8. mātrāśitīyādhyāyō'ṣṭamaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

സ൦ -അന്നരക്ഷാധ്യായാദനന്തരം മാത്രാശിതീയാധ്യായാരമ്ഭോ യുക്തഃ| യതോ വിഷാദിഭ്യോ രക്ഷിതമന്നപാനം ഹീനമാത്രാതിമാത്രാഭ്യവഹൃതം ജീവിതോപഘാതായ സമ്പദ്യതേ| മാത്രാഭ്യവഹൃതം പ്രാണിനാം പ്രാണായ|-

Adhikarana mAtrAshitIyAdhyAyo~aShTamaH (2) · Śloka 2

അഥാതോ മാത്രാശിതീയമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ| (ഗദ്യസൂത്രേ||൨||

സ൦-അഥേത്യാനന്തര്യേ| യഥാ,-"അഥാऽതോ ധര്മജിജ്ഞാസാ|" ഇത്യത്ര മീമാംസായാം വേദാധ്യയനാദനന്തരം ധര്മോ ജിജ്ഞാസിതവ്യ ഇത്യര്ഥഃ| അത ഇതി പ്രസ്തുതാഭിസമ്ബന്ധേ| അശനം-അശിതമ്| ഭാവേ നിഷ്ഠാ| മാത്രയാऽശിതം-മാത്രാശിതമ്, തസ്മൈ ഹിതോ മാത്രാശിതീയഃ| ശേഷം പൂര്വവദ്വ്യാഖ്യേയമ്|

Adhikarana mAtrAshanam (1) · Śloka 1

മാത്രാശീ സര്വകാലം സ്യാന്മാത്രാ ഹ്യഗ്നേഃ പ്രവര്തികാ| മാത്രാം ദ്രവ്യാണ്യപേക്ഷന്തേ ഗുരൂണ്യപി ലഘൂന്യപി||൧||

സ൦-സര്വകാലം-സ്വസ്ഥ ആതുരോ വാ, മാത്രാശീ സ്യാത്-പരിമിതാശീ ഭവേത്| കുതോ ഹേതോഃ ? ഹി-യസ്മാത്, മാത്രാऽഗ്നേഃ പ്രവര്തികാ സ്വവ്യാപാരേ| അഗ്നിപ്രവൃത്തിശ്ച ദേഹസ്ഥിതിഹേതുഃ| തഥാ ചോക്തമ്-"അഗ്നിമൂലം ബലം പുംസാം ബലമൂലം ഹി ജീവിതമ്|" ഇതി| തസ്മാന്മാത്രായാഃ പ്രാധാന്യമ്| അസ്മാച്ച കാരണാന്മാത്രായാഃ പ്രാധാന്യം യതോ മാത്രാം ദ്രവ്യാണ്യപേക്ഷന്തേ ഗുരൂണ്യപി ലഘൂനി ച| തത്ര ഗുരൂണി-പിഷ്ടക്ഷീരദ്രാക്ഷാക്ഷോഡേക്ഷുമാഷാനൂപമാംസാദീനി| ലഘൂനി-ദിവ്യോദകരക്തശാലിഷഷ്ടികമുദ്ഗലാവകപിഞ്ജലൈണശശശമ്ബരാദീനി|

Adhikarana gurUNAM laghUnAM ca mAtrApramANam (2) · Śloka 2

തത്ര ഗുരൂണാം കാ മാത്രാ ? കാ(ച) ലഘൂനാമ് ? ഇത്യാഹ ഗുരൂണാമര്ധസൌഹിത്യം ലഘൂനാം നാതിതൃപ്തതാ| മാത്രാപ്രമാണം നിര്ദിഷ്ടം സുഖം യാവദ്വിജീര്യതി||൨||

സ൦-ഗുരൂണാം ദ്രവ്യാണാമര്ധസൌഹിത്യം-അര്ധതൃപ്തിഃ| ലഘൂനാം നാതിതൃപ്തതാ-നാതിതൃപ്തിഃ, കിം തര്ഹി ? സൌഹിത്യമാത്രമ്| ഏതന്മാത്രാപ്രമാണം നിര്ദിഷ്ടമ്| മാത്രാ-ഹ്രസ്വാ മധ്യാ ബൃഹതീ ച, തസ്യാഃ പ്രമാണം-മാത്രാപ്രമാണമ്| തത്ര മാത്രാ-പരിമാണം മാനമ്, തസ്യാസ്തു പ്രമാണം-ഉന്മാനമ്| ഏവം ചാത്ര മാത്രാശബ്ദസ്യാപൌനരുക്ത്യമ്| ഹി യസ്മാത്, യാവത് പരിമാണമഭ്യവഹൃതം സുഖം-അവികൃതിം കൃത്വാ, ജീര്യതി-പരിണമതി|

