Adhikarana mAtrAshitIyAdhyAyo~aShTamaH (2) · Śloka 2
athātō mātrāśitīyamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ| (gadyasūtrē||2||
अथातो मात्राशितीयमध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mAtrAshanam (1) · Śloka 1
mātrāśī sarvakālaṁ syānmātrā hyagnēḥ pravartikā| mātrāṁ dravyāṇyapēkṣantē gurūṇyapi laghūnyapi||1||
मात्राशी सर्वकालं स्यान्मात्रा ह्यग्नेः प्रवर्तिका| मात्रां द्रव्याण्यपेक्षन्ते गुरूण्यपि लघून्यपि||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana gurUNAM laghUnAM ca mAtrApramANam (2) · Śloka 2
tatra gurūṇāṁ kā mātrā ? kā(ca) laghūnām ? ityāha gurūṇāmardhasauhityaṁ laghūnāṁ nātitr̥ptatā| mātrāpramāṇaṁ nirdiṣṭaṁ sukhaṁ yāvadvijīryati||2||
तत्र गुरूणां का मात्रा ? का(च) लघूनाम् ? इत्याह गुरूणामर्धसौहित्यं लघूनां नातितृप्तता| मात्राप्रमाणं निर्दिष्टं सुखं यावद्विजीर्यति||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana hInamAtraBojane doShAH (3) · Śloka 3
bhōjanaṁ hīnamātraṁ tu na balōpacayaujasē| sarvēṣāṁ vātarōgāṇāṁ hētutāṁ ca prapadyatē||3||
भोजनं हीनमात्रं तु न बलोपचयौजसे| सर्वेषां वातरोगाणां हेतुतां च प्रपद्यते||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana atimAtre doShAH (4) · Śloka 4
atimātraṁ tvaśanaṁ trīnapi dōṣān prakōpayēt| |4|
अतिमात्रं त्वशनं त्रीनपि दोषान् प्रकोपयेत्| |४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana visUcikAlasakayoH samprAptiH (4-6) · Śloka 6
prakupitāśca trayō dōṣā alasakākhyaṁ visūcikākhyaṁ vā vyādhiṁ yathā kurvanti, tathā darśayati | pīḍyamānā hi vātādyā yugapattēna kōpitāḥ||4|| āmēnānnēna diṣṭēna tadēvāviśya kurvatē| viṣṭambhayantō'lasakaṁ cyāvayantō visūcikām||5|| adharōttaramārgābhyāṁ sahasaivājitātmanaḥ| |6|
प्रकुपिताश्च त्रयो दोषा अलसकाख्यं विसूचिकाख्यं वा व्याधिं यथा कुर्वन्ति, तथा दर्शयति | पीड्यमाना हि वाताद्या युगपत्तेन कोपिताः||४|| आमेनान्नेन दिष्टेन तदेवाविश्य कुर्वते| विष्टम्भयन्तोऽलसकं च्यावयन्तो विसूचिकाम्||५|| अधरोत्तरमार्गाभ्यां सहसैवाजितात्मनः| |६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana alasakanirvicanam (6-7) · Śloka 7
| prayāti nōrdhvaṁ nādhastādāhārō na ca pacyatē||6|| āmāśayē'lasībhūtastēna sō'lasakaḥ smr̥taḥ| |7|
| प्रयाति नोर्ध्वं नाधस्तादाहारो न च पच्यते||६|| आमाशयेऽलसीभूतस्तेन सोऽलसकः स्मृतः| |७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana visUcikAnirvacanam (7-8) · Śloka 8
visūcikāyā nirvacanamāha | vividhairvēdanōdbhēdairvāyvādibhr̥śakōpataḥ||7|| sūcībhiriva gātrāṇi vidhyatīti visūcikā| |8|
