātmyaṁ śuci hitaṁ snigdhōṣṇaṁ laghu tanmanāḥ||35|| ṣaḍrasaṁ madhuraprāyaṁ nātidrutavilambitam| snātaḥ kṣudvān viviktasthō dhautapādakarānanaḥ||36|| tarpayitvā pitr̥̄n dēvānatithīn bālakān gurūn| pratyavēkṣya tiraścō'pi pratipannaparigrahān||37|| samīkṣya samyagātmānamanindannabruvan dravam| iṣṭamiṣṭaiḥ sahāśrnīyācchucibhaktajanāhr̥tam||38||

sa0-kālē-vakṣyamāṇē| tanmanāḥ-bhōjanagatacittaḥ| kṣudvān-bubhukṣitaḥ| viviktasthaḥ-ēkāntasthitaḥ| tathā, prakṣālitacaraṇhastamukhaḥ| anindan-bhōjanamagarhamāṇaḥ| abruvan-abhāṣamāṇaḥ| iṣṭaṁ-manōrucitaṁ bhōjanam| tathā, dravaṁ-dravaprāyam| iṣṭaiḥ-priyaiḥ, sahāśnīyāt| 'kṣudvān' ityatra praśaṁsāyāṁ matup, utpannapraśastabubhukṣaḥ| tēna kiñcidapi yadā duṣṭabubhukṣā syāttadā nādyādityarthaḥ| duṣṭabubhukṣāyā lakṣaṇam (saṅgrahē sū.a. 11)- "dōṣōpanaddhaṁ yadi līnamannaṁ pittōddhatasyāvr̥ṇuyānna vahnim| jāyēta duṣṭā tu tadā bubhukṣā yā mandabuddhīn viṣavannihanti||" iti| kimbhūtaṁ bhōjanam ? sātmyam| tacca sātmyaṁ dvidhā,-ēkaṁ svalpakālābhyastaṁ sukhāvaham, anyacca janmanaḥ prabhuti sahātmanābhyastaṁ sukhāvahaṁ ca| ētadēvaikaṁ sātmyamucyatē| tathā, śuci-anucchiṣṭaṁ kēśādyanupahataṁ ca| hitaṁ-pathyam| snigdhaṁ ca taduṣṇaṁ ca-snigdhōṣṇam| tathā, laghu-laghuprāyam. na tu laghvēva| ata ēvēdamupapannam "ṣaḍrasaṁ madhuraprāyam" iti| madhurarasō hi guruḥ| tathā ca vakṣyati (hr̥.sū.a. 10|38)- "paṭōḥ kaṣāyastasmācca madhuraḥ paramaṁ guruḥ|" iti| tadyadi laghvēva syāt (tarhi) madhuraprāyamiti na ghaṭatē| tasmāllaghuprāyamiti vyākhyēyam| kathamadyāt ? tadāha-nātidrutavilambitam| kiṁ kr̥tvā ? pitrādīṁstarpayitvā| tathā, tiraścō'pi-aśvavr̥ṣādīn, pratipannaparigrahān-kr̥tasvīkārān, pratyavēkṣya-tadāhāracintāṁ kr̥tvētyarthaḥ| tathā, ātmānaṁ samīkṣya-yathā mamēdaṁ sātmyamidamasātmyamiti nityamapramattaḥ san paryālōcya| kharanādēnōktam-"atidrutāśī tvāhāraguṇadōṣānna vindati| unmuhyatyalpamaśnāti cchardayēdvā'navasthitaḥ|| vilambitaṁ tu bhuñjānō na tr̥ptimadhigacchati| khādan bahvapi śītatvādyāti bhōjyamahr̥dyatām|| jalpatō hasataścāpi bhuñjānasyānyacētasaḥ| ta ēva dōṣā mantavyā yē vilambitabhōjanē||" ityādi|

Adhikarana tRuNAdijuShTaBojanatyAgaH (39) · Śloka 39

bhōjanaṁ tr̥ṇakēśādijuṣṭamuṣṇīkr̥taṁ punaḥ| śākāvarānnabhūyiṣṭhamatyuṣṇalavaṇaṁ tyajēt||39||

sa0-tr̥ṇādijuṣṭaṁ bhōjanaṁ tyajēt| ādiśabdēna makṣikādiparigrahaḥ| tathā, bhūya uṣṇīkr̥tam| tathā, śākabahulam| tathā, avarānnaṁ-māṣādi, tadbhūyiṣṭham| tathā, atyuṣṇamatilavaṇaṁ ca tyajēt|