Adhikarana hInamAtraBojane doShAH (3) · Śloka 3

ഭോജനം ഹീനമാത്രം തു ന ബലോപചയൌജസേ| സര്വേഷാം വാതരോഗാണാം ഹേതുതാം ച പ്രപദ്യതേ||൩||

സ൦-ഹീനമാത്രം പുനരശനം ന ബലായ, നോപചയായ, ന ചൌജസേ| സര്വേഷാം വാതരോഗാണാം ഹേതുതാം-കാരണതാം യാതി|

Adhikarana atimAtre doShAH (4) · Śloka 4

അതിമാത്രം ത്വശനം ത്രീനപി ദോഷാന് പ്രകോപയേത്| |൪|

സ൦-അതിമാത്രം ത്വശനം ത്രീനപി ദോഷാന് ശീഘ്രമേവ പ്രകോപയതി|

Adhikarana visUcikAlasakayoH samprAptiH (4-6) · Śloka 6

പ്രകുപിതാശ്ച ത്രയോ ദോഷാ അലസകാഖ്യം വിസൂചികാഖ്യം വാ വ്യാധിം യഥാ കുര്വന്തി, തഥാ ദര്ശയതി | പീഡ്യമാനാ ഹി വാതാദ്യാ യുഗപത്തേന കോപിതാഃ||൪|| ആമേനാന്നേന ദിഷ്ടേന തദേവാവിശ്യ കുര്വതേ| വിഷ്ടമ്ഭയന്തോऽലസകം ച്യാവയന്തോ വിസൂചികാമ്||൫|| അധരോത്തരമാര്ഗാഭ്യാം സഹസൈവാജിതാത്മനഃ| |൬|

സ൦-തേനാപക്വേനാന്നേന-ആഹാരേണ, ദുഷ്ടേന വതാദ്യാ ഹി-യസ്മാത്, പീഡ്യമാനാഃ-വിബധ്യമാനാഃ രുദ്ധമാര്ഗത്വാത്, അത ഏവ യുഗപത്-ഏകകാലം സര്വ ഏവ, കോപിതാസ്തദേവ-ദുഷ്ടമന്നമാവിശ്യ-ആശ്രിത്യാലസകം കുര്വതേ| കിം കുര്വതഃ ? വിഷ്ടമ്ഭയതഃ,-തദേവ ദുഷ്ടമന്നം സ്രോതഃസു രുന്ധാനാഃ| തഥാ, അധരോത്തരമാര്ഗാഭ്യാം സഹസൈവ-അനുചിതേ ദേശേ കാലേ (ച), ച്യാവയന്തഃ-ഊര്ധ്വമധശ്ച നിഷ്കാശയന്തഃ| അജിതാത്മനഃ-അസംയതചേതസഃ പുംസൌ വിസൂചികാം കുര്വതേ|

Adhikarana alasakanirvicanam (6-7) · Śloka 7

| പ്രയാതി നോര്ധ്വം നാധസ്താദാഹാരോ ന ച പച്യതേ||൬|| ആമാശയേऽലസീഭൂതസ്തേന സോऽലസകഃ സ്മൃതഃ| |൭|

സ൦-ഊര്ധ്വം-മുഖേനാഹാരോ ന പ്രയാതി, ന ചാധസ്താത്-ഗുദേന പ്രയാതി, ന ചാഹാരഃ പച്യതേ, ആമശയേ-"നാഭിസ്തനാന്തരം ജന്തോരാമാശയ ഇതി സ്മൃതഃ|" തസ്മിന്, അലസീഭൂത ഇവാലസീഭൂതഃ| യഥാ,-അകര്മശീലഃ പുരുഷോऽലസ ഇത്യുച്യതേ, തഥാऽയമാഹാരോऽലസീഭൂതസ്തിഷ്ഠതി| തേന ഹേതുനാ സ രോഗോऽലസകഃ സ്മൃതഃ|

Adhikarana visUcikAnirvacanam (7-8) · Śloka 8

വിസൂചികായാ നിര്വചനമാഹ | വിവിധൈര്വേദനോദ്ഭേദൈര്വായ്വാദിഭൃശകോപതഃ||൭|| സൂചീഭിരിവ ഗാത്രാണി വിധ്യതീതി വിസൂചികാ| |൮|

സ൦-വായ്വാദീനാം ത്രയാണാമത്യന്തപ്രകോപാത് നാനാപ്രകാരൈര്വേദനോദ്ഭേദൈഃ-പീഡോത്പാദൈഃ, യസ്മാദ്ഗാത്രാണി സൂചിഭിരിവ വിധ്യതി, തസ്മാദ്വിസൂചികേത്യുച്യതേ| വിവിധാനാം വികാരാണാം സൂചികാ-വിസൂചികേത്യുച്യതേ|