विसूचिकाया निर्वचनमाह | विविधैर्वेदनोद्भेदैर्वाय्वादिभृशकोपतः||७|| सूचीभिरिव गात्राणि विध्यतीति विसूचिका| |८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana visUcikAlakShaNam (8-9) · Śloka 9
| tatra śūlabhramānāhakampastambhādayō'nilāt||8|| pittājjvarātisārāntardāhatr̥ṭpralayādayaḥ| kaphācchardyaṅgagurutāvāksaṅgaṣṭhīvanādayaḥ||9||
| तत्र शूलभ्रमानाहकम्पस्तम्भादयोऽनिलात्||८|| पित्ताज्ज्वरातिसारान्तर्दाहतृट्प्रलयादयः| कफाच्छर्द्यङ्गगुरुतावाक्सङ्गष्ठीवनादयः||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana alasakalakShaNam (10-12) · Śloka 12
viśēṣāddurbalasyālpavahnērvēgavidhāriṇaḥ| pīḍitaṁ mārutēnānnaṁ ślēṣmaṇā ruddhamantarā||10|| alasaṁ kṣōbhitaṁ dōṣaiḥ śalyatvēnaiva saṁsthitam| śūlādīn kurutē tīvrāṁśchardyatīsāravarjitān||11|| sō'lasaḥ| |12|
विशेषाद्दुर्बलस्याल्पवह्नेर्वेगविधारिणः| पीडितं मारुतेनान्नं श्लेष्मणा रुद्धमन्तरा||१०|| अलसं क्षोभितं दोषैः शल्यत्वेनैव संस्थितम्| शूलादीन् कुरुते तीव्रांश्छर्द्यतीसारवर्जितान्||११|| सोऽलसः| |१२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana daNDakAlasakalakShaNam (12-13) · Śloka 13
daṇḍakālasakaṁ lilakṣayiṣurāha- atyarthaduṣṭāstu dōṣā duṣṭāmabaddhakhāḥ| yāntastiryaktanuṁ sarvāṁ daṇḍavatstambhayanti cēt||12|| daṇḍakālasakaṁ nāma taṁ tyajēdāśukāriṇam| |13|
दण्डकालसकं लिलक्षयिषुराह- अत्यर्थदुष्टास्तु दोषा दुष्टामबद्धखाः| यान्तस्तिर्यक्तनुं सर्वां दण्डवत्स्तम्भयन्ति चेत्||१२|| दण्डकालसकं नाम तं त्यजेदाशुकारिणम्| |१३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AmaviShalakShaNam (13-14) · Śloka 14
sampratyāmaviṣaṁ nirdiśati | viruddhādhyaśanājīrṇaśīlinō viṣalakṣaṇam||13|| āmadōṣaṁ mahāghōraṁ varjayēdviṣasaṁjñakam| viṣarūpāśukāritvādviruddhōpakramatvataḥ||14||
सम्प्रत्यामविषं निर्दिशति | विरुद्धाध्यशनाजीर्णशीलिनो विषलक्षणम्||१३|| आमदोषं महाग़ोरं वर्जयेद्विषसंज्ञकम्| विषरूपाशुकारित्वाद्विरुद्धोपक्रमत्वतः||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana alasakacikitsA (15-16) · Śloka 16
athāmamalasībhūtaṁ sādhyaṁ tvaritamullikhēt| pītvā sōgrāpaṭuphalaṁ vāryuṣṇaṁ yōjayēttataḥ||15|| svēdanaṁ phalavartiṁ ca malavātānulōmanīm| nāmyamānāni cāṅgāni bhr̥śaṁ svinnāni vēṣṭayēt||16||
अथाममलसीभूतं साध्यं त्वरितमुल्लिख़ेत्| पीत्वा सोग्रापटुफलं वार्युष्णं योजयेत्ततः||१५|| स्वेदनं फलवर्तिं च मलवातानुलोमनीम्| नाम्यमानानि चाङ्गानि भृशं स्विन्नानि वेष्टयेत्||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana visUcikAcikitsA (17) · Śloka 17
