Adhikarana mAtrAshitIyAdhyAyo~aShTamaH (2) · Śloka 2
ಅಥಾತೋ ಮಾತ್ರಾಶಿತೀಯಮಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹುರಾತ್ರೇಯಾದಯೋ ಮಹರ್ಷಯಃ| (ಗದ್ಯಸೂತ್ರೇ||೨||
अथातो मात्राशितीयमध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mAtrAshanam (1) · Śloka 1
ಮಾತ್ರಾಶೀ ಸರ್ವಕಾಲಂ ಸ್ಯಾನ್ಮಾತ್ರಾ ಹ್ಯಗ್ನೇಃ ಪ್ರವರ್ತಿಕಾ| ಮಾತ್ರಾಂ ದ್ರವ್ಯಾಣ್ಯಪೇಕ್ಷನ್ತೇ ಗುರೂಣ್ಯಪಿ ಲಘೂನ್ಯಪಿ||೧||
मात्राशी सर्वकालं स्यान्मात्रा ह्यग्नेः प्रवर्तिका| मात्रां द्रव्याण्यपेक्षन्ते गुरूण्यपि लघून्यपि||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana gurUNAM laghUnAM ca mAtrApramANam (2) · Śloka 2
ತತ್ರ ಗುರೂಣಾಂ ಕಾ ಮಾತ್ರಾ ? ಕಾ(ಚ) ಲಘೂನಾಮ್ ? ಇತ್ಯಾಹ ಗುರೂಣಾಮರ್ಧಸೌಹಿತ್ಯಂ ಲಘೂನಾಂ ನಾತಿತೃಪ್ತತಾ| ಮಾತ್ರಾಪ್ರಮಾಣಂ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಂ ಸುಖಂ ಯಾವದ್ವಿಜೀರ್ಯತಿ||೨||
तत्र गुरूणां का मात्रा ? का(च) लघूनाम् ? इत्याह गुरूणामर्धसौहित्यं लघूनां नातितृप्तता| मात्राप्रमाणं निर्दिष्टं सुखं यावद्विजीर्यति||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana hInamAtraBojane doShAH (3) · Śloka 3
ಭೋಜನಂ ಹೀನಮಾತ್ರಂ ತು ನ ಬಲೋಪಚಯೌಜಸೇ| ಸರ್ವೇಷಾಂ ವಾತರೋಗಾಣಾಂ ಹೇತುತಾಂ ಚ ಪ್ರಪದ್ಯತೇ||೩||
भोजनं हीनमात्रं तु न बलोपचयौजसे| सर्वेषां वातरोगाणां हेतुतां च प्रपद्यते||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana atimAtre doShAH (4) · Śloka 4
ಅತಿಮಾತ್ರಂ ತ್ವಶನಂ ತ್ರೀನಪಿ ದೋಷಾನ್ ಪ್ರಕೋಪಯೇತ್| |೪|
अतिमात्रं त्वशनं त्रीनपि दोषान् प्रकोपयेत्| |४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana visUcikAlasakayoH samprAptiH (4-6) · Śloka 6
ಪ್ರಕುಪಿತಾಶ್ಚ ತ್ರಯೋ ದೋಷಾ ಅಲಸಕಾಖ್ಯಂ ವಿಸೂಚಿಕಾಖ್ಯಂ ವಾ ವ್ಯಾಧಿಂ ಯಥಾ ಕುರ್ವನ್ತಿ, ತಥಾ ದರ್ಶಯತಿ | ಪೀಡ್ಯಮಾನಾ ಹಿ ವಾತಾದ್ಯಾ ಯುಗಪತ್ತೇನ ಕೋಪಿತಾಃ||೪|| ಆಮೇನಾನ್ನೇನ ದಿಷ್ಟೇನ ತದೇವಾವಿಶ್ಯ ಕುರ್ವತೇ| ವಿಷ್ಟಮ್ಭಯನ್ತೋಽಲಸಕಂ ಚ್ಯಾವಯನ್ತೋ ವಿಸೂಚಿಕಾಮ್||೫|| ಅಧರೋತ್ತರಮಾರ್ಗಾಭ್ಯಾಂ ಸಹಸೈವಾಜಿತಾತ್ಮನಃ| |೬|
प्रकुपिताश्च त्रयो दोषा अलसकाख्यं विसूचिकाख्यं वा व्याधिं यथा कुर्वन्ति, तथा दर्शयति | पीड्यमाना हि वाताद्या युगपत्तेन कोपिताः||४|| आमेनान्नेन दिष्टेन तदेवाविश्य कुर्वते| विष्टम्भयन्तोऽलसकं च्यावयन्तो विसूचिकाम्||५|| अधरोत्तरमार्गाभ्यां सहसैवाजितात्मनः| |६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana alasakanirvicanam (6-7) · Śloka 7
| ಪ್ರಯಾತಿ ನೋರ್ಧ್ವಂ ನಾಧಸ್ತಾದಾಹಾರೋ ನ ಚ ಪಚ್ಯತೇ||೬|| ಆಮಾಶಯೇಽಲಸೀಭೂತಸ್ತೇನ ಸೋಽಲಸಕಃ ಸ್ಮೃತಃ| |೭|
