8. mātrāśitīyādhyāyō'ṣṭamaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

ಸ೦ -ಅನ್ನರಕ್ಷಾಧ್ಯಾಯಾದನನ್ತರಂ ಮಾತ್ರಾಶಿತೀಯಾಧ್ಯಾಯಾರಮ್ಭೋ ಯುಕ್ತಃ| ಯತೋ ವಿಷಾದಿಭ್ಯೋ ರಕ್ಷಿತಮನ್ನಪಾನಂ ಹೀನಮಾತ್ರಾತಿಮಾತ್ರಾಭ್ಯವಹೃತಂ ಜೀವಿತೋಪಘಾತಾಯ ಸಮ್ಪದ್ಯತೇ| ಮಾತ್ರಾಭ್ಯವಹೃತಂ ಪ್ರಾಣಿನಾಂ ಪ್ರಾಣಾಯ|-

Adhikarana mAtrAshitIyAdhyAyo~aShTamaH (2) · Śloka 2

ಅಥಾತೋ ಮಾತ್ರಾಶಿತೀಯಮಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹುರಾತ್ರೇಯಾದಯೋ ಮಹರ್ಷಯಃ| (ಗದ್ಯಸೂತ್ರೇ||೨||

ಸ೦-ಅಥೇತ್ಯಾನನ್ತರ್ಯೇ| ಯಥಾ,-"ಅಥಾಽತೋ ಧರ್ಮಜಿಜ್ಞಾಸಾ|" ಇತ್ಯತ್ರ ಮೀಮಾಂಸಾಯಾಂ ವೇದಾಧ್ಯಯನಾದನನ್ತರಂ ಧರ್ಮೋ ಜಿಜ್ಞಾಸಿತವ್ಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅತ ಇತಿ ಪ್ರಸ್ತುತಾಭಿಸಮ್ಬನ್ಧೇ| ಅಶನಂ-ಅಶಿತಮ್| ಭಾವೇ ನಿಷ್ಠಾ| ಮಾತ್ರಯಾಽಶಿತಂ-ಮಾತ್ರಾಶಿತಮ್, ತಸ್ಮೈ ಹಿತೋ ಮಾತ್ರಾಶಿತೀಯಃ| ಶೇಷಂ ಪೂರ್ವವದ್ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಮ್|

Adhikarana mAtrAshanam (1) · Śloka 1

ಮಾತ್ರಾಶೀ ಸರ್ವಕಾಲಂ ಸ್ಯಾನ್ಮಾತ್ರಾ ಹ್ಯಗ್ನೇಃ ಪ್ರವರ್ತಿಕಾ| ಮಾತ್ರಾಂ ದ್ರವ್ಯಾಣ್ಯಪೇಕ್ಷನ್ತೇ ಗುರೂಣ್ಯಪಿ ಲಘೂನ್ಯಪಿ||೧||

ಸ೦-ಸರ್ವಕಾಲಂ-ಸ್ವಸ್ಥ ಆತುರೋ ವಾ, ಮಾತ್ರಾಶೀ ಸ್ಯಾತ್-ಪರಿಮಿತಾಶೀ ಭವೇತ್| ಕುತೋ ಹೇತೋಃ ? ಹಿ-ಯಸ್ಮಾತ್, ಮಾತ್ರಾಽಗ್ನೇಃ ಪ್ರವರ್ತಿಕಾ ಸ್ವವ್ಯಾಪಾರೇ| ಅಗ್ನಿಪ್ರವೃತ್ತಿಶ್ಚ ದೇಹಸ್ಥಿತಿಹೇತುಃ| ತಥಾ ಚೋಕ್ತಮ್-"ಅಗ್ನಿಮೂಲಂ ಬಲಂ ಪುಂಸಾಂ ಬಲಮೂಲಂ ಹಿ ಜೀವಿತಮ್|" ಇತಿ| ತಸ್ಮಾನ್ಮಾತ್ರಾಯಾಃ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಮ್| ಅಸ್ಮಾಚ್ಚ ಕಾರಣಾನ್ಮಾತ್ರಾಯಾಃ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಂ ಯತೋ ಮಾತ್ರಾಂ ದ್ರವ್ಯಾಣ್ಯಪೇಕ್ಷನ್ತೇ ಗುರೂಣ್ಯಪಿ ಲಘೂನಿ ಚ| ತತ್ರ ಗುರೂಣಿ-ಪಿಷ್ಟಕ್ಷೀರದ್ರಾಕ್ಷಾಕ್ಷೋಡೇಕ್ಷುಮಾಷಾನೂಪಮಾಂಸಾದೀನಿ| ಲಘೂನಿ-ದಿವ್ಯೋದಕರಕ್ತಶಾಲಿಷಷ್ಟಿಕಮುದ್ಗಲಾವಕಪಿಞ್ಜಲೈಣಶಶಶಮ್ಬರಾದೀನಿ|

Adhikarana gurUNAM laghUnAM ca mAtrApramANam (2) · Śloka 2

ತತ್ರ ಗುರೂಣಾಂ ಕಾ ಮಾತ್ರಾ ? ಕಾ(ಚ) ಲಘೂನಾಮ್ ? ಇತ್ಯಾಹ ಗುರೂಣಾಮರ್ಧಸೌಹಿತ್ಯಂ ಲಘೂನಾಂ ನಾತಿತೃಪ್ತತಾ| ಮಾತ್ರಾಪ್ರಮಾಣಂ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಂ ಸುಖಂ ಯಾವದ್ವಿಜೀರ್ಯತಿ||೨||

ಸ೦-ಗುರೂಣಾಂ ದ್ರವ್ಯಾಣಾಮರ್ಧಸೌಹಿತ್ಯಂ-ಅರ್ಧತೃಪ್ತಿಃ| ಲಘೂನಾಂ ನಾತಿತೃಪ್ತತಾ-ನಾತಿತೃಪ್ತಿಃ, ಕಿಂ ತರ್ಹಿ ? ಸೌಹಿತ್ಯಮಾತ್ರಮ್| ಏತನ್ಮಾತ್ರಾಪ್ರಮಾಣಂ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಮ್| ಮಾತ್ರಾ-ಹ್ರಸ್ವಾ ಮಧ್ಯಾ ಬೃಹತೀ ಚ, ತಸ್ಯಾಃ ಪ್ರಮಾಣಂ-ಮಾತ್ರಾಪ್ರಮಾಣಮ್| ತತ್ರ ಮಾತ್ರಾ-ಪರಿಮಾಣಂ ಮಾನಮ್, ತಸ್ಯಾಸ್ತು ಪ್ರಮಾಣಂ-ಉನ್ಮಾನಮ್| ಏವಂ ಚಾತ್ರ ಮಾತ್ರಾಶಬ್ದಸ್ಯಾಪೌನರುಕ್ತ್ಯಮ್| ಹಿ ಯಸ್ಮಾತ್, ಯಾವತ್ ಪರಿಮಾಣಮಭ್ಯವಹೃತಂ ಸುಖಂ-ಅವಿಕೃತಿಂ ಕೃತ್ವಾ, ಜೀರ್ಯತಿ-ಪರಿಣಮತಿ|

Adhikarana hInamAtraBojane doShAH (3) · Śloka 3

ಭೋಜನಂ ಹೀನಮಾತ್ರಂ ತು ನ ಬಲೋಪಚಯೌಜಸೇ| ಸರ್ವೇಷಾಂ ವಾತರೋಗಾಣಾಂ ಹೇತುತಾಂ ಚ ಪ್ರಪದ್ಯತೇ||೩||

ಸ೦-ಹೀನಮಾತ್ರಂ ಪುನರಶನಂ ನ ಬಲಾಯ, ನೋಪಚಯಾಯ, ನ ಚೌಜಸೇ| ಸರ್ವೇಷಾಂ ವಾತರೋಗಾಣಾಂ ಹೇತುತಾಂ-ಕಾರಣತಾಂ ಯಾತಿ|

Adhikarana atimAtre doShAH (4) · Śloka 4

ಅತಿಮಾತ್ರಂ ತ್ವಶನಂ ತ್ರೀನಪಿ ದೋಷಾನ್ ಪ್ರಕೋಪಯೇತ್| |೪|

ಸ೦-ಅತಿಮಾತ್ರಂ ತ್ವಶನಂ ತ್ರೀನಪಿ ದೋಷಾನ್ ಶೀಘ್ರಮೇವ ಪ್ರಕೋಪಯತಿ|

Adhikarana visUcikAlasakayoH samprAptiH (4-6) · Śloka 6

ಪ್ರಕುಪಿತಾಶ್ಚ ತ್ರಯೋ ದೋಷಾ ಅಲಸಕಾಖ್ಯಂ ವಿಸೂಚಿಕಾಖ್ಯಂ ವಾ ವ್ಯಾಧಿಂ ಯಥಾ ಕುರ್ವನ್ತಿ, ತಥಾ ದರ್ಶಯತಿ | ಪೀಡ್ಯಮಾನಾ ಹಿ ವಾತಾದ್ಯಾ ಯುಗಪತ್ತೇನ ಕೋಪಿತಾಃ||೪|| ಆಮೇನಾನ್ನೇನ ದಿಷ್ಟೇನ ತದೇವಾವಿಶ್ಯ ಕುರ್ವತೇ| ವಿಷ್ಟಮ್ಭಯನ್ತೋಽಲಸಕಂ ಚ್ಯಾವಯನ್ತೋ ವಿಸೂಚಿಕಾಮ್||೫|| ಅಧರೋತ್ತರಮಾರ್ಗಾಭ್ಯಾಂ ಸಹಸೈವಾಜಿತಾತ್ಮನಃ| |೬|

ಸ೦-ತೇನಾಪಕ್ವೇನಾನ್ನೇನ-ಆಹಾರೇಣ, ದುಷ್ಟೇನ ವತಾದ್ಯಾ ಹಿ-ಯಸ್ಮಾತ್, ಪೀಡ್ಯಮಾನಾಃ-ವಿಬಧ್ಯಮಾನಾಃ ರುದ್ಧಮಾರ್ಗತ್ವಾತ್, ಅತ ಏವ ಯುಗಪತ್-ಏಕಕಾಲಂ ಸರ್ವ ಏವ, ಕೋಪಿತಾಸ್ತದೇವ-ದುಷ್ಟಮನ್ನಮಾವಿಶ್ಯ-ಆಶ್ರಿತ್ಯಾಲಸಕಂ ಕುರ್ವತೇ| ಕಿಂ ಕುರ್ವತಃ ? ವಿಷ್ಟಮ್ಭಯತಃ,-ತದೇವ ದುಷ್ಟಮನ್ನಂ ಸ್ರೋತಃಸು ರುನ್ಧಾನಾಃ| ತಥಾ, ಅಧರೋತ್ತರಮಾರ್ಗಾಭ್ಯಾಂ ಸಹಸೈವ-ಅನುಚಿತೇ ದೇಶೇ ಕಾಲೇ (ಚ), ಚ್ಯಾವಯನ್ತಃ-ಊರ್ಧ್ವಮಧಶ್ಚ ನಿಷ್ಕಾಶಯನ್ತಃ| ಅಜಿತಾತ್ಮನಃ-ಅಸಂಯತಚೇತಸಃ ಪುಂಸೌ ವಿಸೂಚಿಕಾಂ ಕುರ್ವತೇ|

Adhikarana alasakanirvicanam (6-7) · Śloka 7

| ಪ್ರಯಾತಿ ನೋರ್ಧ್ವಂ ನಾಧಸ್ತಾದಾಹಾರೋ ನ ಚ ಪಚ್ಯತೇ||೬|| ಆಮಾಶಯೇಽಲಸೀಭೂತಸ್ತೇನ ಸೋಽಲಸಕಃ ಸ್ಮೃತಃ| |೭|

ಸ೦-ಊರ್ಧ್ವಂ-ಮುಖೇನಾಹಾರೋ ನ ಪ್ರಯಾತಿ, ನ ಚಾಧಸ್ತಾತ್-ಗುದೇನ ಪ್ರಯಾತಿ, ನ ಚಾಹಾರಃ ಪಚ್ಯತೇ, ಆಮಶಯೇ-"ನಾಭಿಸ್ತನಾನ್ತರಂ ಜನ್ತೋರಾಮಾಶಯ ಇತಿ ಸ್ಮೃತಃ|" ತಸ್ಮಿನ್, ಅಲಸೀಭೂತ ಇವಾಲಸೀಭೂತಃ| ಯಥಾ,-ಅಕರ್ಮಶೀಲಃ ಪುರುಷೋಽಲಸ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ, ತಥಾಽಯಮಾಹಾರೋಽಲಸೀಭೂತಸ್ತಿಷ್ಠತಿ| ತೇನ ಹೇತುನಾ ಸ ರೋಗೋಽಲಸಕಃ ಸ್ಮೃತಃ|

Adhikarana visUcikAnirvacanam (7-8) · Śloka 8

ವಿಸೂಚಿಕಾಯಾ ನಿರ್ವಚನಮಾಹ | ವಿವಿಧೈರ್ವೇದನೋದ್ಭೇದೈರ್ವಾಯ್ವಾದಿಭೃಶಕೋಪತಃ||೭|| ಸೂಚೀಭಿರಿವ ಗಾತ್ರಾಣಿ ವಿಧ್ಯತೀತಿ ವಿಸೂಚಿಕಾ| |೮|