visūcyāmativr̥ddhāyāṁ pārṣṇyōrdāhaḥ praśasyatē| tadahaścōpavāsyainaṁ viriktavadupācarēt||17||
विसूच्यामतिवृद्धायां पार्ष्ण्योर्दाहः प्रशस्यते| तदहश्चोपवास्यैनं विरिक्तवदुपाचरेत्||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AmadoShiNaH shamanauShadhaniShedhaH (18-19) · Śloka 19
ajīrṇinō bhēṣajaṁ niṣēdhati tīvrārtirapi nājīrṇī pibēcchūlaghnamauṣadham| āmasannō'nalō nālaṁ paktuṁ dōṣauṣadhāśanam||18|| nihanyādapi caitēṣāṁ vibhramaḥ sahasā''turam| |19|
अजीर्णिनो भेषजं निषेधति तीव्रार्तिरपि नाजीर्णी पिबेच्छूलघ्नमौषधम्| आमसन्नोऽनलो नालं पक्तुं दोषौषधाशनम्||१८|| निहन्यादपि चैतेषां विभ्रमः सहसाऽऽतुरम्| |१९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AmadoShiNo~avasthAvisheShe auShadham (19-20) · Śloka 20
kadā auṣadhaṁ yuñjīta ? ityāha- | jīrṇāśanē tu bhaiṣajyaṁ yuñjyāt stabdhagurūdarē||19|| dōṣaśēṣasya pākārthamagnēḥ sandhukṣaṇāya ca| |20|
कदा औषधं युञ्जीत ? इत्याह- | जीर्णाशने तु भैषज्यं युञ्ज्यात् स्तब्धगुरूदरे||१९|| दोषशेषस्य पाकार्थमग्नेः सन्धुक्षणाय च| |२०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AmadoShasAmAnyacikitsA (20-21) · Śloka 21
kīdr̥śamauṣadhaṁ yōjyamityāha | śāntirāmavikārāṇāṁ bhavati tvapatarpaṇāt||20|| trividhaṁ trividhē dōṣē tatsamīkṣya prayōjayēt| |21|
कीदृशमौषधं योज्यमित्याह | शान्तिरामविकाराणां भवति त्वपतर्पणात्||२०|| त्रिविधं त्रिविधे दोषे तत्समीक्ष्य प्रयोजयेत्| |२१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana alpamadhyapraBUtadoShacikitsA (21-22) · Śloka 22
sampratyētadēva yathāyōgyamāha- | tatrālpē laṅghanaṁ pathyaṁ, madhyē laṅhghanapācanam||21|| prabhūtē śōdhanaṁ, taddhi mūlādunmūlayēnmalān| |22|
सम्प्रत्येतदेव यथायोग्यमाह- | तत्राल्पे लङ्घनं पथ्यं, मध्ये लङ्ह्घनपाचनम्||२१|| प्रभूते शोधनं, तद्धि मूलादुन्मूलयेन्मलान्| |२२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana evamanyavyAdhicikitsA,hetuvyAdhiviparyayacikitsA (22-23) · Śloka 23
| ēvamanyānapi vyādhīn svanidānaviparyayāt||22|| cikitsēdanubandhē tu sati hētuviparyayam| tyaktvā yathāyathaṁ vaidyō yuñjyādvyādhiviparyayam||23||
| एवमन्यानपि व्याधीन् स्वनिदानविपर्ययात्||२२|| चिकित्सेदनुबन्धे तु सति हेतुविपर्ययम्| त्यक्त्वा यथायथं वैद्यो युञ्ज्याद्व्याधिविपर्ययम्||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tadarthakArI cikitsA,pakvadoShANAM cikitsA (24) · Śloka 24
na ca hētuvyādhiviparyayayōrēva cikitsāyāmupayōga iti darśayannāha tadarthakāri vā, pakvē dōṣē tviddhē ca pāvakē| hitamabhyañjanasnēhapānabastyādi yuktitaḥ||24||