Adhikarana visUcikAlakShaNam (8-9) · Śloka 9

| തത്ര ശൂലഭ്രമാനാഹകമ്പസ്തമ്ഭാദയോऽനിലാത്||൮|| പിത്താജ്ജ്വരാതിസാരാന്തര്ദാഹതൃട്പ്രലയാദയഃ| കഫാച്ഛര്ദ്യങ്ഗഗുരുതാവാക്സങ്ഗഷ്ഠീവനാദയഃ||൯||

സ൦-വാതാദധികാത് ശൂലാദയോ ഭവന്തി| ആദിശബ്ദേനാങ്ഗോദ്വേഷ്ടനമുഖശോഷാദിപരിഗ്രഹഃ| പിത്താദ്ദൃദ്ധാത് ജ്വരാദ്യാഃ സ്യുഃ| പ്രലയോ-മൂര്ച്ഛാപ്രായഃ| ആദിശബ്ദേന മദാദിപരിഗ്രഹഃ| കഫാദധികാത് ഛര്ദ്യാദയോ ഭവന്തി| ആദിശബ്ദേന ക്ഷവഥ്വാദീനാം ഗ്രഹണമ്|

Adhikarana alasakalakShaNam (10-12) · Śloka 12

വിശേഷാദ്ദുര്ബലസ്യാല്പവഹ്നേര്വേഗവിധാരിണഃ| പീഡിതം മാരുതേനാന്നം ശ്ലേഷ്മണാ രുദ്ധമന്തരാ||൧൦|| അലസം ക്ഷോഭിതം ദോഷൈഃ ശല്യത്വേനൈവ സംസ്ഥിതമ്| ശൂലാദീന് കുരുതേ തീവ്രാംശ്ഛര്ദ്യതീസാരവര്ജിതാന്||൧൧|| സോऽലസഃ| |൧൨|

സ൦-ദുര്ബലത്വാദിയുക്തസ്യ യന്മാരുതേന വിശേഷാദന്നം പീഡിതമ്, അന്തരാ-ആമാശയമധ്യ ഏവ, ശ്ലേഷ്മണാ രുദ്ധം-അലസീഭൂതമ്, തഥാ ദോഷൈഃ ക്ഷോഭിതം-ആകുലിതമ്, അത ഏവാതിപീഡാകാരിത്വാച്ഛല്യരൂപതയൈവ സ്ഥിതമ്, തീവ്രാന്-ദുഃസഹാന്, ശൂലാദീന് ഛര്ദ്യാദിവര്ജിതാന് കുരുതേ| ഛര്ദ്യതീസാരാഭ്യാം ഹി വിസൂചികോക്താ| സോऽലസസംജ്ഞോ രോഗഃ| ദുര്ബലോ ഹ്യനുപചിതധാതുഃ, സ ന കദാചിദാഹാരം സോഢും ശക്തഃ| അല്പാഗ്നിശ്ചാഹാരം ന സമ്യക് ജരയതി| യതോ വേഗധാരണശീലസ്യ പ്രതിഹതോ വായുര്വിമാര്ഗഗഃ പിത്തകഫാവപി വിമാര്ഗഗൌ കുരുതേ, ഇത്യേതദ്വിശേഷേണ നിര്ദേശഃ|

Adhikarana daNDakAlasakalakShaNam (12-13) · Śloka 13

ദണ്ഡകാലസകം ലിലക്ഷയിഷുരാഹ- അത്യര്ഥദുഷ്ടാസ്തു ദോഷാ ദുഷ്ടാമബദ്ധഖാഃ| യാന്തസ്തിര്യക്തനും സര്വാം ദണ്ഡവത്സ്തമ്ഭയന്തി ചേത്||൧൨|| ദണ്ഡകാലസകം നാമ തം ത്യജേദാശുകാരിണമ്| |൧൩|

സ൦-ചേദ്യദ്യര്ഥേ| അതിശയേന ദുഷ്ടാ ദോഷാഃ, തഥാ ദുഷ്ടാമേന ബദ്ധാനി-പൂര്ണാനി, ഖാനി-സ്രോതാംസി, യൈസ്തേ ദുഷ്ടാമബദ്ധഖാഃ, തഥാ തിര്യഗ്ഗച്ഛന്തഃ, തനും സര്വാം-ശരീരം സകലം, ദണ്ഡവദ്യദി സ്തമ്ഭയന്തി-പ്രസാരണാകുഞ്ചനരഹിതം കുര്വന്തി, തദാ ദണ്ഡകാലസകോ നാമ രോഗോ ഭവതി| തം-ദണ്ഡകാലസകം, ത്യജേത്-നോപക്രമേത്| യത ആശുകാരിണമ്,-ആശു-ശീഘ്രം സ്വകര്മ മാരണം കരോതീത്യാശുകാരീ, ക്ഷിപ്രം ഹന്തീത്യര്ഥഃ|