ಸ೦-ವಾಯ್ವಾದೀನಾಂ ತ್ರಯಾಣಾಮತ್ಯನ್ತಪ್ರಕೋಪಾತ್ ನಾನಾಪ್ರಕಾರೈರ್ವೇದನೋದ್ಭೇದೈಃ-ಪೀಡೋತ್ಪಾದೈಃ, ಯಸ್ಮಾದ್ಗಾತ್ರಾಣಿ ಸೂಚಿಭಿರಿವ ವಿಧ್ಯತಿ, ತಸ್ಮಾದ್ವಿಸೂಚಿಕೇತ್ಯುಚ್ಯತೇ| ವಿವಿಧಾನಾಂ ವಿಕಾರಾಣಾಂ ಸೂಚಿಕಾ-ವಿಸೂಚಿಕೇತ್ಯುಚ್ಯತೇ|

Adhikarana visUcikAlakShaNam (8-9) · Śloka 9

| ತತ್ರ ಶೂಲಭ್ರಮಾನಾಹಕಮ್ಪಸ್ತಮ್ಭಾದಯೋಽನಿಲಾತ್||೮|| ಪಿತ್ತಾಜ್ಜ್ವರಾತಿಸಾರಾನ್ತರ್ದಾಹತೃಟ್ಪ್ರಲಯಾದಯಃ| ಕಫಾಚ್ಛರ್ದ್ಯಙ್ಗಗುರುತಾವಾಕ್ಸಙ್ಗಷ್ಠೀವನಾದಯಃ||೯||

ಸ೦-ವಾತಾದಧಿಕಾತ್ ಶೂಲಾದಯೋ ಭವನ್ತಿ| ಆದಿಶಬ್ದೇನಾಙ್ಗೋದ್ವೇಷ್ಟನಮುಖಶೋಷಾದಿಪರಿಗ್ರಹಃ| ಪಿತ್ತಾದ್ದೃದ್ಧಾತ್ ಜ್ವರಾದ್ಯಾಃ ಸ್ಯುಃ| ಪ್ರಲಯೋ-ಮೂರ್ಚ್ಛಾಪ್ರಾಯಃ| ಆದಿಶಬ್ದೇನ ಮದಾದಿಪರಿಗ್ರಹಃ| ಕಫಾದಧಿಕಾತ್ ಛರ್ದ್ಯಾದಯೋ ಭವನ್ತಿ| ಆದಿಶಬ್ದೇನ ಕ್ಷವಥ್ವಾದೀನಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್|

Adhikarana alasakalakShaNam (10-12) · Śloka 12

ವಿಶೇಷಾದ್ದುರ್ಬಲಸ್ಯಾಲ್ಪವಹ್ನೇರ್ವೇಗವಿಧಾರಿಣಃ| ಪೀಡಿತಂ ಮಾರುತೇನಾನ್ನಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾ ರುದ್ಧಮನ್ತರಾ||೧೦|| ಅಲಸಂ ಕ್ಷೋಭಿತಂ ದೋಷೈಃ ಶಲ್ಯತ್ವೇನೈವ ಸಂಸ್ಥಿತಮ್| ಶೂಲಾದೀನ್ ಕುರುತೇ ತೀವ್ರಾಂಶ್ಛರ್ದ್ಯತೀಸಾರವರ್ಜಿತಾನ್||೧೧|| ಸೋಽಲಸಃ| |೧೨|

ಸ೦-ದುರ್ಬಲತ್ವಾದಿಯುಕ್ತಸ್ಯ ಯನ್ಮಾರುತೇನ ವಿಶೇಷಾದನ್ನಂ ಪೀಡಿತಮ್, ಅನ್ತರಾ-ಆಮಾಶಯಮಧ್ಯ ಏವ, ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾ ರುದ್ಧಂ-ಅಲಸೀಭೂತಮ್, ತಥಾ ದೋಷೈಃ ಕ್ಷೋಭಿತಂ-ಆಕುಲಿತಮ್, ಅತ ಏವಾತಿಪೀಡಾಕಾರಿತ್ವಾಚ್ಛಲ್ಯರೂಪತಯೈವ ಸ್ಥಿತಮ್, ತೀವ್ರಾನ್-ದುಃಸಹಾನ್, ಶೂಲಾದೀನ್ ಛರ್ದ್ಯಾದಿವರ್ಜಿತಾನ್ ಕುರುತೇ| ಛರ್ದ್ಯತೀಸಾರಾಭ್ಯಾಂ ಹಿ ವಿಸೂಚಿಕೋಕ್ತಾ| ಸೋಽಲಸಸಂಜ್ಞೋ ರೋಗಃ| ದುರ್ಬಲೋ ಹ್ಯನುಪಚಿತಧಾತುಃ, ಸ ನ ಕದಾಚಿದಾಹಾರಂ ಸೋಢುಂ ಶಕ್ತಃ| ಅಲ್ಪಾಗ್ನಿಶ್ಚಾಹಾರಂ ನ ಸಮ್ಯಕ್ ಜರಯತಿ| ಯತೋ ವೇಗಧಾರಣಶೀಲಸ್ಯ ಪ್ರತಿಹತೋ ವಾಯುರ್ವಿಮಾರ್ಗಗಃ ಪಿತ್ತಕಫಾವಪಿ ವಿಮಾರ್ಗಗೌ ಕುರುತೇ, ಇತ್ಯೇತದ್ವಿಶೇಷೇಣ ನಿರ್ದೇಶಃ|

Adhikarana daNDakAlasakalakShaNam (12-13) · Śloka 13

ದಣ್ಡಕಾಲಸಕಂ ಲಿಲಕ್ಷಯಿಷುರಾಹ- ಅತ್ಯರ್ಥದುಷ್ಟಾಸ್ತು ದೋಷಾ ದುಷ್ಟಾಮಬದ್ಧಖಾಃ| ಯಾನ್ತಸ್ತಿರ್ಯಕ್ತನುಂ ಸರ್ವಾಂ ದಣ್ಡವತ್ಸ್ತಮ್ಭಯನ್ತಿ ಚೇತ್||೧೨|| ದಣ್ಡಕಾಲಸಕಂ ನಾಮ ತಂ ತ್ಯಜೇದಾಶುಕಾರಿಣಮ್| |೧೩|

ಸ೦-ಚೇದ್ಯದ್ಯರ್ಥೇ| ಅತಿಶಯೇನ ದುಷ್ಟಾ ದೋಷಾಃ, ತಥಾ ದುಷ್ಟಾಮೇನ ಬದ್ಧಾನಿ-ಪೂರ್ಣಾನಿ, ಖಾನಿ-ಸ್ರೋತಾಂಸಿ, ಯೈಸ್ತೇ ದುಷ್ಟಾಮಬದ್ಧಖಾಃ, ತಥಾ ತಿರ್ಯಗ್ಗಚ್ಛನ್ತಃ, ತನುಂ ಸರ್ವಾಂ-ಶರೀರಂ ಸಕಲಂ, ದಣ್ಡವದ್ಯದಿ ಸ್ತಮ್ಭಯನ್ತಿ-ಪ್ರಸಾರಣಾಕುಞ್ಚನರಹಿತಂ ಕುರ್ವನ್ತಿ, ತದಾ ದಣ್ಡಕಾಲಸಕೋ ನಾಮ ರೋಗೋ ಭವತಿ| ತಂ-ದಣ್ಡಕಾಲಸಕಂ, ತ್ಯಜೇತ್-ನೋಪಕ್ರಮೇತ್| ಯತ ಆಶುಕಾರಿಣಮ್,-ಆಶು-ಶೀಘ್ರಂ ಸ್ವಕರ್ಮ ಮಾರಣಂ ಕರೋತೀತ್ಯಾಶುಕಾರೀ, ಕ್ಷಿಪ್ರಂ ಹನ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ|

Adhikarana AmaviShalakShaNam (13-14) · Śloka 14

ಸಮ್ಪ್ರತ್ಯಾಮವಿಷಂ ನಿರ್ದಿಶತಿ | ವಿರುದ್ಧಾಧ್ಯಶನಾಜೀರ್ಣಶೀಲಿನೋ ವಿಷಲಕ್ಷಣಮ್||೧೩|| ಆಮದೋಷಂ ಮಹಾಘೋರಂ ವರ್ಜಯೇದ್ವಿಷಸಂಜ್ಞಕಮ್| ವಿಷರೂಪಾಶುಕಾರಿತ್ವಾದ್ವಿರುದ್ಧೋಪಕ್ರಮತ್ವತಃ||೧೪||

ಸ೦-ವಿರುದ್ಧಂ-ಪ್ರಾಗುಕ್ತಮ್, "ವಿರುದ್ಧಮಮ್ಲಂ" (ಹೃ.ಸೂ.ಅ. ೭|೩೧) ಇತ್ಯಾದಿನಾ| "ವಿದ್ಯಾದಧ್ಯಶನಂ" (ಹೃ.ಸೂ.ಅ. ೮|೩೪) ಇತ್ಯಾದಿನಾ-ಅಧ್ಯಶನಮ್| ಅಜೀರ್ಣಂ ಚ-ತ್ರಿವಿಧಂ ವಕ್ಷ್ಯತಿ| ಏತಾನಿ ಶೀಲಿತುಂ ಶೀಲಂ ಯಸ್ಯ ತಸ್ಯ ಪುಂಸೋ ಯ, ಆಮದೋಷೋ ವಿಷಲಕ್ಷಣಃ-ಲಾಲಾದಿಲಕ್ಷಣಯುಕ್ತೋ, ಮಹಾಘೋರೋ-ಅತಿಕಷ್ಟೋ ವಿಷಾಖ್ಯೋ ಯೋ ಭವತಿ, ತಂ ನ ಚಿಕಿತ್ಸೇತ್| ಕುತಃ ? ವಿಷರೂಪತ್ವಾದಾಶುಕಾರಿತ್ವಾದ್ವಿರುದ್ಧೋಪಕ್ರಮತ್ವಾಚ್ಚ| ವಿಷಸದೃಶಸ್ವರೂಪತ್ವಾದ್ವಿಷೇ ಶೀತೋಪಕ್ರಮೋ ಯುಕ್ತಃ, ಆಮೇ ಚೋಷ್ಣೋಪಕ್ರಮೋ ಯುಕ್ತಃ, ಇತಿ ವಿರುದ್ಧೋಪಕ್ರಮತ್ವಮ್|

Adhikarana alasakacikitsA (15-16) · Śloka 16

ಅಥಾಮಮಲಸೀಭೂತಂ ಸಾಧ್ಯಂ ತ್ವರಿತಮುಲ್ಲಿಖೇತ್| ಪೀತ್ವಾ ಸೋಗ್ರಾಪಟುಫಲಂ ವಾರ್ಯುಷ್ಣಂ ಯೋಜಯೇತ್ತತಃ||೧೫|| ಸ್ವೇದನಂ ಫಲವರ್ತಿಂ ಚ ಮಲವಾತಾನುಲೋಮನೀಮ್| ನಾಮ್ಯಮಾನಾನಿ ಚಾಙ್ಗಾನಿ ಭೃಶಂ ಸ್ವಿನ್ನಾನಿ ವೇಷ್ಟಯೇತ್||೧೬||

ಸ೦-ಅಥೇತ್ಯಾನನ್ತರ್ಯೇ| ಪೂರ್ವೋಕ್ತಂ ಸಾಧ್ಯಾಸಾಧ್ಯಮವಗಮ್ಯಾನನ್ತರಮಾಮಂ ಸಾಧ್ಯಮದುಷ್ಟಂ ಸನ್ತಂ ತ್ವರಿತಂ-ದ್ರಾಕ್, ಆತುರ ಉಲ್ಲಿಖೇತ್-ಉದ್ವಮೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಕಿಂವಿಧಮಾಮಮ್ ? ಅಲಸೀಭೂತಮ್,-ಅಲಸಲಕ್ಷಣತಾಂ ಗತಮ್| ಕಥಮುಲ್ಲಿಖೇತ್ ? ಇತ್ಯಾಹ-ಪೀತ್ವೇತ್ಯಾದಿ| ಜಲಮುಷ್ಣಂ ಪೀತ್ವಾ ವಚಾಲವಣಮದನಫಲಯುಕ್ತಂ, ವಮೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತತೋಽನನ್ತರಂ ಸ್ವೇದನಂ ಯೋಜಯೇತ್| ತಥಾ-"ವಿಪಾಚ್ಯ ಮೂತ್ರಾಮ್ಲಮಧೂನಿ ದನ್ತೀಪಿಣ್ಡೀತಕೃಷ್ಣಾಬಿಡಧೂಮಕುಷ್ಠೈಃ| ವರ್ತಿಂ ಕರಾಙ್ಗುಷ್ಠನಿಭಾಂ ಘೃತಾಕ್ತಾಂ ಗುದೇ ರುಜಾನಾಹಹರೀಂ ವಿದಧ್ಯಾತ್||" ಇತ್ಯಾದಿ ಫಲವರ್ತೀಂ ಚ ಮಲವಾತಾನುಲೋಮನೀಂ ಯೋಜಯೇತ್| ತತ್ರಾಮದೋಷೇ ದೋಷವಶಾದಙ್ಗಾನಿ ಚ ನಾಮ್ಯಮಾನಾನಿ-ಸಙ್ಕೋಚ್ಯಮಾನಾನಿ ಸನ್ತಿ, ಅತ್ಯರ್ಥಂ ಸ್ವಿನ್ನಾನಿ ವಸ್ತ್ರಾದಿನಾ ವೇಷ್ಟಯೇತ್|

Adhikarana visUcikAcikitsA (17) · Śloka 17

ವಿಸೂಚ್ಯಾಮತಿವೃದ್ಧಾಯಾಂ ಪಾರ್ಷ್ಣ್ಯೋರ್ದಾಹಃ ಪ್ರಶಸ್ಯತೇ| ತದಹಶ್ಚೋಪವಾಸ್ಯೈನಂ ವಿರಿಕ್ತವದುಪಾಚರೇತ್||೧೭||