न च हेतुव्याधिविपर्यययोरेव चिकित्सायामुपयोग इति दर्शयन्नाह तदर्थकारि वा, पक्वे दोषे त्विद्धे च पावके| हितमभ्यञ्जनस्नेहपानबस्त्यादि युक्तितः||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AmAjIrNalakShaNam (25) · Śloka 25
ajīrṇaṁ lakṣayitumāha ajīrṇaṁ ca kaphādāmaṁ tatra śōphō'kṣigaṇḍayōḥ| sadyōbhukta ivōdgāraḥ prasēkōtklēśagauravam||25||
अजीर्णं लक्षयितुमाह अजीर्णं च कफादामं तत्र शोफोऽक्षिगण्डयोः| सद्योभुक्त इवोद्गारः प्रसेकोत्क्लेशगौरवम्||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana viShTabdhAjIrNalakShaNam (26) · Śloka 26
viṣṭabdhamanilācchūlavibandhādhmānasādakr̥t| |26|
विष्टब्धमनिलाच्छूलविबन्धाध्मानसादकृत्| |२६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vidagdhAjIrNalakShaNam (26) · Śloka 26
| pittādvidagdhaṁ tr̥ṇmōhabhramāmlōdgāradāhavat||26||
| पित्ताद्विदग्धं तृण्मोहभ्रमाम्लोद्गारदाहवत्||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AmAjIrNAdInAM cikitsA (27) · Śloka 27
trividhasyaivāsya cikitsāmāha laṅghanaṁ kāryamāmē tu, viṣṭabdhē svēdanaṁ bhr̥śam| vidagdhē vamanaṁ, yadvā yathāvasthaṁ hitaṁ bhavēt||27||
त्रिविधस्यैवास्य चिकित्सामाह लङ्घनं कार्यमामे तु, विष्टब्धे स्वेदनं भृशम्| विदग्धे वमनं, यद्वा यथावस्थं हितं भवेत्||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vilambikAlakShaNaM cikitsA ca (28) · Śloka 28
garīyasō bhavēllīnādāmādēva vilambikā| kaphavātānubaddhā''maliṅgā tatsamasādhanā||28||
गरीयसो भवेल्लीनादामादेव विलम्बिका| कफवातानुबद्धाऽऽमलिङ्गा तत्समसाधना||२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rasasheShalakShaNaM cikitsA ca ajIrNino divAsvaprabhojane cikitsA (29-30) · Śloka 30
jīrṇē'pyāhārē kadācidāhārasārō rasō'jīrṇaḥ syāt| tallakṣaṇārthamāha aśraddhā hr̥dvyathā śuddhē'pyudgārē rasaśēṣataḥ| śayīta kiñcidēvātra sarvaścānāśitō divā||29|| svapyādajīrṇī, sañjātabubhukṣō'dyānmitaṁ laghu| |30|
जीर्णेऽप्याहारे कदाचिदाहारसारो रसोऽजीर्णः स्यात्| तल्लक्षणार्थमाह अश्रद्धा हृद्व्यथा शुद्धेऽप्युद्गारे रसशेषतः| शयीत किञ्चिदेवात्र सर्वश्चानाशितो दिवा||२९|| स्वप्यादजीर्णी, सञ्जातबुभुक्षोऽद्यान्मितं लघु| |३०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ajIrNasAmAnyalakShaNAm (30-31) · Śloka 31
sāmpratamajīrṇalakṣaṇaṁ sāmānyēna brūtē- | vibandhō'tipravr̥ttirvā glānirmārutamūḍhatā||30|| ajīrṇaliṅgaṁ sāmānyaṁ viṣṭambhō gauravaṁ bhramaḥ| |31|
साम्प्रतमजीर्णलक्षणं सामान्येन ब्रूते- | विबन्धोऽतिप्रवृत्तिर्वा ग्लानिर्मारुतमूढता||३०|| अजीर्णलिङ्गं सामान्यं विष्टम्भो गौरवं भ्रमः| |३१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ajIrNasyAnyakAraNAni (31-33) · Śloka 33