Adhikarana AmaviShalakShaNam (13-14) · Śloka 14

സമ്പ്രത്യാമവിഷം നിര്ദിശതി | വിരുദ്ധാധ്യശനാജീര്ണശീലിനോ വിഷലക്ഷണമ്||൧൩|| ആമദോഷം മഹാഘോരം വര്ജയേദ്വിഷസംജ്ഞകമ്| വിഷരൂപാശുകാരിത്വാദ്വിരുദ്ധോപക്രമത്വതഃ||൧൪||

സ൦-വിരുദ്ധം-പ്രാഗുക്തമ്, "വിരുദ്ധമമ്ലം" (ഹൃ.സൂ.അ. ൭|൩൧) ഇത്യാദിനാ| "വിദ്യാദധ്യശനം" (ഹൃ.സൂ.അ. ൮|൩൪) ഇത്യാദിനാ-അധ്യശനമ്| അജീര്ണം ച-ത്രിവിധം വക്ഷ്യതി| ഏതാനി ശീലിതും ശീലം യസ്യ തസ്യ പുംസോ യ, ആമദോഷോ വിഷലക്ഷണഃ-ലാലാദിലക്ഷണയുക്തോ, മഹാഘോരോ-അതികഷ്ടോ വിഷാഖ്യോ യോ ഭവതി, തം ന ചികിത്സേത്| കുതഃ ? വിഷരൂപത്വാദാശുകാരിത്വാദ്വിരുദ്ധോപക്രമത്വാച്ച| വിഷസദൃശസ്വരൂപത്വാദ്വിഷേ ശീതോപക്രമോ യുക്തഃ, ആമേ ചോഷ്ണോപക്രമോ യുക്തഃ, ഇതി വിരുദ്ധോപക്രമത്വമ്|

Adhikarana alasakacikitsA (15-16) · Śloka 16

അഥാമമലസീഭൂതം സാധ്യം ത്വരിതമുല്ലിഖേത്| പീത്വാ സോഗ്രാപടുഫലം വാര്യുഷ്ണം യോജയേത്തതഃ||൧൫|| സ്വേദനം ഫലവര്തിം ച മലവാതാനുലോമനീമ്| നാമ്യമാനാനി ചാങ്ഗാനി ഭൃശം സ്വിന്നാനി വേഷ്ടയേത്||൧൬||

സ൦-അഥേത്യാനന്തര്യേ| പൂര്വോക്തം സാധ്യാസാധ്യമവഗമ്യാനന്തരമാമം സാധ്യമദുഷ്ടം സന്തം ത്വരിതം-ദ്രാക്, ആതുര ഉല്ലിഖേത്-ഉദ്വമേദിത്യര്ഥഃ| കിംവിധമാമമ് ? അലസീഭൂതമ്,-അലസലക്ഷണതാം ഗതമ്| കഥമുല്ലിഖേത് ? ഇത്യാഹ-പീത്വേത്യാദി| ജലമുഷ്ണം പീത്വാ വചാലവണമദനഫലയുക്തം, വമേദിത്യര്ഥഃ| തതോऽനന്തരം സ്വേദനം യോജയേത്| തഥാ-"വിപാച്യ മൂത്രാമ്ലമധൂനി ദന്തീപിണ്ഡീതകൃഷ്ണാബിഡധൂമകുഷ്ഠൈഃ| വര്തിം കരാങ്ഗുഷ്ഠനിഭാം ഘൃതാക്താം ഗുദേ രുജാനാഹഹരീം വിദധ്യാത്||" ഇത്യാദി ഫലവര്തീം ച മലവാതാനുലോമനീം യോജയേത്| തത്രാമദോഷേ ദോഷവശാദങ്ഗാനി ച നാമ്യമാനാനി-സങ്കോച്യമാനാനി സന്തി, അത്യര്ഥം സ്വിന്നാനി വസ്ത്രാദിനാ വേഷ്ടയേത്|

Adhikarana visUcikAcikitsA (17) · Śloka 17

വിസൂച്യാമതിവൃദ്ധായാം പാര്ഷ്ണ്യോര്ദാഹഃ പ്രശസ്യതേ| തദഹശ്ചോപവാസ്യൈനം വിരിക്തവദുപാചരേത്||൧൭||