| प्रयाति नोर्ध्वं नाधस्तादाहारो न च पच्यते||६|| आमाशयेऽलसीभूतस्तेन सोऽलसकः स्मृतः| |७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana visUcikAnirvacanam (7-8) · Śloka 8
ವಿಸೂಚಿಕಾಯಾ ನಿರ್ವಚನಮಾಹ | ವಿವಿಧೈರ್ವೇದನೋದ್ಭೇದೈರ್ವಾಯ್ವಾದಿಭೃಶಕೋಪತಃ||೭|| ಸೂಚೀಭಿರಿವ ಗಾತ್ರಾಣಿ ವಿಧ್ಯತೀತಿ ವಿಸೂಚಿಕಾ| |೮|
विसूचिकाया निर्वचनमाह | विविधैर्वेदनोद्भेदैर्वाय्वादिभृशकोपतः||७|| सूचीभिरिव गात्राणि विध्यतीति विसूचिका| |८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana visUcikAlakShaNam (8-9) · Śloka 9
| ತತ್ರ ಶೂಲಭ್ರಮಾನಾಹಕಮ್ಪಸ್ತಮ್ಭಾದಯೋಽನಿಲಾತ್||೮|| ಪಿತ್ತಾಜ್ಜ್ವರಾತಿಸಾರಾನ್ತರ್ದಾಹತೃಟ್ಪ್ರಲಯಾದಯಃ| ಕಫಾಚ್ಛರ್ದ್ಯಙ್ಗಗುರುತಾವಾಕ್ಸಙ್ಗಷ್ಠೀವನಾದಯಃ||೯||
| तत्र शूलभ्रमानाहकम्पस्तम्भादयोऽनिलात्||८|| पित्ताज्ज्वरातिसारान्तर्दाहतृट्प्रलयादयः| कफाच्छर्द्यङ्गगुरुतावाक्सङ्गष्ठीवनादयः||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana alasakalakShaNam (10-12) · Śloka 12
ವಿಶೇಷಾದ್ದುರ್ಬಲಸ್ಯಾಲ್ಪವಹ್ನೇರ್ವೇಗವಿಧಾರಿಣಃ| ಪೀಡಿತಂ ಮಾರುತೇನಾನ್ನಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾ ರುದ್ಧಮನ್ತರಾ||೧೦|| ಅಲಸಂ ಕ್ಷೋಭಿತಂ ದೋಷೈಃ ಶಲ್ಯತ್ವೇನೈವ ಸಂಸ್ಥಿತಮ್| ಶೂಲಾದೀನ್ ಕುರುತೇ ತೀವ್ರಾಂಶ್ಛರ್ದ್ಯತೀಸಾರವರ್ಜಿತಾನ್||೧೧|| ಸೋಽಲಸಃ| |೧೨|
विशेषाद्दुर्बलस्याल्पवह्नेर्वेगविधारिणः| पीडितं मारुतेनान्नं श्लेष्मणा रुद्धमन्तरा||१०|| अलसं क्षोभितं दोषैः शल्यत्वेनैव संस्थितम्| शूलादीन् कुरुते तीव्रांश्छर्द्यतीसारवर्जितान्||११|| सोऽलसः| |१२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana daNDakAlasakalakShaNam (12-13) · Śloka 13
ದಣ್ಡಕಾಲಸಕಂ ಲಿಲಕ್ಷಯಿಷುರಾಹ- ಅತ್ಯರ್ಥದುಷ್ಟಾಸ್ತು ದೋಷಾ ದುಷ್ಟಾಮಬದ್ಧಖಾಃ| ಯಾನ್ತಸ್ತಿರ್ಯಕ್ತನುಂ ಸರ್ವಾಂ ದಣ್ಡವತ್ಸ್ತಮ್ಭಯನ್ತಿ ಚೇತ್||೧೨|| ದಣ್ಡಕಾಲಸಕಂ ನಾಮ ತಂ ತ್ಯಜೇದಾಶುಕಾರಿಣಮ್| |೧೩|
दण्डकालसकं लिलक्षयिषुराह- अत्यर्थदुष्टास्तु दोषा दुष्टामबद्धखाः| यान्तस्तिर्यक्तनुं सर्वां दण्डवत्स्तम्भयन्ति चेत्||१२|| दण्डकालसकं नाम तं त्यजेदाशुकारिणम्| |१३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AmaviShalakShaNam (13-14) · Śloka 14
ಸಮ್ಪ್ರತ್ಯಾಮವಿಷಂ ನಿರ್ದಿಶತಿ | ವಿರುದ್ಧಾಧ್ಯಶನಾಜೀರ್ಣಶೀಲಿನೋ ವಿಷಲಕ್ಷಣಮ್||೧೩|| ಆಮದೋಷಂ ಮಹಾಘೋರಂ ವರ್ಜಯೇದ್ವಿಷಸಂಜ್ಞಕಮ್| ವಿಷರೂಪಾಶುಕಾರಿತ್ವಾದ್ವಿರುದ್ಧೋಪಕ್ರಮತ್ವತಃ||೧೪||