sāmpratamajīrṇasyānyānyapi kāraṇānyāha- | na cātimātramēvānnamāmadōṣāya kēvalam||31|| dviṣṭaviṣṭambhidagdhāmagururūkṣahimāśuci| vidāhi śuṣkamatyambuplutaṁ cānnaṁ na jīryati||32|| upataptēna bhuktaṁ ca śōkakrōdhakṣudādibhiḥ| |33|
साम्प्रतमजीर्णस्यान्यान्यपि कारणान्याह- | न चातिमात्रमेवान्नमामदोषाय केवलम्||३१|| द्विष्टविष्टम्भिदग्धामगुरुरूक्षहिमाशुचि| विदाहि शुष्कमत्यम्बुप्लुतं चान्नं न जीर्यति||३२|| उपतप्तेन भुक्तं च शोकक्रोधक्षुदादिभिः| |३३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana samashanalakShaNam adhyashanalakShaNam viShamAshanalakShaNam samashanAdInAM doShaH (33-35) · Śloka 35
sampratyaparamapyannamāmakṣōbhakaramāha- | miśraṁ pathyamapathyaṁ ca bhuktaṁ samaśanaṁ matam||33|| vidyādadhyaśanaṁ bhūyō bhuktasyōpari bhōjanam| akālē bahu cālpaṁ vā bhuktaṁ tu viṣamāśanam||34|| trīṇyapyētāni mr̥tyuṁ vā ghōrān vyādhīnsr̥janti vā| |35|
सम्प्रत्यपरमप्यन्नमामक्षोभकरमाह- | मिश्रं पथ्यमपथ्यं च भुक्तं समशनं मतम्||३३|| विद्यादध्यशनं भूयो भुक्तस्योपरि भोजनम्| अकाले बहु चाल्पं वा भुक्तं तु विषमाशनम्||३४|| त्रीण्यप्येतानि मृत्युं वा घोरान् व्याधीन्सृजन्ति वा| |३५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana Bojanasya samyagyogaprakAraH (35-38) · Śloka 38
| kālē sātmyaṁ śuci hitaṁ snigdhōṣṇaṁ laghu tanmanāḥ||35|| ṣaḍrasaṁ madhuraprāyaṁ nātidrutavilambitam| snātaḥ kṣudvān viviktasthō dhautapādakarānanaḥ||36|| tarpayitvā pitr̥̄n dēvānatithīn bālakān gurūn| pratyavēkṣya tiraścō'pi pratipannaparigrahān||37|| samīkṣya samyagātmānamanindannabruvan dravam| iṣṭamiṣṭaiḥ sahāśrnīyācchucibhaktajanāhr̥tam||38||
| काले सात्म्यं शुचि हितं स्निग्धोष्णं लघु तन्मनाः||३५|| षड्रसं मधुरप्रायं नातिद्रुतविलम्बितम्| स्नातः क्षुद्वान् विविक्तस्थो धौतपादकराननः||३६|| तर्पयित्वा पितॄन् देवानतिथीन् बालकान् गुरून्| प्रत्यवेक्ष्य तिरश्चोऽपि प्रतिपन्नपरिग्रहान्||३७|| समीक्ष्य सम्यगात्मानमनिन्दन्नब्रुवन् द्रवम्| इष्टमिष्टैः सहाश्र्नीयाच्छुचिभक्तजनाहृतम्||३८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tRuNAdijuShTaBojanatyAgaH (39) · Śloka 39
bhōjanaṁ tr̥ṇakēśādijuṣṭamuṣṇīkr̥taṁ punaḥ| śākāvarānnabhūyiṣṭhamatyuṣṇalavaṇaṁ tyajēt||39||
भोजनं तृणकेशादिजुष्टमुष्णीकृतं पुनः| शाकावरान्नभूयिष्ठमत्युष्णलवणं त्यजेत्||३९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kilATAdishIlanam (40-41) · Śloka 41
kilāṭadadhikūcīkākṣāraśuktāmamūlakam| kr̥śaśuṣkavarāhāvigōmatsyamahiṣāmiṣam||40|| māṣaniṣpāvaśālūkabisapiṣṭavirūḍhakam| śuṣkaśākāni yavakān phāṇitaṁ ca na śīlayēt||41||