സ൦-വിസൂച്യാം-പൂര്വോക്തലക്ഷണായാമ്, അതിവൃദ്ധായാം സത്യാം പാര്ഷ്ണ്യോഃ-ഖുരികയോഃ, അയഃശലാകാദിനാ ദാഹഃ പ്രശസ്യതേ| തദഹഃ-വിസൂചികാരമ്ഭദിവസ ഏവ, ഏനം-വിസൂചികാവന്തം, ഉപവാസ്യ-ലങ്ഘയിത്വാ, വിരക്തവത്-പേയാദിക്രമേണോപാചരേത്| സുശ്രുതേ (?) ചോക്തമ് (സങ്ഗ്രഹേ സൂ.അ.൧൧)-"സുച്ഛര്ദിതവിരിക്തസ്യ ഗാത്രായാമേऽതിദാരുണേ| ഭല്ലാതകമധൂച്ഛിഷ്ടജീര്ണപിണ്യാകനാഗരൈഃ|| ഘൃതതൈലം പചേത് സാമ്ലൈസ്തച്ച ഖല്ലീഘ്നമുത്തമമ്|| ത്വക്പത്രരാസ്നാഗുരുശിഗ്രുകുഷ്ഠൈരമ്ലപ്രതിഷ്ഠൈഃ സവചാശതാഹ്വൈഃ| ഉദ്വര്തനം ഖല്ലിവിസൂചികാഘ്നം തൈലം വിപക്വം ച തദര്ഥകാരി|| ശിരീഷനക്താഹ്വഫണിജ്ജബീജത്രായന്ത്യപാമാര്ഗഫലാനി വര്തിഃ| ബസ്തസ്യ മൂത്രേണ വിസൂചികാഘ്നീ പ്രലേപനസ്യാഞ്ജനധൂമയോഗൈഃ||" ഇതി|

Adhikarana AmadoShiNaH shamanauShadhaniShedhaH (18-19) · Śloka 19

അജീര്ണിനോ ഭേഷജം നിഷേധതി തീവ്രാര്തിരപി നാജീര്ണീ പിബേച്ഛൂലഘ്നമൌഷധമ്| ആമസന്നോऽനലോ നാലം പക്തും ദോഷൌഷധാശനമ്||൧൮|| നിഹന്യാദപി ചൈതേഷാം വിഭ്രമഃ സഹസാऽऽതുരമ്| |൧൯|

സ൦-അജീര്ണീ-അജീര്ണവാന്, തീവ്രശൂലോऽപി സന് ശൂലഹരമൌഷധം ന പിബേത്| വമനകരമുഷ്ണോദകം ച പ്രാഗുപദിഷ്ടമേവ പിബേദിത്യര്ഥഃ| ശൂലഘ്നമിത്യുപലക്ഷണാര്ഥമ്| ഛര്ദ്യതീസാരഘ്നമപി വിസൂചികായാം ന പിബേത്| യത ആമേന സന്നോ-മന്ദീഭൂതോऽഗ്നിര്ദോഷൌഷധാശനം പക്തും ന സമര്ഥഃ| ഏതേഷാം ച-ദോഷൌശധാശനാനാം, ത്രയാണാം സമ്ബന്ധീ യോ വിഭ്രമോ-വ്യാപത്തിഃ, സഹസാ-കാലമനപേക്ഷ്യൈവ, ആതുരം ഹന്യാത്| ന കേവലമിദം ഗുണായ സമ്പദ്യതേ, പ്രത്യുത ദോഷം കരോതീതി സൂചനാര്ഥമപി ചേതി കൃതമ്|

Adhikarana AmadoShiNo~avasthAvisheShe auShadham (19-20) · Śloka 20

കദാ ഔഷധം യുഞ്ജീത ? ഇത്യാഹ- | ജീര്ണാശനേ തു ഭൈഷജ്യം യുഞ്ജ്യാത് സ്തബ്ധഗുരൂദരേ||൧൯|| ദോഷശേഷസ്യ പാകാര്ഥമഗ്നേഃ സന്ധുക്ഷണായ ച| |൨൦|

സ൦-ജീര്ണമശനം യസ്യ തസ്മിന്നൌഷധം യുഞ്ജ്യാദ്വൈദ്യഃ| കീദൃശി ? സ്തബ്ധം-അചലം, ഗുരൂദരം-കോഷ്ഠോ, യസ്യ തസ്മിന്| കിമര്ഥമൌഷധം യുഞ്ജ്യാത് ? ഇത്യാഹ-ദോഷേത്യാദി| ഗതാര്ഥമ്|

Adhikarana AmadoShasAmAnyacikitsA (20-21) · Śloka 21

കീദൃശമൌഷധം യോജ്യമിത്യാഹ | ശാന്തിരാമവികാരാണാം ഭവതി ത്വപതര്പണാത്||൨൦|| ത്രിവിധം ത്രിവിധേ ദോഷേ തത്സമീക്ഷ്യ പ്രയോജയേത്| |൨൧|

സ൦-തുരവധാരണേ| യസ്മാദതര്പണാദേവാമജാനാം വികാരാണാം-ആലസ്യജാഡ്യാഗ്നിമാന്ദ്യാദീനാമ്, ശാന്തിഃ-ഉപശമോ, ഭവതി| തസ്മാദതര്പണം യോജയേത്| വക്ഷ്യതി ഹി (ഹൃ.സൂ.അ. ൧൪|൧൦)-"മേഹാമദോഷാതിസ്നിഗ്ധ" ഇത്യാരഭ്യ യാവത് "ലങ്ഘയേന്നിത്യമ്" ഇതി| തസ്മാദതര്പണം സമീക്ഷ്യ-ദേശകാലാഗ്ന്യാദീന് പര്യാലോച്യ, ത്രിപ്രകാരം ത്രിപ്രകാരേ ദോഷേ വൈദ്യഃ പ്രയോജയേത്|