सम्प्रत्यामविषं निर्दिशति | विरुद्धाध्यशनाजीर्णशीलिनो विषलक्षणम्||१३|| आमदोषं महाग़ोरं वर्जयेद्विषसंज्ञकम्| विषरूपाशुकारित्वाद्विरुद्धोपक्रमत्वतः||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana alasakacikitsA (15-16) · Śloka 16
ಅಥಾಮಮಲಸೀಭೂತಂ ಸಾಧ್ಯಂ ತ್ವರಿತಮುಲ್ಲಿಖೇತ್| ಪೀತ್ವಾ ಸೋಗ್ರಾಪಟುಫಲಂ ವಾರ್ಯುಷ್ಣಂ ಯೋಜಯೇತ್ತತಃ||೧೫|| ಸ್ವೇದನಂ ಫಲವರ್ತಿಂ ಚ ಮಲವಾತಾನುಲೋಮನೀಮ್| ನಾಮ್ಯಮಾನಾನಿ ಚಾಙ್ಗಾನಿ ಭೃಶಂ ಸ್ವಿನ್ನಾನಿ ವೇಷ್ಟಯೇತ್||೧೬||
अथाममलसीभूतं साध्यं त्वरितमुल्लिख़ेत्| पीत्वा सोग्रापटुफलं वार्युष्णं योजयेत्ततः||१५|| स्वेदनं फलवर्तिं च मलवातानुलोमनीम्| नाम्यमानानि चाङ्गानि भृशं स्विन्नानि वेष्टयेत्||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana visUcikAcikitsA (17) · Śloka 17
ವಿಸೂಚ್ಯಾಮತಿವೃದ್ಧಾಯಾಂ ಪಾರ್ಷ್ಣ್ಯೋರ್ದಾಹಃ ಪ್ರಶಸ್ಯತೇ| ತದಹಶ್ಚೋಪವಾಸ್ಯೈನಂ ವಿರಿಕ್ತವದುಪಾಚರೇತ್||೧೭||
विसूच्यामतिवृद्धायां पार्ष्ण्योर्दाहः प्रशस्यते| तदहश्चोपवास्यैनं विरिक्तवदुपाचरेत्||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AmadoShiNaH shamanauShadhaniShedhaH (18-19) · Śloka 19
ಅಜೀರ್ಣಿನೋ ಭೇಷಜಂ ನಿಷೇಧತಿ ತೀವ್ರಾರ್ತಿರಪಿ ನಾಜೀರ್ಣೀ ಪಿಬೇಚ್ಛೂಲಘ್ನಮೌಷಧಮ್| ಆಮಸನ್ನೋಽನಲೋ ನಾಲಂ ಪಕ್ತುಂ ದೋಷೌಷಧಾಶನಮ್||೧೮|| ನಿಹನ್ಯಾದಪಿ ಚೈತೇಷಾಂ ವಿಭ್ರಮಃ ಸಹಸಾಽಽತುರಮ್| |೧೯|
अजीर्णिनो भेषजं निषेधति तीव्रार्तिरपि नाजीर्णी पिबेच्छूलघ्नमौषधम्| आमसन्नोऽनलो नालं पक्तुं दोषौषधाशनम्||१८|| निहन्यादपि चैतेषां विभ्रमः सहसाऽऽतुरम्| |१९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AmadoShiNo~avasthAvisheShe auShadham (19-20) · Śloka 20
ಕದಾ ಔಷಧಂ ಯುಞ್ಜೀತ ? ಇತ್ಯಾಹ- | ಜೀರ್ಣಾಶನೇ ತು ಭೈಷಜ್ಯಂ ಯುಞ್ಜ್ಯಾತ್ ಸ್ತಬ್ಧಗುರೂದರೇ||೧೯|| ದೋಷಶೇಷಸ್ಯ ಪಾಕಾರ್ಥಮಗ್ನೇಃ ಸನ್ಧುಕ್ಷಣಾಯ ಚ| |೨೦|
कदा औषधं युञ्जीत ? इत्याह- | जीर्णाशने तु भैषज्यं युञ्ज्यात् स्तब्धगुरूदरे||१९|| दोषशेषस्य पाकार्थमग्नेः सन्धुक्षणाय च| |२०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AmadoShasAmAnyacikitsA (20-21) · Śloka 21
ಕೀದೃಶಮೌಷಧಂ ಯೋಜ್ಯಮಿತ್ಯಾಹ | ಶಾನ್ತಿರಾಮವಿಕಾರಾಣಾಂ ಭವತಿ ತ್ವಪತರ್ಪಣಾತ್||೨೦|| ತ್ರಿವಿಧಂ ತ್ರಿವಿಧೇ ದೋಷೇ ತತ್ಸಮೀಕ್ಷ್ಯ ಪ್ರಯೋಜಯೇತ್| |೨೧|
कीदृशमौषधं योज्यमित्याह | शान्तिरामविकाराणां भवति त्वपतर्पणात्||२०|| त्रिविधं त्रिविधे दोषे तत्समीक्ष्य प्रयोजयेत्| |२१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana alpamadhyapraBUtadoShacikitsA (21-22) · Śloka 22
ಸಮ್ಪ್ರತ್ಯೇತದೇವ ಯಥಾಯೋಗ್ಯಮಾಹ- | ತತ್ರಾಲ್ಪೇ ಲಙ್ಘನಂ ಪಥ್ಯಂ, ಮಧ್ಯೇ ಲಙ್ಹ್ಘನಪಾಚನಮ್||೨೧|| ಪ್ರಭೂತೇ ಶೋಧನಂ, ತದ್ಧಿ ಮೂಲಾದುನ್ಮೂಲಯೇನ್ಮಲಾನ್| |೨೨|