ಸ೦-ವಿಸೂಚ್ಯಾಂ-ಪೂರ್ವೋಕ್ತಲಕ್ಷಣಾಯಾಮ್, ಅತಿವೃದ್ಧಾಯಾಂ ಸತ್ಯಾಂ ಪಾರ್ಷ್ಣ್ಯೋಃ-ಖುರಿಕಯೋಃ, ಅಯಃಶಲಾಕಾದಿನಾ ದಾಹಃ ಪ್ರಶಸ್ಯತೇ| ತದಹಃ-ವಿಸೂಚಿಕಾರಮ್ಭದಿವಸ ಏವ, ಏನಂ-ವಿಸೂಚಿಕಾವನ್ತಂ, ಉಪವಾಸ್ಯ-ಲಙ್ಘಯಿತ್ವಾ, ವಿರಕ್ತವತ್-ಪೇಯಾದಿಕ್ರಮೇಣೋಪಾಚರೇತ್| ಸುಶ್ರುತೇ (?) ಚೋಕ್ತಮ್ (ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ಸೂ.ಅ.೧೧)-"ಸುಚ್ಛರ್ದಿತವಿರಿಕ್ತಸ್ಯ ಗಾತ್ರಾಯಾಮೇಽತಿದಾರುಣೇ| ಭಲ್ಲಾತಕಮಧೂಚ್ಛಿಷ್ಟಜೀರ್ಣಪಿಣ್ಯಾಕನಾಗರೈಃ|| ಘೃತತೈಲಂ ಪಚೇತ್ ಸಾಮ್ಲೈಸ್ತಚ್ಚ ಖಲ್ಲೀಘ್ನಮುತ್ತಮಮ್|| ತ್ವಕ್ಪತ್ರರಾಸ್ನಾಗುರುಶಿಗ್ರುಕುಷ್ಠೈರಮ್ಲಪ್ರತಿಷ್ಠೈಃ ಸವಚಾಶತಾಹ್ವೈಃ| ಉದ್ವರ್ತನಂ ಖಲ್ಲಿವಿಸೂಚಿಕಾಘ್ನಂ ತೈಲಂ ವಿಪಕ್ವಂ ಚ ತದರ್ಥಕಾರಿ|| ಶಿರೀಷನಕ್ತಾಹ್ವಫಣಿಜ್ಜಬೀಜತ್ರಾಯನ್ತ್ಯಪಾಮಾರ್ಗಫಲಾನಿ ವರ್ತಿಃ| ಬಸ್ತಸ್ಯ ಮೂತ್ರೇಣ ವಿಸೂಚಿಕಾಘ್ನೀ ಪ್ರಲೇಪನಸ್ಯಾಞ್ಜನಧೂಮಯೋಗೈಃ||" ಇತಿ|

Adhikarana AmadoShiNaH shamanauShadhaniShedhaH (18-19) · Śloka 19

ಅಜೀರ್ಣಿನೋ ಭೇಷಜಂ ನಿಷೇಧತಿ ತೀವ್ರಾರ್ತಿರಪಿ ನಾಜೀರ್ಣೀ ಪಿಬೇಚ್ಛೂಲಘ್ನಮೌಷಧಮ್| ಆಮಸನ್ನೋಽನಲೋ ನಾಲಂ ಪಕ್ತುಂ ದೋಷೌಷಧಾಶನಮ್||೧೮|| ನಿಹನ್ಯಾದಪಿ ಚೈತೇಷಾಂ ವಿಭ್ರಮಃ ಸಹಸಾಽಽತುರಮ್| |೧೯|

ಸ೦-ಅಜೀರ್ಣೀ-ಅಜೀರ್ಣವಾನ್, ತೀವ್ರಶೂಲೋಽಪಿ ಸನ್ ಶೂಲಹರಮೌಷಧಂ ನ ಪಿಬೇತ್| ವಮನಕರಮುಷ್ಣೋದಕಂ ಚ ಪ್ರಾಗುಪದಿಷ್ಟಮೇವ ಪಿಬೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಶೂಲಘ್ನಮಿತ್ಯುಪಲಕ್ಷಣಾರ್ಥಮ್| ಛರ್ದ್ಯತೀಸಾರಘ್ನಮಪಿ ವಿಸೂಚಿಕಾಯಾಂ ನ ಪಿಬೇತ್| ಯತ ಆಮೇನ ಸನ್ನೋ-ಮನ್ದೀಭೂತೋಽಗ್ನಿರ್ದೋಷೌಷಧಾಶನಂ ಪಕ್ತುಂ ನ ಸಮರ್ಥಃ| ಏತೇಷಾಂ ಚ-ದೋಷೌಶಧಾಶನಾನಾಂ, ತ್ರಯಾಣಾಂ ಸಮ್ಬನ್ಧೀ ಯೋ ವಿಭ್ರಮೋ-ವ್ಯಾಪತ್ತಿಃ, ಸಹಸಾ-ಕಾಲಮನಪೇಕ್ಷ್ಯೈವ, ಆತುರಂ ಹನ್ಯಾತ್| ನ ಕೇವಲಮಿದಂ ಗುಣಾಯ ಸಮ್ಪದ್ಯತೇ, ಪ್ರತ್ಯುತ ದೋಷಂ ಕರೋತೀತಿ ಸೂಚನಾರ್ಥಮಪಿ ಚೇತಿ ಕೃತಮ್|

Adhikarana AmadoShiNo~avasthAvisheShe auShadham (19-20) · Śloka 20

ಕದಾ ಔಷಧಂ ಯುಞ್ಜೀತ ? ಇತ್ಯಾಹ- | ಜೀರ್ಣಾಶನೇ ತು ಭೈಷಜ್ಯಂ ಯುಞ್ಜ್ಯಾತ್ ಸ್ತಬ್ಧಗುರೂದರೇ||೧೯|| ದೋಷಶೇಷಸ್ಯ ಪಾಕಾರ್ಥಮಗ್ನೇಃ ಸನ್ಧುಕ್ಷಣಾಯ ಚ| |೨೦|

ಸ೦-ಜೀರ್ಣಮಶನಂ ಯಸ್ಯ ತಸ್ಮಿನ್ನೌಷಧಂ ಯುಞ್ಜ್ಯಾದ್ವೈದ್ಯಃ| ಕೀದೃಶಿ ? ಸ್ತಬ್ಧಂ-ಅಚಲಂ, ಗುರೂದರಂ-ಕೋಷ್ಠೋ, ಯಸ್ಯ ತಸ್ಮಿನ್| ಕಿಮರ್ಥಮೌಷಧಂ ಯುಞ್ಜ್ಯಾತ್ ? ಇತ್ಯಾಹ-ದೋಷೇತ್ಯಾದಿ| ಗತಾರ್ಥಮ್|

Adhikarana AmadoShasAmAnyacikitsA (20-21) · Śloka 21

ಕೀದೃಶಮೌಷಧಂ ಯೋಜ್ಯಮಿತ್ಯಾಹ | ಶಾನ್ತಿರಾಮವಿಕಾರಾಣಾಂ ಭವತಿ ತ್ವಪತರ್ಪಣಾತ್||೨೦|| ತ್ರಿವಿಧಂ ತ್ರಿವಿಧೇ ದೋಷೇ ತತ್ಸಮೀಕ್ಷ್ಯ ಪ್ರಯೋಜಯೇತ್| |೨೧|

ಸ೦-ತುರವಧಾರಣೇ| ಯಸ್ಮಾದತರ್ಪಣಾದೇವಾಮಜಾನಾಂ ವಿಕಾರಾಣಾಂ-ಆಲಸ್ಯಜಾಡ್ಯಾಗ್ನಿಮಾನ್ದ್ಯಾದೀನಾಮ್, ಶಾನ್ತಿಃ-ಉಪಶಮೋ, ಭವತಿ| ತಸ್ಮಾದತರ್ಪಣಂ ಯೋಜಯೇತ್| ವಕ್ಷ್ಯತಿ ಹಿ (ಹೃ.ಸೂ.ಅ. ೧೪|೧೦)-"ಮೇಹಾಮದೋಷಾತಿಸ್ನಿಗ್ಧ" ಇತ್ಯಾರಭ್ಯ ಯಾವತ್ "ಲಙ್ಘಯೇನ್ನಿತ್ಯಮ್" ಇತಿ| ತಸ್ಮಾದತರ್ಪಣಂ ಸಮೀಕ್ಷ್ಯ-ದೇಶಕಾಲಾಗ್ನ್ಯಾದೀನ್ ಪರ್ಯಾಲೋಚ್ಯ, ತ್ರಿಪ್ರಕಾರಂ ತ್ರಿಪ್ರಕಾರೇ ದೋಷೇ ವೈದ್ಯಃ ಪ್ರಯೋಜಯೇತ್|

Adhikarana alpamadhyapraBUtadoShacikitsA (21-22) · Śloka 22

ಸಮ್ಪ್ರತ್ಯೇತದೇವ ಯಥಾಯೋಗ್ಯಮಾಹ- | ತತ್ರಾಲ್ಪೇ ಲಙ್ಘನಂ ಪಥ್ಯಂ, ಮಧ್ಯೇ ಲಙ್ಹ್ಘನಪಾಚನಮ್||೨೧|| ಪ್ರಭೂತೇ ಶೋಧನಂ, ತದ್ಧಿ ಮೂಲಾದುನ್ಮೂಲಯೇನ್ಮಲಾನ್| |೨೨|

ಸ೦-ತತ್ರ-ತೇಷು ತ್ರಿಷು ಮಧ್ಯೇ, ಅಲ್ಪೇ ದೋಷೇ, ಲಙ್ಘನಂ-ಉಪವಾಸಾಖ್ಯಂ, ಪಥ್ಯಮ್| ತೇನ ಹ್ಯನಲಾನಿಲವೃಧ್ದ್ಯಾಽಲ್ಪೋ ದೋಷಃ ಶೀಘ್ರಂ ಸಂಶೋಷ್ಯ ಜೀಯತೇ| ಮಧ್ಯೇ ದೋಷೇ ಲಙ್ಘನಂ ಪಾಚನಂ ಚ ಪಥ್ಯಮ್| ಅಗ್ನಿಃ ಪಚತಿ, ತಸ್ಯ ಪಚತೋ ಯೇ ವಿಬನ್ಧಹೇತವಃ, ತಾನ್ನಿಷಿಧ್ಯ ಪಾಟವಂ ಪಕ್ತುರಾದಧತಃ ಪಚೇತಿ ಪ್ರಯುಙ್ಕ್ತ ಇವ ತತ್ ಪಾಚಯತೀತಿ ಪಾಚನಮುಚ್ಯತೇ| ಹೇತುಮಣ್ಣಿಜನ್ತಾತ್ಪಚೇರ್ಬಾಹುಲಕಾತ್ಕರ್ತರಿ ಲ್ಯುಟ್| ಯದುಪಯುಕ್ತಮನ್ನಪಾನೌಷಧಮಪಕ್ವಾನಾಂ ಸಾಮಾನಾಂ ಧಾತೂನಾಂ ಪಾಚನೇ ಸಮರ್ಥಂ ತತ್ ಪಾಚನಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಪ್ರಭೂತೇ ಶೋಧನಂ ಪಥ್ಯಮ್| ಶೋಧನಂ ತು ಕಾಯಾದ್ಬಹಿರ್ದೋಷಾನೀರಯತಿ| ವಕ್ಷ್ಯತಿ ಹಿ (ಹೃ.ಸೂ.ಅ. ೧೪|೫)-"ಯದೀರಯೇದ್ಬಹಿರ್ದೋಷಾನ್ ಪಞ್ಚಧಾ ಶೋಧನಂ ತು ತತ್|" ಇತ್ಯಾದಿ| ಕುತಃ ಪ್ರಭೂತ ಆಮದೋಷೇ ಶೋಧನಂ ಹಿತಮ್ ? ಇತ್ಯಾಹ-ತದ್ಧೀತ್ಯಾದಿ| ಹಿ-ಯಸ್ಮಾತ್, ತತ್-ಶೋಧನಮ್, ಮೂಲಾನ್ಮಲಾನ್ನಾಶಯೇತ್| ಸಙ್ಗ್ರಹೇಽಪ್ಯುಕ್ತಮ್ (ಸೂ.ಅ. ೧೧)-ಬಹುದೋಷಾಣಾಂ ಪುನರ್ದೋಷಾವಸೇಚನಮೇವ ಕಾರ್ಯಮ್| ನ ಹ್ಯಸ್ರಾವಿತೇ ಪಲ್ವಲೋದಕೌಘೇ ಶಾಲ್ಯಾದಿಪುಷ್ಟಿರ್ಭವತಿ|" ಇತಿ|

Adhikarana evamanyavyAdhicikitsA,hetuvyAdhiviparyayacikitsA (22-23) · Śloka 23

| ಏವಮನ್ಯಾನಪಿ ವ್ಯಾಧೀನ್ ಸ್ವನಿದಾನವಿಪರ್ಯಯಾತ್||೨೨|| ಚಿಕಿತ್ಸೇದನುಬನ್ಧೇ ತು ಸತಿ ಹೇತುವಿಪರ್ಯಯಮ್| ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ ಯಥಾಯಥಂ ವೈದ್ಯೋ ಯುಞ್ಜ್ಯಾದ್ವ್ಯಾಧಿವಿಪರ್ಯಯಮ್||೨೩||