किलाटदधिकूचीकाक्षारशुक्ताममूलकम्| कृशशुष्कवराहाविगोमत्स्यमहिषामिषम्||४०|| माषनिष्पावशालूकबिसपिष्टविरूढकम्| शुष्कशाकानि यवकान् फाणितं च न शीलयेत्||४१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana SAlyAdiSIlanam (42-43) · Śloka 43
śīlayēcchāligōdhūmayavaṣaṣṭikajāṅgalam| suniṣaṇṇakajīvantībālamūlakavāstukam||42|| pathyāmalakamr̥dvīkāpaṭōlīmudgaśarkarāḥ| ghr̥tadivyōdakakṣīrakṣaudradāḍimasaindhavam||43||
शीलयेच्छालिगोधूमयवषष्टिकजाङ्गलम्| सुनिषण्णकजीवन्तीबालमूलकवास्तुकम्||४२|| पथ्यामलकमृद्वीकापटोलीमुद्गशर्कराः| घृतदिव्योदकक्षीरक्षौद्रदाडिमसैन्धवम्||४३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nityasevyamauShadham (44) · Śloka 44
triphalāṁ madhusarpirbhyāṁ niśi nētrabalāya ca| svāsthyānuvr̥ttikr̥dyacca rōgōcchēdakaraṁ ca yat||44||
त्रिफलां मधुसर्पिर्भ्यां निशि नेत्रबलाय च| स्वास्थ्यानुवृत्तिकृद्यच्च रोगोच्छेदकरं च यत्||४४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bhojyakramaH (45-46) · Śloka 46
bisēkṣumōcacōcāmramōdakōtkārikādikam| adyāddravyaṁ guru snigdhaṁ svādu mandaṁ sthiraṁ puraḥ||45|| viparītamataścāntē madhyē'mlalavaṇōtkaṭam| |46|
बिसेक्षुमोचचोचाम्रमोदकोत्कारिकादिकम्| अद्याद्द्रव्यं गुरु स्निग्धं स्वादु मन्दं स्थिरं पुरः||४५|| विपरीतमतश्चान्ते मध्येऽम्ललवणोत्कटम्| |४६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana annapAnayorviBAgaH (46-47) · Śloka 47
| annēna kukṣērdvāvaṁśau pānēnaikaṁ prapūrayēt||46|| āśrayaṁ pavanādīnāṁ caturthamavaśēṣayēt| |47|
| अन्नेन कुक्षेर्द्वावंशौ पानेनैकं प्रपूरयेत्||४६|| आश्रयं पवनादीनां चतुर्थमवशेषयेत्| |४७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anupAnavibhAgaH,yavagodhUmayoH shItaM jalamityAdi (47-50) · Śloka 50
| anupānaṁ himaṁ bāri yavagōdhūmayōrhitam||47|| dadhni madyē viṣē kṣaudrē, kōṣṇaṁ piṣṭamayēṣu tu| śākamudgādivikr̥tau mastutakrāmlakāñjikam||48|| surā kr̥śānāṁ puṣṭyarthaṁ, sthūlānāṁ tu madhūdakam| śōṣē māṁsarasō, madyaṁ māṁsē svalpē ca pāvakē||49|| vyādhyauṣadhādhvabhāṣyastrīlaṅghanātapakarmabhiḥ| kṣīṇē vr̥ddhē ca bālē ca payaḥ pathyaṁ yathā'mr̥tam||50||
| अनुपानं हिमं बारि यवगोधूमयोर्हितम्||४७|| दध्नि मद्ये विषे क्षौद्रे, कोष्णं पिष्टमयेषु तु| शाकमुद्गादिविकृतौ मस्तुतक्राम्लकाञ्जिकम्||४८|| सुरा कृशानां पुष्ट्यर्थं, स्थूलानां तु मधूदकम्| शोषे मांसरसो, मद्यं मांसे स्वल्पे च पावके||४९|| व्याध्यौषधाध्वभाष्यस्त्रीलङ्घनातपकर्मभिः| क्षीणे वृद्धे च बाले च पयः पथ्यं यथाऽमृतम्||५०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anuktAnupAnavibhAgaH (51) · Śloka 51