सम्प्रत्येतदेव यथायोग्यमाह- | तत्राल्पे लङ्घनं पथ्यं, मध्ये लङ्ह्घनपाचनम्||२१|| प्रभूते शोधनं, तद्धि मूलादुन्मूलयेन्मलान्| |२२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana evamanyavyAdhicikitsA,hetuvyAdhiviparyayacikitsA (22-23) · Śloka 23
| ಏವಮನ್ಯಾನಪಿ ವ್ಯಾಧೀನ್ ಸ್ವನಿದಾನವಿಪರ್ಯಯಾತ್||೨೨|| ಚಿಕಿತ್ಸೇದನುಬನ್ಧೇ ತು ಸತಿ ಹೇತುವಿಪರ್ಯಯಮ್| ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ ಯಥಾಯಥಂ ವೈದ್ಯೋ ಯುಞ್ಜ್ಯಾದ್ವ್ಯಾಧಿವಿಪರ್ಯಯಮ್||೨೩||
| एवमन्यानपि व्याधीन् स्वनिदानविपर्ययात्||२२|| चिकित्सेदनुबन्धे तु सति हेतुविपर्ययम्| त्यक्त्वा यथायथं वैद्यो युञ्ज्याद्व्याधिविपर्ययम्||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tadarthakArI cikitsA,pakvadoShANAM cikitsA (24) · Śloka 24
ನ ಚ ಹೇತುವ್ಯಾಧಿವಿಪರ್ಯಯಯೋರೇವ ಚಿಕಿತ್ಸಾಯಾಮುಪಯೋಗ ಇತಿ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ ತದರ್ಥಕಾರಿ ವಾ, ಪಕ್ವೇ ದೋಷೇ ತ್ವಿದ್ಧೇ ಚ ಪಾವಕೇ| ಹಿತಮಭ್ಯಞ್ಜನಸ್ನೇಹಪಾನಬಸ್ತ್ಯಾದಿ ಯುಕ್ತಿತಃ||೨೪||
न च हेतुव्याधिविपर्यययोरेव चिकित्सायामुपयोग इति दर्शयन्नाह तदर्थकारि वा, पक्वे दोषे त्विद्धे च पावके| हितमभ्यञ्जनस्नेहपानबस्त्यादि युक्तितः||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AmAjIrNalakShaNam (25) · Śloka 25
ಅಜೀರ್ಣಂ ಲಕ್ಷಯಿತುಮಾಹ ಅಜೀರ್ಣಂ ಚ ಕಫಾದಾಮಂ ತತ್ರ ಶೋಫೋಽಕ್ಷಿಗಣ್ಡಯೋಃ| ಸದ್ಯೋಭುಕ್ತ ಇವೋದ್ಗಾರಃ ಪ್ರಸೇಕೋತ್ಕ್ಲೇಶಗೌರವಮ್||೨೫||
अजीर्णं लक्षयितुमाह अजीर्णं च कफादामं तत्र शोफोऽक्षिगण्डयोः| सद्योभुक्त इवोद्गारः प्रसेकोत्क्लेशगौरवम्||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana viShTabdhAjIrNalakShaNam (26) · Śloka 26
ವಿಷ್ಟಬ್ಧಮನಿಲಾಚ್ಛೂಲವಿಬನ್ಧಾಧ್ಮಾನಸಾದಕೃತ್| |೨೬|
विष्टब्धमनिलाच्छूलविबन्धाध्मानसादकृत्| |२६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vidagdhAjIrNalakShaNam (26) · Śloka 26
| ಪಿತ್ತಾದ್ವಿದಗ್ಧಂ ತೃಣ್ಮೋಹಭ್ರಮಾಮ್ಲೋದ್ಗಾರದಾಹವತ್||೨೬||
| पित्ताद्विदग्धं तृण्मोहभ्रमाम्लोद्गारदाहवत्||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AmAjIrNAdInAM cikitsA (27) · Śloka 27
ತ್ರಿವಿಧಸ್ಯೈವಾಸ್ಯ ಚಿಕಿತ್ಸಾಮಾಹ ಲಙ್ಘನಂ ಕಾರ್ಯಮಾಮೇ ತು, ವಿಷ್ಟಬ್ಧೇ ಸ್ವೇದನಂ ಭೃಶಮ್| ವಿದಗ್ಧೇ ವಮನಂ, ಯದ್ವಾ ಯಥಾವಸ್ಥಂ ಹಿತಂ ಭವೇತ್||೨೭||
त्रिविधस्यैवास्य चिकित्सामाह लङ्घनं कार्यमामे तु, विष्टब्धे स्वेदनं भृशम्| विदग्धे वमनं, यद्वा यथावस्थं हितं भवेत्||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vilambikAlakShaNaM cikitsA ca (28) · Śloka 28