ಸ೦-ಯಥಾ ಸನ್ತರ್ಪಣೋತ್ಥ ಆಮದೋಷೋ ನಿದಾನವಿಪರ್ಯಯಾಚ್ಚಿಕಿತ್ಸ್ಯತೇ, ಏವಮನ್ಯಾನಪಿ ಜ್ವರಾದೀನ್ ವಿಕಾರಾನ್ ಸ್ವನಿದಾನವಿಪರ್ಯಯಾಚ್ಚಿಕಿತ್ಸೇತ್| ಸನ್ತರ್ಪಣೋತ್ಥೋಽಪತರ್ಪಣೇನ, ಶೀತೋತ್ಥ ಉಷ್ಣೇನ, ಇತ್ಯಾದಿ| ಯದಿ ತ್ವೇವಮುಪಕ್ರಮ್ಯಮಾಣೋ ವ್ಯಾಧಿರನುಬಧ್ಯೇತ-ತೇನೋಪಶಮಂ ನ ಗಚ್ಛೇತ್, ತತೋ ಹೇತುವಿಪರ್ಯಯಂ ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ ವ್ಯಾಧಿವಿಪರ್ಯಯಂ ಯುಞ್ಜ್ಯಾತ್| ಕಿಮ್ಭೂತಮ್ ? ಯಥಾಯಥಂ,-ಯದ್ಯಸ್ಯ ಜ್ವರಾದಿವ್ಯಾಧೇರ್ಭೈಷಜ್ಯಂ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಂ ತತ್ಪ್ರಯುಞ್ಜೀತೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಯಥಾ, (ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ಸೂ.ಅ. ೧೨)-"ಮುಸ್ತಾಪರ್ಪಟಕಂ ಜ್ವರೇ, ರಜನೀ ಯವಾನ್ನಂ ಪ್ರಮೇಹೇ" ಇತಿ|

Adhikarana tadarthakArI cikitsA,pakvadoShANAM cikitsA (24) · Śloka 24

ನ ಚ ಹೇತುವ್ಯಾಧಿವಿಪರ್ಯಯಯೋರೇವ ಚಿಕಿತ್ಸಾಯಾಮುಪಯೋಗ ಇತಿ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ ತದರ್ಥಕಾರಿ ವಾ, ಪಕ್ವೇ ದೋಷೇ ತ್ವಿದ್ಧೇ ಚ ಪಾವಕೇ| ಹಿತಮಭ್ಯಞ್ಜನಸ್ನೇಹಪಾನಬಸ್ತ್ಯಾದಿ ಯುಕ್ತಿತಃ||೨೪||

ಸ೦-ತತ್-ನಿದಾನವ್ಯಾಧಿವಿಪರ್ಯಯಸಾಧ್ಯಂ, ಅರ್ಥಂ-ರೋಗೋಪಶಮಲಕ್ಷಣಂ, ಕರ್ತುಂ ಶೀಲಂ ಯಸ್ಯ ತತ್-ತದರ್ಥಕಾರಿ| ತದ್ವಾ ಯುಞ್ಜ್ಯಾತ್| ಯಥಾ (ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ಸೂ.ಅ. ೧೨)-"ಮದಾತ್ಯಯೇ ಮದ್ಯಪಾನಮ್, ಅತಿಸಾರೇ ವಿರೇಚನಮ್" ಇತಿ| ವಾಶಬ್ದಃ ಸಮುಚ್ಚಯಾರ್ಥಃ| ಇತಿ ತ್ರಿವಿಧಮೌಷಧಂ ನಿರ್ದಿಶ್ಯಾಽಽಮಚಿಕಿತ್ಸಾಮೇವಾನುಸರನ್ನಾಹ-ಪಕ್ವ ಇತಿ| ಪಕ್ವೇ ದೋಷೇ-ನಿರಾಮೇ, ದೀಪ್ತೇ ಪಾವಕೇ ಚ| ನಿರಾಮತ್ವೇ ದೀಪ್ತಾಗ್ನಿತ್ವೇ ಚ ಸಮುಚಿತಮೇವ ಹಿತಮಭ್ಯಙ್ಗಾದಿಕಮ್| ಯುಕ್ತಿತೋ-ಮಾತ್ರಯಾ, ಯಥಾಽಗ್ನಿಸಾದಾದಿ ನ ಭವತೀತಿ|

Adhikarana AmAjIrNalakShaNam (25) · Śloka 25

ಅಜೀರ್ಣಂ ಲಕ್ಷಯಿತುಮಾಹ ಅಜೀರ್ಣಂ ಚ ಕಫಾದಾಮಂ ತತ್ರ ಶೋಫೋಽಕ್ಷಿಗಣ್ಡಯೋಃ| ಸದ್ಯೋಭುಕ್ತ ಇವೋದ್ಗಾರಃ ಪ್ರಸೇಕೋತ್ಕ್ಲೇಶಗೌರವಮ್||೨೫||

ಸ೦-ಅಗ್ನಿಪ್ರತಿಪಕ್ಷತ್ವೇನ ಕಫಸ್ಯಾಜೀರ್ಣಕರಣಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾದಗ್ರೇ ನಿರ್ದೇಶಃ| ಕಫಾತ್ಸಕಾಶಾದಜೀರ್ಣಮಾಮಸಂಜ್ಞಕಂ ಭವತಿ| ತತ್ರ-ಆಮಾಖ್ಯೇಽಜೀರ್ಣೇ, ಅಕ್ಷಿಕೂಪಯೋರ್ಗಣ್ಡ್ಯೋಶ್ಚ ಶೋಫೋ ಭವತಿ| ಸದ್ಯೋಭುಕ್ತವದಪ್ರಾಪ್ತವಿದಾಹಾವಸ್ಥ ಉದ್ಗಾರಃ| ಪ್ರಸೇಕಃ-ಪ್ರಸಕ್ತಂ ನಿಷ್ಠೀವನಮ್| ಉತ್ಕ್ಲೇಶೋ-ದೋಷಾಣಾಂ ಸ್ಥಾನಾಚ್ಚಲನಮ್| ಗೌರವಂ-ಗಾತ್ರಾಣಮ್|

Adhikarana viShTabdhAjIrNalakShaNam (26) · Śloka 26

ವಿಷ್ಟಬ್ಧಮನಿಲಾಚ್ಛೂಲವಿಬನ್ಧಾಧ್ಮಾನಸಾದಕೃತ್| |೨೬|

ಸ೦-ಅನಿಲಾದ್ವಿಷ್ಟಬ್ಧಂ ನಾಮಾಜೀರ್ಣಂ ಭವತಿ| ತಚ್ಚ ಶೂಲಾದಿಕೃತ್|

Adhikarana vidagdhAjIrNalakShaNam (26) · Śloka 26

| ಪಿತ್ತಾದ್ವಿದಗ್ಧಂ ತೃಣ್ಮೋಹಭ್ರಮಾಮ್ಲೋದ್ಗಾರದಾಹವತ್||೨೬||

ಸ೦-ಪಿತ್ತಾದ್ವಿದಗ್ಧಂ ನಾಮಾಜೀರ್ಣಮುತ್ಪದ್ಯತೇ| ತಚ್ಚ ತೃಡಾದಿಯುಕ್ತಮ್|

Adhikarana AmAjIrNAdInAM cikitsA (27) · Śloka 27

ತ್ರಿವಿಧಸ್ಯೈವಾಸ್ಯ ಚಿಕಿತ್ಸಾಮಾಹ ಲಙ್ಘನಂ ಕಾರ್ಯಮಾಮೇ ತು, ವಿಷ್ಟಬ್ಧೇ ಸ್ವೇದನಂ ಭೃಶಮ್| ವಿದಗ್ಧೇ ವಮನಂ, ಯದ್ವಾ ಯಥಾವಸ್ಥಂ ಹಿತಂ ಭವೇತ್||೨೭||

ಸ೦-ತುರವಧಾರಣೇ| ಆಮಾಖ್ಯೇಽಜೀರ್ಣೇ ಲಙ್ಘನಮೇವ ಕಾರ್ಯಮ್, ನ ವಮನವಿರೇಚನಾದಿ| ವಿಷ್ಟಬ್ಧೇ ಸ್ವೇದನಂ ಭೃಶಂ ಕಾರ್ಯಮ್| ಭೃಶಶಬ್ದೇನೈತತ್ ದ್ಯೋತಯತಿ,-ಪೂರ್ವತ್ರಾಪಿ ಸ್ವೇದನಂ ಕಾರ್ಯಮತ್ರ ತ್ವತ್ಯರ್ಥಮಿತಿ| ವಿದಗ್ಧೇ-ವಿದಗ್ಧನಾಮ್ನ್ಯಜೀರ್ಣೇ, ವಮನಂ ಕಾರ್ಯಮ್| ಯದ್ವಾ ಲಙ್ಘನಸ್ವೇದನವಮನಾನಾಂ ಯಥಾವಸ್ಥಂ-ಯಥಾದೋಷೋದ್ರೇಕಂ, ಹಿತಂ ಭವೇತ್ತದೇವ ಕಾರ್ಯಮ್| ಆಮಾಜೀರ್ಣೇಽಪಿ ಸ್ವೇದನವಮನೇ, ವಿದಗ್ಧೇಽಪಿ ಲಙ್ಘನಸ್ವೇದನೇ, ಇತಿ|

Adhikarana vilambikAlakShaNaM cikitsA ca (28) · Śloka 28

ಗರೀಯಸೋ ಭವೇಲ್ಲೀನಾದಾಮಾದೇವ ವಿಲಮ್ಬಿಕಾ| ಕಫವಾತಾನುಬದ್ಧಾಽಽಮಲಿಙ್ಗಾ ತತ್ಸಮಸಾಧನಾ||೨೮||

ಸ೦-ಗರೀಯಸಃ-ಪ್ರಭೂತಾತ್, ಆಜೀರ್ಣಾದೇವ ವಿಲಮ್ಬಿಕಾ ಸ್ಯಾತ್| ಕೀದೃಶಾತ್ ? ಲೀನಾತ್-ಅತ್ಯರ್ಥಂ ಸ್ರೋತಃಸು ಶ್ಲಿಷ್ಟತ್ವಾತ್| ಲೀನಾದಿತಿ ಲೀಙ್ ಶ್ಲೇಷಣ ಇತ್ಯಸ್ಯ ಕ್ತಪ್ರತ್ಯಯೇ ಸ್ವಾದಯ ಓದಿತ ಇತ್ಯೋದಿತಶ್ಚೇತಿ ನಿಷ್ಠಾನತ್ವಮ್| ಸಾ ಚ ಶ್ಲೇಷ್ಮವಾಯುಭ್ಯಾಮನುಬದ್ಧಾ-ಯುಕ್ತಾ ಭವತಿ| ಆಮಂ ನಾಮ ಯದಜೀರ್ಣಂ ತತ್ಸದೃಶಲಕ್ಷಣಾ| ಯಥಾ-"ಶೋಫೋಽಕ್ಷಿಗಣ್ಡಯೋಃ| ಅದ್ಯೋ ಭುಕ್ತ ಇವೋದ್ಗಾರಃ ಪ್ರಸೇಕೋತ್ಕ್ಲೇಶಗೌರವಮ್||" ಇತಿ| ತೇನ-ಆಮೇನ, ಸಮಂ-ತುಲ್ಯಂ, ಸಾಧನಂ-ಚಿಕಿತ್ಸಾ, ಯಸ್ಯಾಃ ಸೈವಮ್| "ಲಙ್ಘನಂ ಕಾರ್ಯಮಾಮೇ" ಇತಿ|

Adhikarana rasasheShalakShaNaM cikitsA ca ajIrNino divAsvaprabhojane cikitsA (29-30) · Śloka 30

ಜೀರ್ಣೇಽಪ್ಯಾಹಾರೇ ಕದಾಚಿದಾಹಾರಸಾರೋ ರಸೋಽಜೀರ್ಣಃ ಸ್ಯಾತ್| ತಲ್ಲಕ್ಷಣಾರ್ಥಮಾಹ ಅಶ್ರದ್ಧಾ ಹೃದ್ವ್ಯಥಾ ಶುದ್ಧೇಽಪ್ಯುದ್ಗಾರೇ ರಸಶೇಷತಃ| ಶಯೀತ ಕಿಞ್ಚಿದೇವಾತ್ರ ಸರ್ವಶ್ಚಾನಾಶಿತೋ ದಿವಾ||೨೯|| ಸ್ವಪ್ಯಾದಜೀರ್ಣೀ, ಸಞ್ಜಾತಬುಭುಕ್ಷೋಽದ್ಯಾನ್ಮಿತಂ ಲಘು| |೩೦|