Adhikarana kilATAdishIlanam (40-41) · Śloka 41

kilāṭadadhikūcīkākṣāraśuktāmamūlakam| kr̥śaśuṣkavarāhāvigōmatsyamahiṣāmiṣam||40|| māṣaniṣpāvaśālūkabisapiṣṭavirūḍhakam| śuṣkaśākāni yavakān phāṇitaṁ ca na śīlayēt||41||

sa0-tathā, kilāṭādīnna śīlayēt-nābhyasēt, na kādācitkō'bhyavahāra ēṣāṁ niṣidhyatē| muninā tu (ca. sū. a. 5|7)- "nābhyasēdgauravāt" iti yathā hēturupanyastaḥ, tathēha nōktaḥ, ayuktatvāt| tathā hi-ēṣāmanabhyavahārē yadi gurutvamēva hētuḥ syāt| tatō guḍayavādīnāmapi bahutarāṇāṁ dravyāṇāṁ śīlanamayuktaṁ syāt| tasmādēṣāmaśīlanē'nyadapi kāraṇaṁ cintyam, na tu gurutvamātramēva| yathā-kilāṭakūcikayōrdōṣalatvaṁ, dadhnastu jvarādikartr̥tvaṁ tathā srōtōlēpaḥ, srōtōlēpatvāccānēkarōgahētutvam, kṣārasya puṁstvahānikr̥ttvam, śuktasya dr̥ṣṭihantr̥tvādi| tasmādēṣāmapathyatvācchīlananiṣēdhō bōdhyaḥ|

Adhikarana SAlyAdiSIlanam (42-43) · Śloka 43

śīlayēcchāligōdhūmayavaṣaṣṭikajāṅgalam| suniṣaṇṇakajīvantībālamūlakavāstukam||42|| pathyāmalakamr̥dvīkāpaṭōlīmudgaśarkarāḥ| ghr̥tadivyōdakakṣīrakṣaudradāḍimasaindhavam||43||

sa0-śālyādīn śīlayēt|

Adhikarana nityasevyamauShadham (44) · Śloka 44

triphalāṁ madhusarpirbhyāṁ niśi nētrabalāya ca| svāsthyānuvr̥ttikr̥dyacca rōgōcchēdakaraṁ ca yat||44||

sa0-madhusarpirbhyāṁ saha triphalāṁ ca rātrau nētrabalāya śīlayēt| na kēvalaṁ śālyādīnēva śīlayēt| yacca dravyaṁ svāsthyānuvr̥ttiṁ karōtyr̥tucaryāvidhyādyuktamannapānādikam| tathā, rōgōcchēdakaraṁ yat-kirātatiktakādidravyam, tacca śīlayēt|

Adhikarana bhojyakramaH (45-46) · Śloka 46

bisēkṣumōcacōcāmramōdakōtkārikādikam| adyāddravyaṁ guru snigdhaṁ svādu mandaṁ sthiraṁ puraḥ||45|| viparītamataścāntē madhyē'mlalavaṇōtkaṭam| |46|

sa0-bisādidravyaṁ gurvādiguṇayaktaṁ puraḥ-pūrvamadyāt| mōdakō-laḍḍukaḥ| utkārikā-lapyasikā| ataḥ-asmācca, viparītaṁ-laghurūkṣakaṭutīkṣṇasaraprāyam, antē bhōjanasya sēvēta| madhyē cāmlalavaṇōtkaṭam| kharanādē cōktam-"kaṭuṁ lavaṇamamlaṁ vā pūrvamāhāramāharēt| āhārō madhurō'grē hi gururviṣṭabhya jīryati||" iti| tadētaduktamubhayamapi dēśasātmyādivaśāt pramāṇayitavyam|

Adhikarana annapAnayorviBAgaH (46-47) · Śloka 47

| annēna kukṣērdvāvaṁśau pānēnaikaṁ prapūrayēt||46|| āśrayaṁ pavanādīnāṁ caturthamavaśēṣayēt| |47|

sa0-kukṣēḥ-jaṭharasya, annēna dvau bhāgau prapūrayēt| pānēna-jalādinā, ēkamaṁśaṁ prapūrayēt| caturthamaṁśaṁ pavanādīnāmāśrayamavaśēṣayēt-na tvannēna pānēna vā prapūrayēt| atra tvaṁśakalpanā parikalpanēnaiva yujyatē, na tvaṅgulamānādinā| suśrutē cābhihitam (sū. a. 46|478)- "prakṣālayēdadbhirāsyaṁ bhuñjānaśca muhurmuhuḥ| viśuddhē rasanē hyasmin rōcatē'nnamapūrvavat||" iti| [rasanā vidyatē yasya mukhasya tadrasanam, tasmin rasanē viśuddhē rōcatē'nnamapūrvavat||]