ಗರೀಯಸೋ ಭವೇಲ್ಲೀನಾದಾಮಾದೇವ ವಿಲಮ್ಬಿಕಾ| ಕಫವಾತಾನುಬದ್ಧಾಽಽಮಲಿಙ್ಗಾ ತತ್ಸಮಸಾಧನಾ||೨೮||
गरीयसो भवेल्लीनादामादेव विलम्बिका| कफवातानुबद्धाऽऽमलिङ्गा तत्समसाधना||२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rasasheShalakShaNaM cikitsA ca ajIrNino divAsvaprabhojane cikitsA (29-30) · Śloka 30
ಜೀರ್ಣೇಽಪ್ಯಾಹಾರೇ ಕದಾಚಿದಾಹಾರಸಾರೋ ರಸೋಽಜೀರ್ಣಃ ಸ್ಯಾತ್| ತಲ್ಲಕ್ಷಣಾರ್ಥಮಾಹ ಅಶ್ರದ್ಧಾ ಹೃದ್ವ್ಯಥಾ ಶುದ್ಧೇಽಪ್ಯುದ್ಗಾರೇ ರಸಶೇಷತಃ| ಶಯೀತ ಕಿಞ್ಚಿದೇವಾತ್ರ ಸರ್ವಶ್ಚಾನಾಶಿತೋ ದಿವಾ||೨೯|| ಸ್ವಪ್ಯಾದಜೀರ್ಣೀ, ಸಞ್ಜಾತಬುಭುಕ್ಷೋಽದ್ಯಾನ್ಮಿತಂ ಲಘು| |೩೦|
जीर्णेऽप्याहारे कदाचिदाहारसारो रसोऽजीर्णः स्यात्| तल्लक्षणार्थमाह अश्रद्धा हृद्व्यथा शुद्धेऽप्युद्गारे रसशेषतः| शयीत किञ्चिदेवात्र सर्वश्चानाशितो दिवा||२९|| स्वप्यादजीर्णी, सञ्जातबुभुक्षोऽद्यान्मितं लघु| |३०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ajIrNasAmAnyalakShaNAm (30-31) · Śloka 31
ಸಾಮ್ಪ್ರತಮಜೀರ್ಣಲಕ್ಷಣಂ ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ಬ್ರೂತೇ- | ವಿಬನ್ಧೋಽತಿಪ್ರವೃತ್ತಿರ್ವಾ ಗ್ಲಾನಿರ್ಮಾರುತಮೂಢತಾ||೩೦|| ಅಜೀರ್ಣಲಿಙ್ಗಂ ಸಾಮಾನ್ಯಂ ವಿಷ್ಟಮ್ಭೋ ಗೌರವಂ ಭ್ರಮಃ| |೩೧|
साम्प्रतमजीर्णलक्षणं सामान्येन ब्रूते- | विबन्धोऽतिप्रवृत्तिर्वा ग्लानिर्मारुतमूढता||३०|| अजीर्णलिङ्गं सामान्यं विष्टम्भो गौरवं भ्रमः| |३१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ajIrNasyAnyakAraNAni (31-33) · Śloka 33
ಸಾಮ್ಪ್ರತಮಜೀರ್ಣಸ್ಯಾನ್ಯಾನ್ಯಪಿ ಕಾರಣಾನ್ಯಾಹ- | ನ ಚಾತಿಮಾತ್ರಮೇವಾನ್ನಮಾಮದೋಷಾಯ ಕೇವಲಮ್||೩೧|| ದ್ವಿಷ್ಟವಿಷ್ಟಮ್ಭಿದಗ್ಧಾಮಗುರುರೂಕ್ಷಹಿಮಾಶುಚಿ| ವಿದಾಹಿ ಶುಷ್ಕಮತ್ಯಮ್ಬುಪ್ಲುತಂ ಚಾನ್ನಂ ನ ಜೀರ್ಯತಿ||೩೨|| ಉಪತಪ್ತೇನ ಭುಕ್ತಂ ಚ ಶೋಕಕ್ರೋಧಕ್ಷುದಾದಿಭಿಃ| |೩೩|
साम्प्रतमजीर्णस्यान्यान्यपि कारणान्याह- | न चातिमात्रमेवान्नमामदोषाय केवलम्||३१|| द्विष्टविष्टम्भिदग्धामगुरुरूक्षहिमाशुचि| विदाहि शुष्कमत्यम्बुप्लुतं चान्नं न जीर्यति||३२|| उपतप्तेन भुक्तं च शोकक्रोधक्षुदादिभिः| |३३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana samashanalakShaNam adhyashanalakShaNam viShamAshanalakShaNam samashanAdInAM doShaH (33-35) · Śloka 35
ಸಮ್ಪ್ರತ್ಯಪರಮಪ್ಯನ್ನಮಾಮಕ್ಷೋಭಕರಮಾಹ- | ಮಿಶ್ರಂ ಪಥ್ಯಮಪಥ್ಯಂ ಚ ಭುಕ್ತಂ ಸಮಶನಂ ಮತಮ್||೩೩|| ವಿದ್ಯಾದಧ್ಯಶನಂ ಭೂಯೋ ಭುಕ್ತಸ್ಯೋಪರಿ ಭೋಜನಮ್| ಅಕಾಲೇ ಬಹು ಚಾಲ್ಪಂ ವಾ ಭುಕ್ತಂ ತು ವಿಷಮಾಶನಮ್||೩೪|| ತ್ರೀಣ್ಯಪ್ಯೇತಾನಿ ಮೃತ್ಯುಂ ವಾ ಘೋರಾನ್ ವ್ಯಾಧೀನ್ಸೃಜನ್ತಿ ವಾ| |೩೫|