ಸ೦-ರಸಶೇಷೇ ಅಶ್ರದ್ಧಾ-ಅನ್ನಾನಭಿಲಾಷಃ| ಹೃದ್ವ್ಯಥಾ-ಹೃದಯಶೂಲಂ ಗೌರವಂ ಚ| ಶುದ್ಧೇಽಪ್ಯುದ್ಗಾರೇ-ಅನ್ನಸಮ್ಬನ್ಧಿನಿ| ತೇನಾಜೀರ್ಣಾದರ್ಥಾನ್ತರಭೂತ ಏವಾಯಂ ರಸಶೇಷಃ| ಅತಶ್ಚ ರಸಸ್ಯ ರುಧಿರಾದಿಹೇತೋರಸಮ್ಯಕ್ಪರಿಪಾಕ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ತಚ್ಚಿಕಿತ್ಸಮಾಹ-ಶಯೀತೇತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರ-ರಸಶೇಷೇ, ಕಿಞ್ಚಿದೇವ-ಸ್ತೋಕಮಾತ್ರಮೇವ ಸ್ವಪ್ಯಾತ್, ನಾಜೀರ್ಣ ಇವ ಪ್ರಭೂತಮ್| ಸರ್ವಶ್ಚಾಜೀರ್ಣೀ, ಅನಾಶಿತೋ ದಿವಾ ಶಯೀತ, ಆಲಾಘವಾತ್| ಯದಾ ಚೋತ್ಪನ್ನಕ್ಷುತ್ ಸ್ಯಾತ್ತದಾ ಸ್ತೋಕಂ ಲಘು ಚಾದ್ಯಾತ್| ಆಶಃ ಕೃತೋ ಯೇನ ಸಃ-ಆಶಿತಃ| ನ ಆಶಿತೋ-ಅನಾಶಿತಃ, ಅಭುಕ್ತವಾನಿತ್ಯರ್ಥಃ| ನನು, "ಅಜೀರ್ಣ್ಯಭಿಹತೋನ್ಮತ್ತಾನ್" ಇತ್ಯನೇನೈವ ವಾಕ್ಯೇನಾಜೀರ್ಣಿನಾಂ ದಿವಾಸ್ವಪ್ನೋಽನುಜ್ಞಾತ ಏವ| ತತ್ಕಿಂ ಪುನರುಕ್ತೇನ ? ಬ್ರೂಮಃ| ವಿಶೇಷಾರ್ಥಂ ವಾಕ್ಯಮಿದಮ್-"ಅಭುಕ್ತೋ ದಿವಾ ಸ್ವಪ್ಯಾದಜೀರ್ಣೀ" ಇತಿ| ತತ್ರ ತು ಸಾಮಾನ್ಯಮ್, ಅಶಿತಾನಾಶಿತಚಿನ್ತಾ ನ ಕೃತೇತಿ ಯುಕ್ತಾ ಪುನರಿಹೋಕ್ತಿಃ|

Adhikarana ajIrNasAmAnyalakShaNAm (30-31) · Śloka 31

ಸಾಮ್ಪ್ರತಮಜೀರ್ಣಲಕ್ಷಣಂ ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ಬ್ರೂತೇ- | ವಿಬನ್ಧೋಽತಿಪ್ರವೃತ್ತಿರ್ವಾ ಗ್ಲಾನಿರ್ಮಾರುತಮೂಢತಾ||೩೦|| ಅಜೀರ್ಣಲಿಙ್ಗಂ ಸಾಮಾನ್ಯಂ ವಿಷ್ಟಮ್ಭೋ ಗೌರವಂ ಭ್ರಮಃ| |೩೧|

ಸ೦-ವಿಬನ್ಧೋ-ಮೂತ್ರಪುರೀಷಯೋರಪ್ರವೃತ್ತಿಲಕ್ಷಣಃ| ಅತಿಪ್ರವೃತ್ತಿಃ-ತಯೋರೇವ| ಗ್ಲಾನಿಃ-ಶರೀರಸ್ಯ ಮ್ಲಾನತಾ| ಮಾರುತಮೂಢತಾ-ವಾತಸ್ಯ ಪ್ರತಿಲೋಮತಾ| ವಿಷ್ಟಮ್ಭಃ-ಕುಕ್ಷೇರಾಧ್ಮಾನಮ್| ಗೌರವಂ-ಗುರುಗಾತ್ರತ್ವಮ್| ಭ್ರಮೋ-ಮೋಹಃ| ಏತತ್ಸಾಮಾನ್ಯಮಜೀರ್ಣಲಕ್ಷಣಮ್| ಉಕ್ತಂ ಚ-"ಸೀದತ್ಯಙ್ಗಂ ಭ್ರಮೋ ಮೋಹಃ ಕೋಷ್ಠೇ ಮುಹ್ಯತಿ ಮಾರುತಃ| ಸರ್ವೇಷಾಮಪ್ಯಜೀರ್ಣಾನಾಮವಿಸಂವಾದಿ ಲಕ್ಷಣ್ಮ್||" ಇತಿ|

Adhikarana ajIrNasyAnyakAraNAni (31-33) · Śloka 33

ಸಾಮ್ಪ್ರತಮಜೀರ್ಣಸ್ಯಾನ್ಯಾನ್ಯಪಿ ಕಾರಣಾನ್ಯಾಹ- | ನ ಚಾತಿಮಾತ್ರಮೇವಾನ್ನಮಾಮದೋಷಾಯ ಕೇವಲಮ್||೩೧|| ದ್ವಿಷ್ಟವಿಷ್ಟಮ್ಭಿದಗ್ಧಾಮಗುರುರೂಕ್ಷಹಿಮಾಶುಚಿ| ವಿದಾಹಿ ಶುಷ್ಕಮತ್ಯಮ್ಬುಪ್ಲುತಂ ಚಾನ್ನಂ ನ ಜೀರ್ಯತಿ||೩೨|| ಉಪತಪ್ತೇನ ಭುಕ್ತಂ ಚ ಶೋಕಕ್ರೋಧಕ್ಷುದಾದಿಭಿಃ| |೩೩|

ಸ೦-ಅತಿಮಾತ್ರಮೇವ ಭುಕ್ತಮನ್ನಂ ನ ಕೇವಲಮಾಮದೋಷಾಯ, ಕಿಂ ತರ್ಹಿ ? ದ್ವಿಷ್ಟಾದಿ ಚಾನ್ನಂ ನ ಜೀರ್ಯತಿ| ದ್ವಿಷ್ಟಂ-ಅಪ್ರಿಯಮ್| ವಿಷ್ಟಮ್ಭಿ-ಕುಕ್ಷ್ಯಾಧ್ಮಾನಕಾರಿ| ಹಿಮಂ-ಅತಿಶೀತಮ್| ಅಶುಚಿ-ಉಚ್ಛಿಷ್ಟಂ ಕೇಶಾದಿದೂಷಿತಂ ಚ, ಏತಚ್ಚಾಚಿನ್ತ್ಯಪ್ರಭಾವತ್ವಾದಾಮದೋಷಹೇತುಃ| ವಿದಾಹಿ-ಪ್ರಾಗುಕ್ತಮ್| ಶುಷ್ಕಂ-ಅದ್ರವಪ್ರಾಯಮ್| ಅತ್ಯಮ್ಬುಪ್ಲುತಂ-ಅತಿಜಲೇನ ಪ್ಲಾವಿತಮ್| ಚಃ ಸಮುಚ್ಚಯೇ| ನ ಕೇವಲಂ ದ್ವಿಷ್ಟಾದ್ಯನ್ನಂ ಭುಕ್ತಂ ನ ಜೀರ್ಯತಿ, ಯಾವತ್ ಶೋಕಾದಿಭಿಶ್ಚೋಪತಪ್ತೇನ ಭುಕ್ತಂ ನ ಜೀರ್ಯತಿ| ಶೋಕಃ-ಇಷ್ಟವಿಪತ್ತ್ಯಾದಿನಾ ಮನೋದೌಸ್ಥ್ಯಮ್| ಕ್ರೋಧೋ-ರೋಷಃ| ಕ್ಷುತ್-ಬುಭುಕ್ಷಾ| ಆದಿಶಬ್ದೇನ ಲೋಭಭಯಾದಿಪರಿಗ್ರಹಃ|

Adhikarana samashanalakShaNam adhyashanalakShaNam viShamAshanalakShaNam samashanAdInAM doShaH (33-35) · Śloka 35

ಸಮ್ಪ್ರತ್ಯಪರಮಪ್ಯನ್ನಮಾಮಕ್ಷೋಭಕರಮಾಹ- | ಮಿಶ್ರಂ ಪಥ್ಯಮಪಥ್ಯಂ ಚ ಭುಕ್ತಂ ಸಮಶನಂ ಮತಮ್||೩೩|| ವಿದ್ಯಾದಧ್ಯಶನಂ ಭೂಯೋ ಭುಕ್ತಸ್ಯೋಪರಿ ಭೋಜನಮ್| ಅಕಾಲೇ ಬಹು ಚಾಲ್ಪಂ ವಾ ಭುಕ್ತಂ ತು ವಿಷಮಾಶನಮ್||೩೪|| ತ್ರೀಣ್ಯಪ್ಯೇತಾನಿ ಮೃತ್ಯುಂ ವಾ ಘೋರಾನ್ ವ್ಯಾಧೀನ್ಸೃಜನ್ತಿ ವಾ| |೩೫|

ಸ೦-ಪಥ್ಯಂ-ಶಾಲ್ಯಾದಿ| ಅಪಥ್ಯಂ-ಯವಕಾದಿ| ತನ್ಮಿಶ್ರಂ-ಏಕೀಕೃತ್ಯ, ಭುಕ್ತಂ ಸಮಶನಂ ಮತಮ್, ಅಸ್ಮಿನ್ವೈದ್ಯಕತನ್ತ್ರೇ| ವಿದ್ಯಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಭುಕ್ತಸ್ಯ-ಅಭ್ಯವಹೃತಸ್ಯೋಪರಿ ಯದನ್ಯದ್ಭೋಜನಂ ತದಧ್ಯಶನಂ ಜಾನೀಯಾತ್| ನನು, ಏವಂ ಪ್ರಾತರಾಶೇ ಕೃತೇ ಯಃ ಸಾಯಮಾಶಃ, ತಸ್ಯಾಧ್ಯಶನತ್ವಂ ಪ್ರಸಜ್ಯೇತ್| ಅಧ್ಯಶನಂ ಚ ವಿವರ್ಜ್ಯಮೇವ| ಯತೋಽನನ್ತರಮೇವ ಪಠಿಷ್ಯತಿ-"ತ್ರೀಣ್ಯಪ್ಯೇತಾನಿ ಮೃತ್ಯುಂ ವಾ" ಇತ್ಯಾದಿ| ವೈದ್ಯಕತನ್ತ್ರೇಷು ಚ ನರಾಣಾಂ ದ್ವಿರಾಹಾರ ಉಪದಿಷ್ಟಃ| ಭಗವಾನ್ ವ್ಯಾಸೋಽಪ್ಯವೋಚತ್-"ಸಾಯಂಪ್ರಾತರ್ಮನುಷ್ಯಾಣಾಂ ಭೋಜನಂ ವಿಧಿನಿರ್ಮಿತಮ್|" ಇತಿ| ತಸ್ಮಾದಧ್ಯಶನಸ್ಯೈವಂ ತದಸಮೀಚೀನಂ ಲಕ್ಷಣಮ್| ಅತ್ರ ಸಞ್ಚಕ್ಷ್ಮಹೇ| ಪ್ರಾಗ್ಭುಕ್ತಸ್ಯೋಪರಿ ಸಮನನ್ತರೇಮೇವ ವಹ್ನಾವವಿಭಕ್ತೇ ಯದಶನಂ ತದೇವಾಧ್ಯಶನಮ್, ನಾನ್ಯತ್| ಅತ ಏವ ಸುಶ್ರುತೋ ಬ್ರೂತೇ (ಸೂ.ಅ. ೪೬|೪೯೧)-"ಪ್ರಾಗ್ಭುಕ್ತೇ ತ್ವವಿಭಕ್ತೇಽಗ್ನೌ ದ್ವಿರನ್ನಂ ನ ಸಮಾಚರೇತ್|" ಇತಿ| ತಸ್ಮಾತ್ ಪ್ರಾತರಾಶೇ ಕೃತೇ ಸತ್ಯಗ್ನೌ ವಿಭಕ್ತೇ ಯಃ ಸಾಯಮಾಶಃ ಸ ನ ಪರಿಹಾರ್ಯಃ, ಅಪಿ ತು ಕಾರ್ಯ ಏವ, ಗುಣಾವಹತ್ವಾತ್| ಏತದೇವ ಪ್ರತಿಪಾದಯಿತುಂ ಸಙ್ಗ್ರಹೇಽಧ್ಯಗೀಷ್ಟ (ಸೂ.ಅ. ೧೧)-"ಪ್ರಾತರಾಶೇ ತ್ವಜೀರ್ಣೇಽಪಿ ಸಾಯಮಾಶೋ ನ ದುಷ್ಯತಿ| ಅಜೀರ್ಣೇ ಸಾಯಮಾಶೇ ತು ಪ್ರಾತರಾಶೋ ಹಿ ದುಷ್ಯತಿ|| ದಿವಾ ಪ್ರಬೋಧ್ಯತೇಽರ್ಕೇಣ ಹೃದಯಂ ಪುಣ್ಡರೀಕವತ್| ತಸ್ಮಿನ್ವಿಬುದ್ಧೇ ಸ್ರೋತಾಂಸಿ ಸ್ಫುಟತ್ವಂ ಯಾನ್ತಿ ಸರ್ವಶಃ|| ವ್ಯಾಯಾಮಾಚ್ಚ ವಿಚಾರಾಚ್ಚ ವಿಕ್ಷಿಪ್ತತ್ವಾಚ್ಚ ಚೇತಸಃ| ನ ಕ್ಲೇದಮುಪಗಚ್ಛನ್ತಿ ದಿವಾ ತೇನಾಸ್ಯ ಧಾತವಃ|| ಅಕ್ಲಿನ್ನೇಷ್ವನ್ನಮಾಸಕ್ತಮನ್ಯತ್ತೇಷು ನ ದುಷ್ಯತಿ| ಅವಿದಗ್ಧೇಷ್ವಿವ ಪಯಃಸ್ವನ್ಯತ್ಸಮ್ಮಿಶ್ರಿತಂ ಪಯಃ|| ರಾತ್ರೌ ತು ಹೃದಯೇ ಮ್ಲಾನೇ ಸಂವೃತೇಷ್ವಯನೇಷು ಚ| ಪರಿಕ್ಲೇದಂ ಯಾನ್ತಿ ಕೋಷ್ಠೇ ಸಂವೃತೇ ದೇಹಧಾತವಃ|| ಕ್ಲಿನ್ನೇಷ್ವನ್ಯದಪಕ್ವೇಷು ತೇಷ್ವಾಸಿಕ್ತಂ ಪ್ರದುಷ್ಯತಿ| ವಿದಗ್ಧೇಷು ಪಯಃಸ್ವನ್ಯತ್ ಪಯಸ್ತಪ್ತೇಷ್ವಿವಾರ್ಪಿತಮ್|| ನೈಶೇ ತಸ್ಮಾದಜೀರ್ಣೇಽನ್ನೇ ನಾನ್ಯದ್ಭುಞ್ಜೀತ ಭೋಜನಮ್|" ಇತಿ| ಅಧಿಶಬ್ದೋಽತ್ರೋಪರಿಶಬ್ದಾರ್ಥಃ| ಯಥಾ-'ಪ್ರಾಸಾದಮಧಿರೋಹತಿ|' ಇತಿ| ಅಕಾಲೇ ಬಹು ಚಾಲ್ಪಂ ವಾ ಭುಕ್ತಂ ತ್ವಶನಂ ವಿಷಮಾಶನಸಂಜ್ಞಂ ವಿದ್ಯಾತ್| ಕಃ ಪುನರಕಾಲೋ ಭೋಜನಸ್ಯ ? ಇತಿ ಚೇತ್, ಬ್ರೂಮಃ| "ಪ್ರಸೃಷ್ಟೇ ವಿಣ್ಮೂತ್ರೇ" (ಶ್ಲೋ. ೫೫) ಇತ್ಯಾದಿನಾಽಽಹಾರಕಾಲಂ ವಕ್ಷ್ಯತಿ| ತದ್ವೈಪರೀತ್ಯೇನಾಕಾಲೋ ವೇದ್ಯಃ| ತ್ರೀಣ್ಯಪ್ಯೇತಾನಿ-ಸಮಶನಾಧ್ಯಶನವಿಷಮಾಶನಾನಿ, ಮೃತ್ಯುಂ ವಾ ಸೃಜನ್ತಿ-ಜನಯನ್ತಿ, ಘೋರಾನ್ ವ್ಯಾಧೀನ್-ಗುಲ್ಮಾದೀನ್ ವಾ|