Adhikarana anupAnavibhAgaH,yavagodhUmayoH shItaM jalamityAdi (47-50) · Śloka 50

| anupānaṁ himaṁ bāri yavagōdhūmayōrhitam||47|| dadhni madyē viṣē kṣaudrē, kōṣṇaṁ piṣṭamayēṣu tu| śākamudgādivikr̥tau mastutakrāmlakāñjikam||48|| surā kr̥śānāṁ puṣṭyarthaṁ, sthūlānāṁ tu madhūdakam| śōṣē māṁsarasō, madyaṁ māṁsē svalpē ca pāvakē||49|| vyādhyauṣadhādhvabhāṣyastrīlaṅghanātapakarmabhiḥ| kṣīṇē vr̥ddhē ca bālē ca payaḥ pathyaṁ yathā'mr̥tam||50||

sa0-yavagōdhūmayōrbhuktayōranu-paścāt, pānaṁ śītaṁ jalaṁ hitam| tathā, dadhni madyē viṣē kṣaudrē ca himaṁ jalamanupānē hitam| piṣṭamayēṣu kōṣṇaṁ jalaṁ hitam| śākamudgādivikr̥tau ca mastvādikamanupānaṁ hitam| kr̥śānāṁ puṁsāṁ surā puṣṭyarthaṁ hitā| sthūlānāṁ punaḥ karśanāya madhūdakaṁ hitam| śōṣē-kṣayē, māṁsarasō hitaḥ, puṣṭikāritvāt| māṁsē bhuktē madyamanupānaṁ hitam| svalpē ca pāvakē madyamēvānupānaṁ hitam| vyādhyādibhiḥ kṣīṇē-kṣapitē, payō-dugdhaṁ, pathyaṁ-hitam| iha (hitamiti) prakr̥tē'pi pathyagrahaṇaṁ pathyataratvajñāpanārtham| yathā'mr̥tamityanēnaitat pratipādayati,-yathā'mr̥taṁ balavarṇaujaḥkāntyāyurādijanakaṁ tathēdamapītyarthaḥ|

Adhikarana anuktAnupAnavibhAgaH (51) · Śloka 51

viparītaṁ yadannasya guṇaiḥ syādavirōdhi ca| anupānaṁ samāsēna, sarvadā tatpraśasyatē||51||

sa0-annasya-bhaktavaṭakādēḥ, yadviparītaṁ guṇaistadanupānaṁ sadā praśasyatē| yathā,-snigdhasya rūkṣam, rūkṣasya snigdham, śītasyōṣṇam, uṣṇasya śītam, madhurasyāmlam, amlasya madhuramityādi| nanu, ēvamurarīkriyamāṇē kṣīrasya kṣairēyādērvā takracukrādīnāmamlānāmanupānatvaṁ prāptamityāha-guṇairityādi| viparītaguṇamapi yadavirōdhi tadēvānupānaṁ sadā hitam|

Adhikarana anupAnasya phalam (52) · Śloka 52

anupānasya kiṁ karma ? ityāha anupānaṁ karōtyūrjāṁ tr̥ptiṁ vyāptiṁ dr̥ḍhāṅgatām| annasaṅghātaśauthilyaviklittijaraṇāni ca||52||

sa0-anupānamūrjādīn karōti| ūrjā-manaḥpraharṣaḥ| tr̥ptiḥ-prīṇanaṁ śarīrēndriyasya, kṣāmatāviparītō'nnaguṇaḥ| tathā, vyāptiḥdravasya hi gamanam, na kaṭhinasya| dr̥ḍhāṅgatā-sthiraśarīratvam| tathā, annasaṅghātasya śaithilyam| viklittiḥ-viklēdanam| jaraṇaṁ-pariṇāmaḥ| ētāni ca karōti|

Adhikarana UrdhvajatrugadAdau anupAnaniShedhaH (53) · Śloka 53

ēvaṁguṇamapyūrdhvajatrvādiṣu na hitamityāha nōrdhvajatrugadaśvāsakāsōraḥkṣatapīnasē| gītabhāṣyaprasaṅgē ca svarabhēdē ca taddhitam||53||

sa0-ūrdhvaṁ jatruṇaḥ-ūrdhvajatru, tasmin yē gadāstēṣu tat-anupānaṁ, na hitam| tathā, śvāsādiṣu na hitam| gīta-bhāṣyayōḥ prakarṣēṇa saṅgaḥ-sātatyēna sambandhaḥ, tasmin| tathā, svarabhēdē-svarasādē na taddhitam| ūrdhvajatrugadādīnāṁ hyanupānaṁ pradūṣyāmāśayamuraḥkaṇṭhasthitamāhārajaṁ snēhamāsādyābhiṣyandāgnisādacchardyādīnāmayān vidadhyāt|