सम्प्रत्यपरमप्यन्नमामक्षोभकरमाह- | मिश्रं पथ्यमपथ्यं च भुक्तं समशनं मतम्||३३|| विद्यादध्यशनं भूयो भुक्तस्योपरि भोजनम्| अकाले बहु चाल्पं वा भुक्तं तु विषमाशनम्||३४|| त्रीण्यप्येतानि मृत्युं वा घोरान् व्याधीन्सृजन्ति वा| |३५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana Bojanasya samyagyogaprakAraH (35-38) · Śloka 38
| ಕಾಲೇ ಸಾತ್ಮ್ಯಂ ಶುಚಿ ಹಿತಂ ಸ್ನಿಗ್ಧೋಷ್ಣಂ ಲಘು ತನ್ಮನಾಃ||೩೫|| ಷಡ್ರಸಂ ಮಧುರಪ್ರಾಯಂ ನಾತಿದ್ರುತವಿಲಮ್ಬಿತಮ್| ಸ್ನಾತಃ ಕ್ಷುದ್ವಾನ್ ವಿವಿಕ್ತಸ್ಥೋ ಧೌತಪಾದಕರಾನನಃ||೩೬|| ತರ್ಪಯಿತ್ವಾ ಪಿತೄನ್ ದೇವಾನತಿಥೀನ್ ಬಾಲಕಾನ್ ಗುರೂನ್| ಪ್ರತ್ಯವೇಕ್ಷ್ಯ ತಿರಶ್ಚೋಽಪಿ ಪ್ರತಿಪನ್ನಪರಿಗ್ರಹಾನ್||೩೭|| ಸಮೀಕ್ಷ್ಯ ಸಮ್ಯಗಾತ್ಮಾನಮನಿನ್ದನ್ನಬ್ರುವನ್ ದ್ರವಮ್| ಇಷ್ಟಮಿಷ್ಟೈಃ ಸಹಾಶ್ರ್ನೀಯಾಚ್ಛುಚಿಭಕ್ತಜನಾಹೃತಮ್||೩೮||
| काले सात्म्यं शुचि हितं स्निग्धोष्णं लघु तन्मनाः||३५|| षड्रसं मधुरप्रायं नातिद्रुतविलम्बितम्| स्नातः क्षुद्वान् विविक्तस्थो धौतपादकराननः||३६|| तर्पयित्वा पितॄन् देवानतिथीन् बालकान् गुरून्| प्रत्यवेक्ष्य तिरश्चोऽपि प्रतिपन्नपरिग्रहान्||३७|| समीक्ष्य सम्यगात्मानमनिन्दन्नब्रुवन् द्रवम्| इष्टमिष्टैः सहाश्र्नीयाच्छुचिभक्तजनाहृतम्||३८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tRuNAdijuShTaBojanatyAgaH (39) · Śloka 39
ಭೋಜನಂ ತೃಣಕೇಶಾದಿಜುಷ್ಟಮುಷ್ಣೀಕೃತಂ ಪುನಃ| ಶಾಕಾವರಾನ್ನಭೂಯಿಷ್ಠಮತ್ಯುಷ್ಣಲವಣಂ ತ್ಯಜೇತ್||೩೯||
भोजनं तृणकेशादिजुष्टमुष्णीकृतं पुनः| शाकावरान्नभूयिष्ठमत्युष्णलवणं त्यजेत्||३९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kilATAdishIlanam (40-41) · Śloka 41
ಕಿಲಾಟದಧಿಕೂಚೀಕಾಕ್ಷಾರಶುಕ್ತಾಮಮೂಲಕಮ್| ಕೃಶಶುಷ್ಕವರಾಹಾವಿಗೋಮತ್ಸ್ಯಮಹಿಷಾಮಿಷಮ್||೪೦|| ಮಾಷನಿಷ್ಪಾವಶಾಲೂಕಬಿಸಪಿಷ್ಟವಿರೂಢಕಮ್| ಶುಷ್ಕಶಾಕಾನಿ ಯವಕಾನ್ ಫಾಣಿತಂ ಚ ನ ಶೀಲಯೇತ್||೪೧||
किलाटदधिकूचीकाक्षारशुक्ताममूलकम्| कृशशुष्कवराहाविगोमत्स्यमहिषामिषम्||४०|| माषनिष्पावशालूकबिसपिष्टविरूढकम्| शुष्कशाकानि यवकान् फाणितं च न शीलयेत्||४१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana SAlyAdiSIlanam (42-43) · Śloka 43
ಶೀಲಯೇಚ್ಛಾಲಿಗೋಧೂಮಯವಷಷ್ಟಿಕಜಾಙ್ಗಲಮ್| ಸುನಿಷಣ್ಣಕಜೀವನ್ತೀಬಾಲಮೂಲಕವಾಸ್ತುಕಮ್||೪೨|| ಪಥ್ಯಾಮಲಕಮೃದ್ವೀಕಾಪಟೋಲೀಮುದ್ಗಶರ್ಕರಾಃ| ಘೃತದಿವ್ಯೋದಕಕ್ಷೀರಕ್ಷೌದ್ರದಾಡಿಮಸೈನ್ಧವಮ್||೪೩||
शीलयेच्छालिगोधूमयवषष्टिकजाङ्गलम्| सुनिषण्णकजीवन्तीबालमूलकवास्तुकम्||४२|| पथ्यामलकमृद्वीकापटोलीमुद्गशर्कराः| घृतदिव्योदकक्षीरक्षौद्रदाडिमसैन्धवम्||४३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nityasevyamauShadham (44) · Śloka 44