Adhikarana Bojanasya samyagyogaprakAraH (35-38) · Śloka 38

| ಕಾಲೇ ಸಾತ್ಮ್ಯಂ ಶುಚಿ ಹಿತಂ ಸ್ನಿಗ್ಧೋಷ್ಣಂ ಲಘು ತನ್ಮನಾಃ||೩೫|| ಷಡ್ರಸಂ ಮಧುರಪ್ರಾಯಂ ನಾತಿದ್ರುತವಿಲಮ್ಬಿತಮ್| ಸ್ನಾತಃ ಕ್ಷುದ್ವಾನ್ ವಿವಿಕ್ತಸ್ಥೋ ಧೌತಪಾದಕರಾನನಃ||೩೬|| ತರ್ಪಯಿತ್ವಾ ಪಿತೄನ್ ದೇವಾನತಿಥೀನ್ ಬಾಲಕಾನ್ ಗುರೂನ್| ಪ್ರತ್ಯವೇಕ್ಷ್ಯ ತಿರಶ್ಚೋಽಪಿ ಪ್ರತಿಪನ್ನಪರಿಗ್ರಹಾನ್||೩೭|| ಸಮೀಕ್ಷ್ಯ ಸಮ್ಯಗಾತ್ಮಾನಮನಿನ್ದನ್ನಬ್ರುವನ್ ದ್ರವಮ್| ಇಷ್ಟಮಿಷ್ಟೈಃ ಸಹಾಶ್ರ್ನೀಯಾಚ್ಛುಚಿಭಕ್ತಜನಾಹೃತಮ್||೩೮||

ಸ೦-ಕಾಲೇ-ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣೇ| ತನ್ಮನಾಃ-ಭೋಜನಗತಚಿತ್ತಃ| ಕ್ಷುದ್ವಾನ್-ಬುಭುಕ್ಷಿತಃ| ವಿವಿಕ್ತಸ್ಥಃ-ಏಕಾನ್ತಸ್ಥಿತಃ| ತಥಾ, ಪ್ರಕ್ಷಾಲಿತಚರಣ್ಹಸ್ತಮುಖಃ| ಅನಿನ್ದನ್-ಭೋಜನಮಗರ್ಹಮಾಣಃ| ಅಬ್ರುವನ್-ಅಭಾಷಮಾಣಃ| ಇಷ್ಟಂ-ಮನೋರುಚಿತಂ ಭೋಜನಮ್| ತಥಾ, ದ್ರವಂ-ದ್ರವಪ್ರಾಯಮ್| ಇಷ್ಟೈಃ-ಪ್ರಿಯೈಃ, ಸಹಾಶ್ನೀಯಾತ್| 'ಕ್ಷುದ್ವಾನ್' ಇತ್ಯತ್ರ ಪ್ರಶಂಸಾಯಾಂ ಮತುಪ್, ಉತ್ಪನ್ನಪ್ರಶಸ್ತಬುಭುಕ್ಷಃ| ತೇನ ಕಿಞ್ಚಿದಪಿ ಯದಾ ದುಷ್ಟಬುಭುಕ್ಷಾ ಸ್ಯಾತ್ತದಾ ನಾದ್ಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ದುಷ್ಟಬುಭುಕ್ಷಾಯಾ ಲಕ್ಷಣಮ್ (ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ಸೂ.ಅ. ೧೧)- "ದೋಷೋಪನದ್ಧಂ ಯದಿ ಲೀನಮನ್ನಂ ಪಿತ್ತೋದ್ಧತಸ್ಯಾವೃಣುಯಾನ್ನ ವಹ್ನಿಮ್| ಜಾಯೇತ ದುಷ್ಟಾ ತು ತದಾ ಬುಭುಕ್ಷಾ ಯಾ ಮನ್ದಬುದ್ಧೀನ್ ವಿಷವನ್ನಿಹನ್ತಿ||" ಇತಿ| ಕಿಮ್ಭೂತಂ ಭೋಜನಮ್ ? ಸಾತ್ಮ್ಯಮ್| ತಚ್ಚ ಸಾತ್ಮ್ಯಂ ದ್ವಿಧಾ,-ಏಕಂ ಸ್ವಲ್ಪಕಾಲಾಭ್ಯಸ್ತಂ ಸುಖಾವಹಮ್, ಅನ್ಯಚ್ಚ ಜನ್ಮನಃ ಪ್ರಭುತಿ ಸಹಾತ್ಮನಾಭ್ಯಸ್ತಂ ಸುಖಾವಹಂ ಚ| ಏತದೇವೈಕಂ ಸಾತ್ಮ್ಯಮುಚ್ಯತೇ| ತಥಾ, ಶುಚಿ-ಅನುಚ್ಛಿಷ್ಟಂ ಕೇಶಾದ್ಯನುಪಹತಂ ಚ| ಹಿತಂ-ಪಥ್ಯಮ್| ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಚ ತದುಷ್ಣಂ ಚ-ಸ್ನಿಗ್ಧೋಷ್ಣಮ್| ತಥಾ, ಲಘು-ಲಘುಪ್ರಾಯಮ್. ನ ತು ಲಘ್ವೇವ| ಅತ ಏವೇದಮುಪಪನ್ನಮ್ "ಷಡ್ರಸಂ ಮಧುರಪ್ರಾಯಮ್" ಇತಿ| ಮಧುರರಸೋ ಹಿ ಗುರುಃ| ತಥಾ ಚ ವಕ್ಷ್ಯತಿ (ಹೃ.ಸೂ.ಅ. ೧೦|೩೮)- "ಪಟೋಃ ಕಷಾಯಸ್ತಸ್ಮಾಚ್ಚ ಮಧುರಃ ಪರಮಂ ಗುರುಃ|" ಇತಿ| ತದ್ಯದಿ ಲಘ್ವೇವ ಸ್ಯಾತ್ (ತರ್ಹಿ) ಮಧುರಪ್ರಾಯಮಿತಿ ನ ಘಟತೇ| ತಸ್ಮಾಲ್ಲಘುಪ್ರಾಯಮಿತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಮ್| ಕಥಮದ್ಯಾತ್ ? ತದಾಹ-ನಾತಿದ್ರುತವಿಲಮ್ಬಿತಮ್| ಕಿಂ ಕೃತ್ವಾ ? ಪಿತ್ರಾದೀಂಸ್ತರ್ಪಯಿತ್ವಾ| ತಥಾ, ತಿರಶ್ಚೋಽಪಿ-ಅಶ್ವವೃಷಾದೀನ್, ಪ್ರತಿಪನ್ನಪರಿಗ್ರಹಾನ್-ಕೃತಸ್ವೀಕಾರಾನ್, ಪ್ರತ್ಯವೇಕ್ಷ್ಯ-ತದಾಹಾರಚಿನ್ತಾಂ ಕೃತ್ವೇತ್ಯರ್ಥಃ| ತಥಾ, ಆತ್ಮಾನಂ ಸಮೀಕ್ಷ್ಯ-ಯಥಾ ಮಮೇದಂ ಸಾತ್ಮ್ಯಮಿದಮಸಾತ್ಮ್ಯಮಿತಿ ನಿತ್ಯಮಪ್ರಮತ್ತಃ ಸನ್ ಪರ್ಯಾಲೋಚ್ಯ| ಖರನಾದೇನೋಕ್ತಮ್-"ಅತಿದ್ರುತಾಶೀ ತ್ವಾಹಾರಗುಣದೋಷಾನ್ನ ವಿನ್ದತಿ| ಉನ್ಮುಹ್ಯತ್ಯಲ್ಪಮಶ್ನಾತಿ ಚ್ಛರ್ದಯೇದ್ವಾಽನವಸ್ಥಿತಃ|| ವಿಲಮ್ಬಿತಂ ತು ಭುಞ್ಜಾನೋ ನ ತೃಪ್ತಿಮಧಿಗಚ್ಛತಿ| ಖಾದನ್ ಬಹ್ವಪಿ ಶೀತತ್ವಾದ್ಯಾತಿ ಭೋಜ್ಯಮಹೃದ್ಯತಾಮ್|| ಜಲ್ಪತೋ ಹಸತಶ್ಚಾಪಿ ಭುಞ್ಜಾನಸ್ಯಾನ್ಯಚೇತಸಃ| ತ ಏವ ದೋಷಾ ಮನ್ತವ್ಯಾ ಯೇ ವಿಲಮ್ಬಿತಭೋಜನೇ||" ಇತ್ಯಾದಿ|

Adhikarana tRuNAdijuShTaBojanatyAgaH (39) · Śloka 39

ಭೋಜನಂ ತೃಣಕೇಶಾದಿಜುಷ್ಟಮುಷ್ಣೀಕೃತಂ ಪುನಃ| ಶಾಕಾವರಾನ್ನಭೂಯಿಷ್ಠಮತ್ಯುಷ್ಣಲವಣಂ ತ್ಯಜೇತ್||೩೯||

ಸ೦-ತೃಣಾದಿಜುಷ್ಟಂ ಭೋಜನಂ ತ್ಯಜೇತ್| ಆದಿಶಬ್ದೇನ ಮಕ್ಷಿಕಾದಿಪರಿಗ್ರಹಃ| ತಥಾ, ಭೂಯ ಉಷ್ಣೀಕೃತಮ್| ತಥಾ, ಶಾಕಬಹುಲಮ್| ತಥಾ, ಅವರಾನ್ನಂ-ಮಾಷಾದಿ, ತದ್ಭೂಯಿಷ್ಠಮ್| ತಥಾ, ಅತ್ಯುಷ್ಣಮತಿಲವಣಂ ಚ ತ್ಯಜೇತ್|

Adhikarana kilATAdishIlanam (40-41) · Śloka 41

ಕಿಲಾಟದಧಿಕೂಚೀಕಾಕ್ಷಾರಶುಕ್ತಾಮಮೂಲಕಮ್| ಕೃಶಶುಷ್ಕವರಾಹಾವಿಗೋಮತ್ಸ್ಯಮಹಿಷಾಮಿಷಮ್||೪೦|| ಮಾಷನಿಷ್ಪಾವಶಾಲೂಕಬಿಸಪಿಷ್ಟವಿರೂಢಕಮ್| ಶುಷ್ಕಶಾಕಾನಿ ಯವಕಾನ್ ಫಾಣಿತಂ ಚ ನ ಶೀಲಯೇತ್||೪೧||

ಸ೦-ತಥಾ, ಕಿಲಾಟಾದೀನ್ನ ಶೀಲಯೇತ್-ನಾಭ್ಯಸೇತ್, ನ ಕಾದಾಚಿತ್ಕೋಽಭ್ಯವಹಾರ ಏಷಾಂ ನಿಷಿಧ್ಯತೇ| ಮುನಿನಾ ತು (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೫|೭)- "ನಾಭ್ಯಸೇದ್ಗೌರವಾತ್" ಇತಿ ಯಥಾ ಹೇತುರುಪನ್ಯಸ್ತಃ, ತಥೇಹ ನೋಕ್ತಃ, ಅಯುಕ್ತತ್ವಾತ್| ತಥಾ ಹಿ-ಏಷಾಮನಭ್ಯವಹಾರೇ ಯದಿ ಗುರುತ್ವಮೇವ ಹೇತುಃ ಸ್ಯಾತ್| ತತೋ ಗುಡಯವಾದೀನಾಮಪಿ ಬಹುತರಾಣಾಂ ದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ಶೀಲನಮಯುಕ್ತಂ ಸ್ಯಾತ್| ತಸ್ಮಾದೇಷಾಮಶೀಲನೇಽನ್ಯದಪಿ ಕಾರಣಂ ಚಿನ್ತ್ಯಮ್, ನ ತು ಗುರುತ್ವಮಾತ್ರಮೇವ| ಯಥಾ-ಕಿಲಾಟಕೂಚಿಕಯೋರ್ದೋಷಲತ್ವಂ, ದಧ್ನಸ್ತು ಜ್ವರಾದಿಕರ್ತೃತ್ವಂ ತಥಾ ಸ್ರೋತೋಲೇಪಃ, ಸ್ರೋತೋಲೇಪತ್ವಾಚ್ಚಾನೇಕರೋಗಹೇತುತ್ವಮ್, ಕ್ಷಾರಸ್ಯ ಪುಂಸ್ತ್ವಹಾನಿಕೃತ್ತ್ವಮ್, ಶುಕ್ತಸ್ಯ ದೃಷ್ಟಿಹನ್ತೃತ್ವಾದಿ| ತಸ್ಮಾದೇಷಾಮಪಥ್ಯತ್ವಾಚ್ಛೀಲನನಿಷೇಧೋ ಬೋಧ್ಯಃ|