Adhikarana praklinnadehAdInAM pAnaniShedhaH (54) · Śloka 54

samprati yēṣāṁ pānamēva na śasyatē, tānāha praklinnadēhamēhākṣigalarōgavraṇāturāḥ| pānaṁ tyajēyuḥ|54|

sa0-praklinnō dēhō yēṣāṁ āmavisarpādyārtānāṁ tē pānaṁ tyajēyuḥ| mēhādīnāmāturaśabdēna pratyēkaṁ sambandhaḥ| mēharōgādyāturāḥ pānaṁ-dravarūpaṁ tyajēyuḥ, na kēvalamannasyōpari yadanupānam| kharanādē cōktam-"mēhī plīhī vraṇī kuṣṭhī pāṇḍurjaṭharapīnasī| śōṣātisārī mandāgniḥ pānīyaṁ mandamācarēt|| nōrdhvāṅgapavanāviṣṭē vāgvyāyāmahatē na ca| kṣatōrasi śvāsakāsahikkāvamyarditē na ca|| nirannē cōrdhvarōgē ca na pēyaṁ vāri śītalam|" iti|

Adhikarana pAnAnantarabhAShyAdiniShedhaH bhojanAntaramAtapAdiniShedhaH (54-55) · Śloka 55

| sarvaśca bhāṣyādhvaśayanaṁ tyajēt||54|| pītvā, bhuktvā''tapaṁ vahniṁ yānaṁ plavanavāhanam| |55|

sa0-caśabdō luptanirdiṣṭō'tra| sarvō'pi puruṣaḥ-svasthō rōgī ca, pītvā bhuktvā ca bhāṣyādīṁstyajēt| tathā, ātapādīn pañca tyajēt| tyajēdityatrāpyanuvr̥ttyā yōjyam| yānaṁ-rathādi| plavanaṁ-taraṇam| vāhanaṁ-aśvādi|

Adhikarana Bojanasya kAlaH (8) · Śloka 8

"kālē sātmyam" (ślō. 35) ityuktam| bhōjanasya tu kaḥ kālaḥ ? ityāha prasr̥ṣṭē viṇmūtrē hr̥di suvimalē dōṣē svapathagē viśuddhē cōdgārē kṣudupagamanē vātē'nusarati| tathā'gnāvudriktē viśadakaraṇē dēhē ca sulaghau prayuñjītāhāraṁ vidhiniyamitaṁ, kālaḥ sa hi mataḥ||55|| iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ sūtrasthānē mātrāśitīyō nāma aṣṭamō'dhyāyaḥ||8||

sa0-āhāraṁ vidhinā-pūrvōktēna " kālē sātmyaṁ śuci hitam" ityādinā niyamitaṁ prayuñjīta,-aśnīyādityarthaḥ| kadā ? mūtrapurīṣē prakarṣēṇa sr̥ṣṭē sati| na tu kiñcidēva tyakta iti praśabdēna dyōtayati| tathā, hr̥dayē suṣṭhu vimalē-rasaśēṣakr̥tagauravādirahitē| tathā, dōṣē-vātādau, svapathagē-svamārgagē, ajīrṇē hyāhārē'nnaśēṣēṇa ruddhagatayō vātādayaḥ svasthānaṁ na labharēn, sujīrṇē tu svasthānasthāḥ syuḥ| udgārē ca viśuddhē-caśabdō'nuktasamuccayārthaḥ, srōtōmukhēṣu ca viśuddhēṣvityarthaḥ| kṣudupagamanē-upagatāyāṁ kṣudhi| vātē'nusarati-anulōmaṁ gacchati| tathā, agnau-kāyāgnau, udriktē-pākakṣamē| tathā, dēhē paṭvindriyē suṣṭu laghau ca| kālaḥ sa hi mataḥ| hiśabda ēvārthē| sa ēva kālō bhōjanasya dr̥ṣṭaḥ, na tvatō'pyūrdhvam| sa hyatikālaḥ, tatra bhuktamannaṁ vātaviṣṭabdhaṁ kr̥cchrādvipacyatē| tathā cōktaṁ tantrāntarē-"atītakālē bhuñjānō vāyunōpahatē'nalē| kr̥cchrādvipacyatē bhuktaṁ dvitīyaṁ na ca kāṅkṣati|| kukṣāvādhmānamāṭōpasādāṁśca kurutē'dhikam|" iti| tasmātpūrvōktē kālē bhōjanamadyāditi| yamau nsau taḥ sasyādrasaravivirāmā dhīralalitā| iti śrīmr̥gāṅkadattaputra śrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayaṭīkāyāṁ sarvāṅgasundarākhyāyāṁ sūtrasthānē mātrāśitīyādhyāyō'ṣṭamaḥ samāptaḥ|| 8||