ತ್ರಿಫಲಾಂ ಮಧುಸರ್ಪಿರ್ಭ್ಯಾಂ ನಿಶಿ ನೇತ್ರಬಲಾಯ ಚ| ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಾನುವೃತ್ತಿಕೃದ್ಯಚ್ಚ ರೋಗೋಚ್ಛೇದಕರಂ ಚ ಯತ್||೪೪||
त्रिफलां मधुसर्पिर्भ्यां निशि नेत्रबलाय च| स्वास्थ्यानुवृत्तिकृद्यच्च रोगोच्छेदकरं च यत्||४४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bhojyakramaH (45-46) · Śloka 46
ಬಿಸೇಕ್ಷುಮೋಚಚೋಚಾಮ್ರಮೋದಕೋತ್ಕಾರಿಕಾದಿಕಮ್| ಅದ್ಯಾದ್ದ್ರವ್ಯಂ ಗುರು ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಸ್ವಾದು ಮನ್ದಂ ಸ್ಥಿರಂ ಪುರಃ||೪೫|| ವಿಪರೀತಮತಶ್ಚಾನ್ತೇ ಮಧ್ಯೇಽಮ್ಲಲವಣೋತ್ಕಟಮ್| |೪೬|
बिसेक्षुमोचचोचाम्रमोदकोत्कारिकादिकम्| अद्याद्द्रव्यं गुरु स्निग्धं स्वादु मन्दं स्थिरं पुरः||४५|| विपरीतमतश्चान्ते मध्येऽम्ललवणोत्कटम्| |४६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana annapAnayorviBAgaH (46-47) · Śloka 47
| ಅನ್ನೇನ ಕುಕ್ಷೇರ್ದ್ವಾವಂಶೌ ಪಾನೇನೈಕಂ ಪ್ರಪೂರಯೇತ್||೪೬|| ಆಶ್ರಯಂ ಪವನಾದೀನಾಂ ಚತುರ್ಥಮವಶೇಷಯೇತ್| |೪೭|
| अन्नेन कुक्षेर्द्वावंशौ पानेनैकं प्रपूरयेत्||४६|| आश्रयं पवनादीनां चतुर्थमवशेषयेत्| |४७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anupAnavibhAgaH,yavagodhUmayoH shItaM jalamityAdi (47-50) · Śloka 50
| ಅನುಪಾನಂ ಹಿಮಂ ಬಾರಿ ಯವಗೋಧೂಮಯೋರ್ಹಿತಮ್||೪೭|| ದಧ್ನಿ ಮದ್ಯೇ ವಿಷೇ ಕ್ಷೌದ್ರೇ, ಕೋಷ್ಣಂ ಪಿಷ್ಟಮಯೇಷು ತು| ಶಾಕಮುದ್ಗಾದಿವಿಕೃತೌ ಮಸ್ತುತಕ್ರಾಮ್ಲಕಾಞ್ಜಿಕಮ್||೪೮|| ಸುರಾ ಕೃಶಾನಾಂ ಪುಷ್ಟ್ಯರ್ಥಂ, ಸ್ಥೂಲಾನಾಂ ತು ಮಧೂದಕಮ್| ಶೋಷೇ ಮಾಂಸರಸೋ, ಮದ್ಯಂ ಮಾಂಸೇ ಸ್ವಲ್ಪೇ ಚ ಪಾವಕೇ||೪೯|| ವ್ಯಾಧ್ಯೌಷಧಾಧ್ವಭಾಷ್ಯಸ್ತ್ರೀಲಙ್ಘನಾತಪಕರ್ಮಭಿಃ| ಕ್ಷೀಣೇ ವೃದ್ಧೇ ಚ ಬಾಲೇ ಚ ಪಯಃ ಪಥ್ಯಂ ಯಥಾಽಮೃತಮ್||೫೦||
| अनुपानं हिमं बारि यवगोधूमयोर्हितम्||४७|| दध्नि मद्ये विषे क्षौद्रे, कोष्णं पिष्टमयेषु तु| शाकमुद्गादिविकृतौ मस्तुतक्राम्लकाञ्जिकम्||४८|| सुरा कृशानां पुष्ट्यर्थं, स्थूलानां तु मधूदकम्| शोषे मांसरसो, मद्यं मांसे स्वल्पे च पावके||४९|| व्याध्यौषधाध्वभाष्यस्त्रीलङ्घनातपकर्मभिः| क्षीणे वृद्धे च बाले च पयः पथ्यं यथाऽमृतम्||५०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anuktAnupAnavibhAgaH (51) · Śloka 51
ವಿಪರೀತಂ ಯದನ್ನಸ್ಯ ಗುಣೈಃ ಸ್ಯಾದವಿರೋಧಿ ಚ| ಅನುಪಾನಂ ಸಮಾಸೇನ, ಸರ್ವದಾ ತತ್ಪ್ರಶಸ್ಯತೇ||೫೧||
विपरीतं यदन्नस्य गुणैः स्यादविरोधि च| अनुपानं समासेन, सर्वदा तत्प्रशस्यते||५१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anupAnasya phalam (52) · Śloka 52