Adhikarana alpamadhyapraBUtadoShacikitsA (21-22) · Śloka 22

സമ്പ്രത്യേതദേവ യഥായോഗ്യമാഹ- | തത്രാല്പേ ലങ്ഘനം പഥ്യം, മധ്യേ ലങ്ഹ്ഘനപാചനമ്||൨൧|| പ്രഭൂതേ ശോധനം, തദ്ധി മൂലാദുന്മൂലയേന്മലാന്| |൨൨|

സ൦-തത്ര-തേഷു ത്രിഷു മധ്യേ, അല്പേ ദോഷേ, ലങ്ഘനം-ഉപവാസാഖ്യം, പഥ്യമ്| തേന ഹ്യനലാനിലവൃധ്ദ്യാऽല്പോ ദോഷഃ ശീഘ്രം സംശോഷ്യ ജീയതേ| മധ്യേ ദോഷേ ലങ്ഘനം പാചനം ച പഥ്യമ്| അഗ്നിഃ പചതി, തസ്യ പചതോ യേ വിബന്ധഹേതവഃ, താന്നിഷിധ്യ പാടവം പക്തുരാദധതഃ പചേതി പ്രയുങ്ക്ത ഇവ തത് പാചയതീതി പാചനമുച്യതേ| ഹേതുമണ്ണിജന്താത്പചേര്ബാഹുലകാത്കര്തരി ല്യുട്| യദുപയുക്തമന്നപാനൌഷധമപക്വാനാം സാമാനാം ധാതൂനാം പാചനേ സമര്ഥം തത് പാചനമിത്യര്ഥഃ| പ്രഭൂതേ ശോധനം പഥ്യമ്| ശോധനം തു കായാദ്ബഹിര്ദോഷാനീരയതി| വക്ഷ്യതി ഹി (ഹൃ.സൂ.അ. ൧൪|൫)-"യദീരയേദ്ബഹിര്ദോഷാന് പഞ്ചധാ ശോധനം തു തത്|" ഇത്യാദി| കുതഃ പ്രഭൂത ആമദോഷേ ശോധനം ഹിതമ് ? ഇത്യാഹ-തദ്ധീത്യാദി| ഹി-യസ്മാത്, തത്-ശോധനമ്, മൂലാന്മലാന്നാശയേത്| സങ്ഗ്രഹേऽപ്യുക്തമ് (സൂ.അ. ൧൧)-ബഹുദോഷാണാം പുനര്ദോഷാവസേചനമേവ കാര്യമ്| ന ഹ്യസ്രാവിതേ പല്വലോദകൌഘേ ശാല്യാദിപുഷ്ടിര്ഭവതി|" ഇതി|

Adhikarana evamanyavyAdhicikitsA,hetuvyAdhiviparyayacikitsA (22-23) · Śloka 23

| ഏവമന്യാനപി വ്യാധീന് സ്വനിദാനവിപര്യയാത്||൨൨|| ചികിത്സേദനുബന്ധേ തു സതി ഹേതുവിപര്യയമ്| ത്യക്ത്വാ യഥായഥം വൈദ്യോ യുഞ്ജ്യാദ്വ്യാധിവിപര്യയമ്||൨൩||

സ൦-യഥാ സന്തര്പണോത്ഥ ആമദോഷോ നിദാനവിപര്യയാച്ചികിത്സ്യതേ, ഏവമന്യാനപി ജ്വരാദീന് വികാരാന് സ്വനിദാനവിപര്യയാച്ചികിത്സേത്| സന്തര്പണോത്ഥോऽപതര്പണേന, ശീതോത്ഥ ഉഷ്ണേന, ഇത്യാദി| യദി ത്വേവമുപക്രമ്യമാണോ വ്യാധിരനുബധ്യേത-തേനോപശമം ന ഗച്ഛേത്, തതോ ഹേതുവിപര്യയം ത്യക്ത്വാ വ്യാധിവിപര്യയം യുഞ്ജ്യാത്| കിമ്ഭൂതമ് ? യഥായഥം,-യദ്യസ്യ ജ്വരാദിവ്യാധേര്ഭൈഷജ്യം വക്ഷ്യമാണം തത്പ്രയുഞ്ജീതേത്യര്ഥഃ| യഥാ, (സങ്ഗ്രഹേ സൂ.അ. ൧൨)-"മുസ്താപര്പടകം ജ്വരേ, രജനീ യവാന്നം പ്രമേഹേ" ഇതി|