Adhikarana SAlyAdiSIlanam (42-43) · Śloka 43

ಶೀಲಯೇಚ್ಛಾಲಿಗೋಧೂಮಯವಷಷ್ಟಿಕಜಾಙ್ಗಲಮ್| ಸುನಿಷಣ್ಣಕಜೀವನ್ತೀಬಾಲಮೂಲಕವಾಸ್ತುಕಮ್||೪೨|| ಪಥ್ಯಾಮಲಕಮೃದ್ವೀಕಾಪಟೋಲೀಮುದ್ಗಶರ್ಕರಾಃ| ಘೃತದಿವ್ಯೋದಕಕ್ಷೀರಕ್ಷೌದ್ರದಾಡಿಮಸೈನ್ಧವಮ್||೪೩||

ಸ೦-ಶಾಲ್ಯಾದೀನ್ ಶೀಲಯೇತ್|

Adhikarana nityasevyamauShadham (44) · Śloka 44

ತ್ರಿಫಲಾಂ ಮಧುಸರ್ಪಿರ್ಭ್ಯಾಂ ನಿಶಿ ನೇತ್ರಬಲಾಯ ಚ| ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಾನುವೃತ್ತಿಕೃದ್ಯಚ್ಚ ರೋಗೋಚ್ಛೇದಕರಂ ಚ ಯತ್||೪೪||

ಸ೦-ಮಧುಸರ್ಪಿರ್ಭ್ಯಾಂ ಸಹ ತ್ರಿಫಲಾಂ ಚ ರಾತ್ರೌ ನೇತ್ರಬಲಾಯ ಶೀಲಯೇತ್| ನ ಕೇವಲಂ ಶಾಲ್ಯಾದೀನೇವ ಶೀಲಯೇತ್| ಯಚ್ಚ ದ್ರವ್ಯಂ ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಾನುವೃತ್ತಿಂ ಕರೋತ್ಯೃತುಚರ್ಯಾವಿಧ್ಯಾದ್ಯುಕ್ತಮನ್ನಪಾನಾದಿಕಮ್| ತಥಾ, ರೋಗೋಚ್ಛೇದಕರಂ ಯತ್-ಕಿರಾತತಿಕ್ತಕಾದಿದ್ರವ್ಯಮ್, ತಚ್ಚ ಶೀಲಯೇತ್|

Adhikarana bhojyakramaH (45-46) · Śloka 46

ಬಿಸೇಕ್ಷುಮೋಚಚೋಚಾಮ್ರಮೋದಕೋತ್ಕಾರಿಕಾದಿಕಮ್| ಅದ್ಯಾದ್ದ್ರವ್ಯಂ ಗುರು ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಸ್ವಾದು ಮನ್ದಂ ಸ್ಥಿರಂ ಪುರಃ||೪೫|| ವಿಪರೀತಮತಶ್ಚಾನ್ತೇ ಮಧ್ಯೇಽಮ್ಲಲವಣೋತ್ಕಟಮ್| |೪೬|

ಸ೦-ಬಿಸಾದಿದ್ರವ್ಯಂ ಗುರ್ವಾದಿಗುಣಯಕ್ತಂ ಪುರಃ-ಪೂರ್ವಮದ್ಯಾತ್| ಮೋದಕೋ-ಲಡ್ಡುಕಃ| ಉತ್ಕಾರಿಕಾ-ಲಪ್ಯಸಿಕಾ| ಅತಃ-ಅಸ್ಮಾಚ್ಚ, ವಿಪರೀತಂ-ಲಘುರೂಕ್ಷಕಟುತೀಕ್ಷ್ಣಸರಪ್ರಾಯಮ್, ಅನ್ತೇ ಭೋಜನಸ್ಯ ಸೇವೇತ| ಮಧ್ಯೇ ಚಾಮ್ಲಲವಣೋತ್ಕಟಮ್| ಖರನಾದೇ ಚೋಕ್ತಮ್-"ಕಟುಂ ಲವಣಮಮ್ಲಂ ವಾ ಪೂರ್ವಮಾಹಾರಮಾಹರೇತ್| ಆಹಾರೋ ಮಧುರೋಽಗ್ರೇ ಹಿ ಗುರುರ್ವಿಷ್ಟಭ್ಯ ಜೀರ್ಯತಿ||" ಇತಿ| ತದೇತದುಕ್ತಮುಭಯಮಪಿ ದೇಶಸಾತ್ಮ್ಯಾದಿವಶಾತ್ ಪ್ರಮಾಣಯಿತವ್ಯಮ್|

Adhikarana annapAnayorviBAgaH (46-47) · Śloka 47

| ಅನ್ನೇನ ಕುಕ್ಷೇರ್ದ್ವಾವಂಶೌ ಪಾನೇನೈಕಂ ಪ್ರಪೂರಯೇತ್||೪೬|| ಆಶ್ರಯಂ ಪವನಾದೀನಾಂ ಚತುರ್ಥಮವಶೇಷಯೇತ್| |೪೭|

ಸ೦-ಕುಕ್ಷೇಃ-ಜಠರಸ್ಯ, ಅನ್ನೇನ ದ್ವೌ ಭಾಗೌ ಪ್ರಪೂರಯೇತ್| ಪಾನೇನ-ಜಲಾದಿನಾ, ಏಕಮಂಶಂ ಪ್ರಪೂರಯೇತ್| ಚತುರ್ಥಮಂಶಂ ಪವನಾದೀನಾಮಾಶ್ರಯಮವಶೇಷಯೇತ್-ನ ತ್ವನ್ನೇನ ಪಾನೇನ ವಾ ಪ್ರಪೂರಯೇತ್| ಅತ್ರ ತ್ವಂಶಕಲ್ಪನಾ ಪರಿಕಲ್ಪನೇನೈವ ಯುಜ್ಯತೇ, ನ ತ್ವಙ್ಗುಲಮಾನಾದಿನಾ| ಸುಶ್ರುತೇ ಚಾಭಿಹಿತಮ್ (ಸೂ. ಅ. ೪೬|೪೭೮)- "ಪ್ರಕ್ಷಾಲಯೇದದ್ಭಿರಾಸ್ಯಂ ಭುಞ್ಜಾನಶ್ಚ ಮುಹುರ್ಮುಹುಃ| ವಿಶುದ್ಧೇ ರಸನೇ ಹ್ಯಸ್ಮಿನ್ ರೋಚತೇಽನ್ನಮಪೂರ್ವವತ್||" ಇತಿ| [ರಸನಾ ವಿದ್ಯತೇ ಯಸ್ಯ ಮುಖಸ್ಯ ತದ್ರಸನಮ್, ತಸ್ಮಿನ್ ರಸನೇ ವಿಶುದ್ಧೇ ರೋಚತೇಽನ್ನಮಪೂರ್ವವತ್||]

Adhikarana anupAnavibhAgaH,yavagodhUmayoH shItaM jalamityAdi (47-50) · Śloka 50

| ಅನುಪಾನಂ ಹಿಮಂ ಬಾರಿ ಯವಗೋಧೂಮಯೋರ್ಹಿತಮ್||೪೭|| ದಧ್ನಿ ಮದ್ಯೇ ವಿಷೇ ಕ್ಷೌದ್ರೇ, ಕೋಷ್ಣಂ ಪಿಷ್ಟಮಯೇಷು ತು| ಶಾಕಮುದ್ಗಾದಿವಿಕೃತೌ ಮಸ್ತುತಕ್ರಾಮ್ಲಕಾಞ್ಜಿಕಮ್||೪೮|| ಸುರಾ ಕೃಶಾನಾಂ ಪುಷ್ಟ್ಯರ್ಥಂ, ಸ್ಥೂಲಾನಾಂ ತು ಮಧೂದಕಮ್| ಶೋಷೇ ಮಾಂಸರಸೋ, ಮದ್ಯಂ ಮಾಂಸೇ ಸ್ವಲ್ಪೇ ಚ ಪಾವಕೇ||೪೯|| ವ್ಯಾಧ್ಯೌಷಧಾಧ್ವಭಾಷ್ಯಸ್ತ್ರೀಲಙ್ಘನಾತಪಕರ್ಮಭಿಃ| ಕ್ಷೀಣೇ ವೃದ್ಧೇ ಚ ಬಾಲೇ ಚ ಪಯಃ ಪಥ್ಯಂ ಯಥಾಽಮೃತಮ್||೫೦||

ಸ೦-ಯವಗೋಧೂಮಯೋರ್ಭುಕ್ತಯೋರನು-ಪಶ್ಚಾತ್, ಪಾನಂ ಶೀತಂ ಜಲಂ ಹಿತಮ್| ತಥಾ, ದಧ್ನಿ ಮದ್ಯೇ ವಿಷೇ ಕ್ಷೌದ್ರೇ ಚ ಹಿಮಂ ಜಲಮನುಪಾನೇ ಹಿತಮ್| ಪಿಷ್ಟಮಯೇಷು ಕೋಷ್ಣಂ ಜಲಂ ಹಿತಮ್| ಶಾಕಮುದ್ಗಾದಿವಿಕೃತೌ ಚ ಮಸ್ತ್ವಾದಿಕಮನುಪಾನಂ ಹಿತಮ್| ಕೃಶಾನಾಂ ಪುಂಸಾಂ ಸುರಾ ಪುಷ್ಟ್ಯರ್ಥಂ ಹಿತಾ| ಸ್ಥೂಲಾನಾಂ ಪುನಃ ಕರ್ಶನಾಯ ಮಧೂದಕಂ ಹಿತಮ್| ಶೋಷೇ-ಕ್ಷಯೇ, ಮಾಂಸರಸೋ ಹಿತಃ, ಪುಷ್ಟಿಕಾರಿತ್ವಾತ್| ಮಾಂಸೇ ಭುಕ್ತೇ ಮದ್ಯಮನುಪಾನಂ ಹಿತಮ್| ಸ್ವಲ್ಪೇ ಚ ಪಾವಕೇ ಮದ್ಯಮೇವಾನುಪಾನಂ ಹಿತಮ್| ವ್ಯಾಧ್ಯಾದಿಭಿಃ ಕ್ಷೀಣೇ-ಕ್ಷಪಿತೇ, ಪಯೋ-ದುಗ್ಧಂ, ಪಥ್ಯಂ-ಹಿತಮ್| ಇಹ (ಹಿತಮಿತಿ) ಪ್ರಕೃತೇಽಪಿ ಪಥ್ಯಗ್ರಹಣಂ ಪಥ್ಯತರತ್ವಜ್ಞಾಪನಾರ್ಥಮ್| ಯಥಾಽಮೃತಮಿತ್ಯನೇನೈತತ್ ಪ್ರತಿಪಾದಯತಿ,-ಯಥಾಽಮೃತಂ ಬಲವರ್ಣೌಜಃಕಾನ್ತ್ಯಾಯುರಾದಿಜನಕಂ ತಥೇದಮಪೀತ್ಯರ್ಥಃ|

Adhikarana anuktAnupAnavibhAgaH (51) · Śloka 51

ವಿಪರೀತಂ ಯದನ್ನಸ್ಯ ಗುಣೈಃ ಸ್ಯಾದವಿರೋಧಿ ಚ| ಅನುಪಾನಂ ಸಮಾಸೇನ, ಸರ್ವದಾ ತತ್ಪ್ರಶಸ್ಯತೇ||೫೧||

ಸ೦-ಅನ್ನಸ್ಯ-ಭಕ್ತವಟಕಾದೇಃ, ಯದ್ವಿಪರೀತಂ ಗುಣೈಸ್ತದನುಪಾನಂ ಸದಾ ಪ್ರಶಸ್ಯತೇ| ಯಥಾ,-ಸ್ನಿಗ್ಧಸ್ಯ ರೂಕ್ಷಮ್, ರೂಕ್ಷಸ್ಯ ಸ್ನಿಗ್ಧಮ್, ಶೀತಸ್ಯೋಷ್ಣಮ್, ಉಷ್ಣಸ್ಯ ಶೀತಮ್, ಮಧುರಸ್ಯಾಮ್ಲಮ್, ಅಮ್ಲಸ್ಯ ಮಧುರಮಿತ್ಯಾದಿ| ನನು, ಏವಮುರರೀಕ್ರಿಯಮಾಣೇ ಕ್ಷೀರಸ್ಯ ಕ್ಷೈರೇಯಾದೇರ್ವಾ ತಕ್ರಚುಕ್ರಾದೀನಾಮಮ್ಲಾನಾಮನುಪಾನತ್ವಂ ಪ್ರಾಪ್ತಮಿತ್ಯಾಹ-ಗುಣೈರಿತ್ಯಾದಿ| ವಿಪರೀತಗುಣಮಪಿ ಯದವಿರೋಧಿ ತದೇವಾನುಪಾನಂ ಸದಾ ಹಿತಮ್|