viparītaṁ yadannasya guṇaiḥ syādavirōdhi ca| anupānaṁ samāsēna, sarvadā tatpraśasyatē||51||
विपरीतं यदन्नस्य गुणैः स्यादविरोधि च| अनुपानं समासेन, सर्वदा तत्प्रशस्यते||५१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anupAnasya phalam (52) · Śloka 52
anupānasya kiṁ karma ? ityāha anupānaṁ karōtyūrjāṁ tr̥ptiṁ vyāptiṁ dr̥ḍhāṅgatām| annasaṅghātaśauthilyaviklittijaraṇāni ca||52||
अनुपानस्य किं कर्म ? इत्याह अनुपानं करोत्यूर्जां तृप्तिं व्याप्तिं दृढाङ्गताम्| अन्नसङ्घातशौथिल्यविक्लित्तिजरणानि च||५२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana UrdhvajatrugadAdau anupAnaniShedhaH (53) · Śloka 53
ēvaṁguṇamapyūrdhvajatrvādiṣu na hitamityāha nōrdhvajatrugadaśvāsakāsōraḥkṣatapīnasē| gītabhāṣyaprasaṅgē ca svarabhēdē ca taddhitam||53||
एवंगुणमप्यूर्ध्वजत्र्वादिषु न हितमित्याह नोर्ध्वजत्रुगदश्वासकासोरःक्षतपीनसे| गीतभाष्यप्रसङ्गे च स्वरभेदे च तद्धितम्||५३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana praklinnadehAdInAM pAnaniShedhaH (54) · Śloka 54
samprati yēṣāṁ pānamēva na śasyatē, tānāha praklinnadēhamēhākṣigalarōgavraṇāturāḥ| pānaṁ tyajēyuḥ|54|
सम्प्रति येषां पानमेव न शस्यते, तानाह प्रक्लिन्नदेहमेहाक्षिगलरोगव्रणातुराः| पानं त्यजेयुः|५४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pAnAnantarabhAShyAdiniShedhaH bhojanAntaramAtapAdiniShedhaH (54-55) · Śloka 55
| sarvaśca bhāṣyādhvaśayanaṁ tyajēt||54|| pītvā, bhuktvā''tapaṁ vahniṁ yānaṁ plavanavāhanam| |55|
| सर्वश्च भाष्याध्वशयनं त्यजेत्||५४|| पीत्वा, भुक्त्वाऽऽतपं वह्निं यानं प्लवनवाहनम्| |५५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana Bojanasya kAlaH (8) · Śloka 8
"kālē sātmyam" (ślō. 35) ityuktam| bhōjanasya tu kaḥ kālaḥ ? ityāha prasr̥ṣṭē viṇmūtrē hr̥di suvimalē dōṣē svapathagē viśuddhē cōdgārē kṣudupagamanē vātē'nusarati| tathā'gnāvudriktē viśadakaraṇē dēhē ca sulaghau prayuñjītāhāraṁ vidhiniyamitaṁ, kālaḥ sa hi mataḥ||55|| iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ sūtrasthānē mātrāśitīyō nāma aṣṭamō'dhyāyaḥ||8||
"काले सात्म्यम्" (श्लो. ३५) इत्युक्तम्| भोजनस्य तु कः कालः ? इत्याह प्रसृष्टे विण्मूत्रे हृदि सुविमले दोषे स्वपथगे विशुद्धे चोद्गारे क्षुदुपगमने वातेऽनुसरति| तथाऽग्नावुद्रिक्ते विशदकरणे देहे च सुलघौ प्रयुञ्जीताहारं विधिनियमितं, कालः स हि मतः||५५|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां सूत्रस्थाने मात्राशितीयो नाम अष्टमोऽध्यायः||८||
🔊 Audio coming soon