ಅನುಪಾನಸ್ಯ ಕಿಂ ಕರ್ಮ ? ಇತ್ಯಾಹ ಅನುಪಾನಂ ಕರೋತ್ಯೂರ್ಜಾಂ ತೃಪ್ತಿಂ ವ್ಯಾಪ್ತಿಂ ದೃಢಾಙ್ಗತಾಮ್| ಅನ್ನಸಙ್ಘಾತಶೌಥಿಲ್ಯವಿಕ್ಲಿತ್ತಿಜರಣಾನಿ ಚ||೫೨||
अनुपानस्य किं कर्म ? इत्याह अनुपानं करोत्यूर्जां तृप्तिं व्याप्तिं दृढाङ्गताम्| अन्नसङ्घातशौथिल्यविक्लित्तिजरणानि च||५२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana UrdhvajatrugadAdau anupAnaniShedhaH (53) · Śloka 53
ಏವಂಗುಣಮಪ್ಯೂರ್ಧ್ವಜತ್ರ್ವಾದಿಷು ನ ಹಿತಮಿತ್ಯಾಹ ನೋರ್ಧ್ವಜತ್ರುಗದಶ್ವಾಸಕಾಸೋರಃಕ್ಷತಪೀನಸೇ| ಗೀತಭಾಷ್ಯಪ್ರಸಙ್ಗೇ ಚ ಸ್ವರಭೇದೇ ಚ ತದ್ಧಿತಮ್||೫೩||
एवंगुणमप्यूर्ध्वजत्र्वादिषु न हितमित्याह नोर्ध्वजत्रुगदश्वासकासोरःक्षतपीनसे| गीतभाष्यप्रसङ्गे च स्वरभेदे च तद्धितम्||५३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana praklinnadehAdInAM pAnaniShedhaH (54) · Śloka 54
ಸಮ್ಪ್ರತಿ ಯೇಷಾಂ ಪಾನಮೇವ ನ ಶಸ್ಯತೇ, ತಾನಾಹ ಪ್ರಕ್ಲಿನ್ನದೇಹಮೇಹಾಕ್ಷಿಗಲರೋಗವ್ರಣಾತುರಾಃ| ಪಾನಂ ತ್ಯಜೇಯುಃ|೫೪|
सम्प्रति येषां पानमेव न शस्यते, तानाह प्रक्लिन्नदेहमेहाक्षिगलरोगव्रणातुराः| पानं त्यजेयुः|५४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pAnAnantarabhAShyAdiniShedhaH bhojanAntaramAtapAdiniShedhaH (54-55) · Śloka 55
| ಸರ್ವಶ್ಚ ಭಾಷ್ಯಾಧ್ವಶಯನಂ ತ್ಯಜೇತ್||೫೪|| ಪೀತ್ವಾ, ಭುಕ್ತ್ವಾಽಽತಪಂ ವಹ್ನಿಂ ಯಾನಂ ಪ್ಲವನವಾಹನಮ್| |೫೫|
| सर्वश्च भाष्याध्वशयनं त्यजेत्||५४|| पीत्वा, भुक्त्वाऽऽतपं वह्निं यानं प्लवनवाहनम्| |५५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana Bojanasya kAlaH (8) · Śloka 8
"ಕಾಲೇ ಸಾತ್ಮ್ಯಮ್" (ಶ್ಲೋ. ೩೫) ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್| ಭೋಜನಸ್ಯ ತು ಕಃ ಕಾಲಃ ? ಇತ್ಯಾಹ ಪ್ರಸೃಷ್ಟೇ ವಿಣ್ಮೂತ್ರೇ ಹೃದಿ ಸುವಿಮಲೇ ದೋಷೇ ಸ್ವಪಥಗೇ ವಿಶುದ್ಧೇ ಚೋದ್ಗಾರೇ ಕ್ಷುದುಪಗಮನೇ ವಾತೇಽನುಸರತಿ| ತಥಾಽಗ್ನಾವುದ್ರಿಕ್ತೇ ವಿಶದಕರಣೇ ದೇಹೇ ಚ ಸುಲಘೌ ಪ್ರಯುಞ್ಜೀತಾಹಾರಂ ವಿಧಿನಿಯಮಿತಂ, ಕಾಲಃ ಸ ಹಿ ಮತಃ||೫೫|| ಇತಿ ಶ್ರೀವೈದ್ಯಪತಿಸಿಂಹಗುಪ್ತಸೂನುಶ್ರೀಮದ್ವಾಗ್ಭಟವಿರಚಿತಾಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ಮಾತ್ರಾಶಿತೀಯೋ ನಾಮ ಅಷ್ಟಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೮||
"काले सात्म्यम्" (श्लो. ३५) इत्युक्तम्| भोजनस्य तु कः कालः ? इत्याह प्रसृष्टे विण्मूत्रे हृदि सुविमले दोषे स्वपथगे विशुद्धे चोद्गारे क्षुदुपगमने वातेऽनुसरति| तथाऽग्नावुद्रिक्ते विशदकरणे देहे च सुलघौ प्रयुञ्जीताहारं विधिनियमितं, कालः स हि मतः||५५|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां सूत्रस्थाने मात्राशितीयो नाम अष्टमोऽध्यायः||८||
🔊 Audio coming soon