Adhikarana anupAnasya phalam (52) · Śloka 52

ಅನುಪಾನಸ್ಯ ಕಿಂ ಕರ್ಮ ? ಇತ್ಯಾಹ ಅನುಪಾನಂ ಕರೋತ್ಯೂರ್ಜಾಂ ತೃಪ್ತಿಂ ವ್ಯಾಪ್ತಿಂ ದೃಢಾಙ್ಗತಾಮ್| ಅನ್ನಸಙ್ಘಾತಶೌಥಿಲ್ಯವಿಕ್ಲಿತ್ತಿಜರಣಾನಿ ಚ||೫೨||

ಸ೦-ಅನುಪಾನಮೂರ್ಜಾದೀನ್ ಕರೋತಿ| ಊರ್ಜಾ-ಮನಃಪ್ರಹರ್ಷಃ| ತೃಪ್ತಿಃ-ಪ್ರೀಣನಂ ಶರೀರೇನ್ದ್ರಿಯಸ್ಯ, ಕ್ಷಾಮತಾವಿಪರೀತೋಽನ್ನಗುಣಃ| ತಥಾ, ವ್ಯಾಪ್ತಿಃದ್ರವಸ್ಯ ಹಿ ಗಮನಮ್, ನ ಕಠಿನಸ್ಯ| ದೃಢಾಙ್ಗತಾ-ಸ್ಥಿರಶರೀರತ್ವಮ್| ತಥಾ, ಅನ್ನಸಙ್ಘಾತಸ್ಯ ಶೈಥಿಲ್ಯಮ್| ವಿಕ್ಲಿತ್ತಿಃ-ವಿಕ್ಲೇದನಮ್| ಜರಣಂ-ಪರಿಣಾಮಃ| ಏತಾನಿ ಚ ಕರೋತಿ|

Adhikarana UrdhvajatrugadAdau anupAnaniShedhaH (53) · Śloka 53

ಏವಂಗುಣಮಪ್ಯೂರ್ಧ್ವಜತ್ರ್ವಾದಿಷು ನ ಹಿತಮಿತ್ಯಾಹ ನೋರ್ಧ್ವಜತ್ರುಗದಶ್ವಾಸಕಾಸೋರಃಕ್ಷತಪೀನಸೇ| ಗೀತಭಾಷ್ಯಪ್ರಸಙ್ಗೇ ಚ ಸ್ವರಭೇದೇ ಚ ತದ್ಧಿತಮ್||೫೩||

ಸ೦-ಊರ್ಧ್ವಂ ಜತ್ರುಣಃ-ಊರ್ಧ್ವಜತ್ರು, ತಸ್ಮಿನ್ ಯೇ ಗದಾಸ್ತೇಷು ತತ್-ಅನುಪಾನಂ, ನ ಹಿತಮ್| ತಥಾ, ಶ್ವಾಸಾದಿಷು ನ ಹಿತಮ್| ಗೀತ-ಭಾಷ್ಯಯೋಃ ಪ್ರಕರ್ಷೇಣ ಸಙ್ಗಃ-ಸಾತತ್ಯೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ, ತಸ್ಮಿನ್| ತಥಾ, ಸ್ವರಭೇದೇ-ಸ್ವರಸಾದೇ ನ ತದ್ಧಿತಮ್| ಊರ್ಧ್ವಜತ್ರುಗದಾದೀನಾಂ ಹ್ಯನುಪಾನಂ ಪ್ರದೂಷ್ಯಾಮಾಶಯಮುರಃಕಣ್ಠಸ್ಥಿತಮಾಹಾರಜಂ ಸ್ನೇಹಮಾಸಾದ್ಯಾಭಿಷ್ಯನ್ದಾಗ್ನಿಸಾದಚ್ಛರ್ದ್ಯಾದೀನಾಮಯಾನ್ ವಿದಧ್ಯಾತ್|

Adhikarana praklinnadehAdInAM pAnaniShedhaH (54) · Śloka 54

ಸಮ್ಪ್ರತಿ ಯೇಷಾಂ ಪಾನಮೇವ ನ ಶಸ್ಯತೇ, ತಾನಾಹ ಪ್ರಕ್ಲಿನ್ನದೇಹಮೇಹಾಕ್ಷಿಗಲರೋಗವ್ರಣಾತುರಾಃ| ಪಾನಂ ತ್ಯಜೇಯುಃ|೫೪|

ಸ೦-ಪ್ರಕ್ಲಿನ್ನೋ ದೇಹೋ ಯೇಷಾಂ ಆಮವಿಸರ್ಪಾದ್ಯಾರ್ತಾನಾಂ ತೇ ಪಾನಂ ತ್ಯಜೇಯುಃ| ಮೇಹಾದೀನಾಮಾತುರಶಬ್ದೇನ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಮೇಹರೋಗಾದ್ಯಾತುರಾಃ ಪಾನಂ-ದ್ರವರೂಪಂ ತ್ಯಜೇಯುಃ, ನ ಕೇವಲಮನ್ನಸ್ಯೋಪರಿ ಯದನುಪಾನಮ್| ಖರನಾದೇ ಚೋಕ್ತಮ್-"ಮೇಹೀ ಪ್ಲೀಹೀ ವ್ರಣೀ ಕುಷ್ಠೀ ಪಾಣ್ಡುರ್ಜಠರಪೀನಸೀ| ಶೋಷಾತಿಸಾರೀ ಮನ್ದಾಗ್ನಿಃ ಪಾನೀಯಂ ಮನ್ದಮಾಚರೇತ್|| ನೋರ್ಧ್ವಾಙ್ಗಪವನಾವಿಷ್ಟೇ ವಾಗ್ವ್ಯಾಯಾಮಹತೇ ನ ಚ| ಕ್ಷತೋರಸಿ ಶ್ವಾಸಕಾಸಹಿಕ್ಕಾವಮ್ಯರ್ದಿತೇ ನ ಚ|| ನಿರನ್ನೇ ಚೋರ್ಧ್ವರೋಗೇ ಚ ನ ಪೇಯಂ ವಾರಿ ಶೀತಲಮ್|" ಇತಿ|

Adhikarana pAnAnantarabhAShyAdiniShedhaH bhojanAntaramAtapAdiniShedhaH (54-55) · Śloka 55

| ಸರ್ವಶ್ಚ ಭಾಷ್ಯಾಧ್ವಶಯನಂ ತ್ಯಜೇತ್||೫೪|| ಪೀತ್ವಾ, ಭುಕ್ತ್ವಾಽಽತಪಂ ವಹ್ನಿಂ ಯಾನಂ ಪ್ಲವನವಾಹನಮ್| |೫೫|

ಸ೦-ಚಶಬ್ದೋ ಲುಪ್ತನಿರ್ದಿಷ್ಟೋಽತ್ರ| ಸರ್ವೋಽಪಿ ಪುರುಷಃ-ಸ್ವಸ್ಥೋ ರೋಗೀ ಚ, ಪೀತ್ವಾ ಭುಕ್ತ್ವಾ ಚ ಭಾಷ್ಯಾದೀಂಸ್ತ್ಯಜೇತ್| ತಥಾ, ಆತಪಾದೀನ್ ಪಞ್ಚ ತ್ಯಜೇತ್| ತ್ಯಜೇದಿತ್ಯತ್ರಾಪ್ಯನುವೃತ್ತ್ಯಾ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಯಾನಂ-ರಥಾದಿ| ಪ್ಲವನಂ-ತರಣಮ್| ವಾಹನಂ-ಅಶ್ವಾದಿ|

Adhikarana Bojanasya kAlaH (8) · Śloka 8

"ಕಾಲೇ ಸಾತ್ಮ್ಯಮ್" (ಶ್ಲೋ. ೩೫) ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್| ಭೋಜನಸ್ಯ ತು ಕಃ ಕಾಲಃ ? ಇತ್ಯಾಹ ಪ್ರಸೃಷ್ಟೇ ವಿಣ್ಮೂತ್ರೇ ಹೃದಿ ಸುವಿಮಲೇ ದೋಷೇ ಸ್ವಪಥಗೇ ವಿಶುದ್ಧೇ ಚೋದ್ಗಾರೇ ಕ್ಷುದುಪಗಮನೇ ವಾತೇಽನುಸರತಿ| ತಥಾಽಗ್ನಾವುದ್ರಿಕ್ತೇ ವಿಶದಕರಣೇ ದೇಹೇ ಚ ಸುಲಘೌ ಪ್ರಯುಞ್ಜೀತಾಹಾರಂ ವಿಧಿನಿಯಮಿತಂ, ಕಾಲಃ ಸ ಹಿ ಮತಃ||೫೫|| ಇತಿ ಶ್ರೀವೈದ್ಯಪತಿಸಿಂಹಗುಪ್ತಸೂನುಶ್ರೀಮದ್ವಾಗ್ಭಟವಿರಚಿತಾಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ಮಾತ್ರಾಶಿತೀಯೋ ನಾಮ ಅಷ್ಟಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೮||

ಸ೦-ಆಹಾರಂ ವಿಧಿನಾ-ಪೂರ್ವೋಕ್ತೇನ " ಕಾಲೇ ಸಾತ್ಮ್ಯಂ ಶುಚಿ ಹಿತಮ್" ಇತ್ಯಾದಿನಾ ನಿಯಮಿತಂ ಪ್ರಯುಞ್ಜೀತ,-ಅಶ್ನೀಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಕದಾ ? ಮೂತ್ರಪುರೀಷೇ ಪ್ರಕರ್ಷೇಣ ಸೃಷ್ಟೇ ಸತಿ| ನ ತು ಕಿಞ್ಚಿದೇವ ತ್ಯಕ್ತ ಇತಿ ಪ್ರಶಬ್ದೇನ ದ್ಯೋತಯತಿ| ತಥಾ, ಹೃದಯೇ ಸುಷ್ಠು ವಿಮಲೇ-ರಸಶೇಷಕೃತಗೌರವಾದಿರಹಿತೇ| ತಥಾ, ದೋಷೇ-ವಾತಾದೌ, ಸ್ವಪಥಗೇ-ಸ್ವಮಾರ್ಗಗೇ, ಅಜೀರ್ಣೇ ಹ್ಯಾಹಾರೇಽನ್ನಶೇಷೇಣ ರುದ್ಧಗತಯೋ ವಾತಾದಯಃ ಸ್ವಸ್ಥಾನಂ ನ ಲಭರೇನ್, ಸುಜೀರ್ಣೇ ತು ಸ್ವಸ್ಥಾನಸ್ಥಾಃ ಸ್ಯುಃ| ಉದ್ಗಾರೇ ಚ ವಿಶುದ್ಧೇ-ಚಶಬ್ದೋಽನುಕ್ತಸಮುಚ್ಚಯಾರ್ಥಃ, ಸ್ರೋತೋಮುಖೇಷು ಚ ವಿಶುದ್ಧೇಷ್ವಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಕ್ಷುದುಪಗಮನೇ-ಉಪಗತಾಯಾಂ ಕ್ಷುಧಿ| ವಾತೇಽನುಸರತಿ-ಅನುಲೋಮಂ ಗಚ್ಛತಿ| ತಥಾ, ಅಗ್ನೌ-ಕಾಯಾಗ್ನೌ, ಉದ್ರಿಕ್ತೇ-ಪಾಕಕ್ಷಮೇ| ತಥಾ, ದೇಹೇ ಪಟ್ವಿನ್ದ್ರಿಯೇ ಸುಷ್ಟು ಲಘೌ ಚ| ಕಾಲಃ ಸ ಹಿ ಮತಃ| ಹಿಶಬ್ದ ಏವಾರ್ಥೇ| ಸ ಏವ ಕಾಲೋ ಭೋಜನಸ್ಯ ದೃಷ್ಟಃ, ನ ತ್ವತೋಽಪ್ಯೂರ್ಧ್ವಮ್| ಸ ಹ್ಯತಿಕಾಲಃ, ತತ್ರ ಭುಕ್ತಮನ್ನಂ ವಾತವಿಷ್ಟಬ್ಧಂ ಕೃಚ್ಛ್ರಾದ್ವಿಪಚ್ಯತೇ| ತಥಾ ಚೋಕ್ತಂ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ-"ಅತೀತಕಾಲೇ ಭುಞ್ಜಾನೋ ವಾಯುನೋಪಹತೇಽನಲೇ| ಕೃಚ್ಛ್ರಾದ್ವಿಪಚ್ಯತೇ ಭುಕ್ತಂ ದ್ವಿತೀಯಂ ನ ಚ ಕಾಙ್ಕ್ಷತಿ|| ಕುಕ್ಷಾವಾಧ್ಮಾನಮಾಟೋಪಸಾದಾಂಶ್ಚ ಕುರುತೇಽಧಿಕಮ್|" ಇತಿ| ತಸ್ಮಾತ್ಪೂರ್ವೋಕ್ತೇ ಕಾಲೇ ಭೋಜನಮದ್ಯಾದಿತಿ| ಯಮೌ ನ್ಸೌ ತಃ ಸಸ್ಯಾದ್ರಸರವಿವಿರಾಮಾ ಧೀರಲಲಿತಾ| ಇತಿ ಶ್ರೀಮೃಗಾಙ್ಕದತ್ತಪುತ್ರ ಶ್ರೀಮದರುಣದತ್ತವಿರಚಿತಾಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಟೀಕಾಯಾಂ ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ಮಾತ್ರಾಶಿತೀಯಾಧ್ಯಾಯೋಽಷ್ಟಮಃ ಸಮಾಪ್ತಃ|| ೮||