Adhikarana tadarthakArI cikitsA,pakvadoShANAM cikitsA (24) · Śloka 24

ന ച ഹേതുവ്യാധിവിപര്യയയോരേവ ചികിത്സായാമുപയോഗ ഇതി ദര്ശയന്നാഹ തദര്ഥകാരി വാ, പക്വേ ദോഷേ ത്വിദ്ധേ ച പാവകേ| ഹിതമഭ്യഞ്ജനസ്നേഹപാനബസ്ത്യാദി യുക്തിതഃ||൨൪||

സ൦-തത്-നിദാനവ്യാധിവിപര്യയസാധ്യം, അര്ഥം-രോഗോപശമലക്ഷണം, കര്തും ശീലം യസ്യ തത്-തദര്ഥകാരി| തദ്വാ യുഞ്ജ്യാത്| യഥാ (സങ്ഗ്രഹേ സൂ.അ. ൧൨)-"മദാത്യയേ മദ്യപാനമ്, അതിസാരേ വിരേചനമ്" ഇതി| വാശബ്ദഃ സമുച്ചയാര്ഥഃ| ഇതി ത്രിവിധമൌഷധം നിര്ദിശ്യാऽऽമചികിത്സാമേവാനുസരന്നാഹ-പക്വ ഇതി| പക്വേ ദോഷേ-നിരാമേ, ദീപ്തേ പാവകേ ച| നിരാമത്വേ ദീപ്താഗ്നിത്വേ ച സമുചിതമേവ ഹിതമഭ്യങ്ഗാദികമ്| യുക്തിതോ-മാത്രയാ, യഥാऽഗ്നിസാദാദി ന ഭവതീതി|

Adhikarana AmAjIrNalakShaNam (25) · Śloka 25

അജീര്ണം ലക്ഷയിതുമാഹ അജീര്ണം ച കഫാദാമം തത്ര ശോഫോऽക്ഷിഗണ്ഡയോഃ| സദ്യോഭുക്ത ഇവോദ്ഗാരഃ പ്രസേകോത്ക്ലേശഗൌരവമ്||൨൫||

സ൦-അഗ്നിപ്രതിപക്ഷത്വേന കഫസ്യാജീര്ണകരണപ്രാധാന്യാദഗ്രേ നിര്ദേശഃ| കഫാത്സകാശാദജീര്ണമാമസംജ്ഞകം ഭവതി| തത്ര-ആമാഖ്യേऽജീര്ണേ, അക്ഷികൂപയോര്ഗണ്ഡ്യോശ്ച ശോഫോ ഭവതി| സദ്യോഭുക്തവദപ്രാപ്തവിദാഹാവസ്ഥ ഉദ്ഗാരഃ| പ്രസേകഃ-പ്രസക്തം നിഷ്ഠീവനമ്| ഉത്ക്ലേശോ-ദോഷാണാം സ്ഥാനാച്ചലനമ്| ഗൌരവം-ഗാത്രാണമ്|

Adhikarana viShTabdhAjIrNalakShaNam (26) · Śloka 26

വിഷ്ടബ്ധമനിലാച്ഛൂലവിബന്ധാധ്മാനസാദകൃത്| |൨൬|

സ൦-അനിലാദ്വിഷ്ടബ്ധം നാമാജീര്ണം ഭവതി| തച്ച ശൂലാദികൃത്|

Adhikarana vidagdhAjIrNalakShaNam (26) · Śloka 26

| പിത്താദ്വിദഗ്ധം തൃണ്മോഹഭ്രമാമ്ലോദ്ഗാരദാഹവത്||൨൬||

സ൦-പിത്താദ്വിദഗ്ധം നാമാജീര്ണമുത്പദ്യതേ| തച്ച തൃഡാദിയുക്തമ്|

Adhikarana AmAjIrNAdInAM cikitsA (27) · Śloka 27

ത്രിവിധസ്യൈവാസ്യ ചികിത്സാമാഹ ലങ്ഘനം കാര്യമാമേ തു, വിഷ്ടബ്ധേ സ്വേദനം ഭൃശമ്| വിദഗ്ധേ വമനം, യദ്വാ യഥാവസ്ഥം ഹിതം ഭവേത്||൨൭||

സ൦-തുരവധാരണേ| ആമാഖ്യേऽജീര്ണേ ലങ്ഘനമേവ കാര്യമ്, ന വമനവിരേചനാദി| വിഷ്ടബ്ധേ സ്വേദനം ഭൃശം കാര്യമ്| ഭൃശശബ്ദേനൈതത് ദ്യോതയതി,-പൂര്വത്രാപി സ്വേദനം കാര്യമത്ര ത്വത്യര്ഥമിതി| വിദഗ്ധേ-വിദഗ്ധനാമ്ന്യജീര്ണേ, വമനം കാര്യമ്| യദ്വാ ലങ്ഘനസ്വേദനവമനാനാം യഥാവസ്ഥം-യഥാദോഷോദ്രേകം, ഹിതം ഭവേത്തദേവ കാര്യമ്| ആമാജീര്ണേऽപി സ്വേദനവമനേ, വിദഗ്ധേऽപി ലങ്ഘനസ്വേദനേ, ഇതി|

Adhikarana vilambikAlakShaNaM cikitsA ca (28) · Śloka 28

ഗരീയസോ ഭവേല്ലീനാദാമാദേവ വിലമ്ബികാ| കഫവാതാനുബദ്ധാऽऽമലിങ്ഗാ തത്സമസാധനാ||൨൮||

സ൦-ഗരീയസഃ-പ്രഭൂതാത്, ആജീര്ണാദേവ വിലമ്ബികാ സ്യാത്| കീദൃശാത് ? ലീനാത്-അത്യര്ഥം സ്രോതഃസു ശ്ലിഷ്ടത്വാത്| ലീനാദിതി ലീങ് ശ്ലേഷണ ഇത്യസ്യ ക്തപ്രത്യയേ സ്വാദയ ഓദിത ഇത്യോദിതശ്ചേതി നിഷ്ഠാനത്വമ്| സാ ച ശ്ലേഷ്മവായുഭ്യാമനുബദ്ധാ-യുക്താ ഭവതി| ആമം നാമ യദജീര്ണം തത്സദൃശലക്ഷണാ| യഥാ-"ശോഫോऽക്ഷിഗണ്ഡയോഃ| അദ്യോ ഭുക്ത ഇവോദ്ഗാരഃ പ്രസേകോത്ക്ലേശഗൌരവമ്||" ഇതി| തേന-ആമേന, സമം-തുല്യം, സാധനം-ചികിത്സാ, യസ്യാഃ സൈവമ്| "ലങ്ഘനം കാര്യമാമേ" ഇതി|

Adhikarana rasasheShalakShaNaM cikitsA ca ajIrNino divAsvaprabhojane cikitsA (29-30) · Śloka 30

ജീര്ണേऽപ്യാഹാരേ കദാചിദാഹാരസാരോ രസോऽജീര്ണഃ സ്യാത്| തല്ലക്ഷണാര്ഥമാഹ അശ്രദ്ധാ ഹൃദ്വ്യഥാ ശുദ്ധേऽപ്യുദ്ഗാരേ രസശേഷതഃ| ശയീത കിഞ്ചിദേവാത്ര സര്വശ്ചാനാശിതോ ദിവാ||൨൯|| സ്വപ്യാദജീര്ണീ, സഞ്ജാതബുഭുക്ഷോऽദ്യാന്മിതം ലഘു| |൩൦|

സ൦-രസശേഷേ അശ്രദ്ധാ-അന്നാനഭിലാഷഃ| ഹൃദ്വ്യഥാ-ഹൃദയശൂലം ഗൌരവം ച| ശുദ്ധേऽപ്യുദ്ഗാരേ-അന്നസമ്ബന്ധിനി| തേനാജീര്ണാദര്ഥാന്തരഭൂത ഏവായം രസശേഷഃ| അതശ്ച രസസ്യ രുധിരാദിഹേതോരസമ്യക്പരിപാക ഇത്യര്ഥഃ| തച്ചികിത്സമാഹ-ശയീതേത്യാദി| അത്ര-രസശേഷേ, കിഞ്ചിദേവ-സ്തോകമാത്രമേവ സ്വപ്യാത്, നാജീര്ണ ഇവ പ്രഭൂതമ്| സര്വശ്ചാജീര്ണീ, അനാശിതോ ദിവാ ശയീത, ആലാഘവാത്| യദാ ചോത്പന്നക്ഷുത് സ്യാത്തദാ സ്തോകം ലഘു ചാദ്യാത്| ആശഃ കൃതോ യേന സഃ-ആശിതഃ| ന ആശിതോ-അനാശിതഃ, അഭുക്തവാനിത്യര്ഥഃ| നനു, "അജീര്ണ്യഭിഹതോന്മത്താന്" ഇത്യനേനൈവ വാക്യേനാജീര്ണിനാം ദിവാസ്വപ്നോऽനുജ്ഞാത ഏവ| തത്കിം പുനരുക്തേന ? ബ്രൂമഃ| വിശേഷാര്ഥം വാക്യമിദമ്-"അഭുക്തോ ദിവാ സ്വപ്യാദജീര്ണീ" ഇതി| തത്ര തു സാമാന്യമ്, അശിതാനാശിതചിന്താ ന കൃതേതി യുക്താ പുനരിഹോക്തിഃ|

Adhikarana ajIrNasAmAnyalakShaNAm (30-31) · Śloka 31

സാമ്പ്രതമജീര്ണലക്ഷണം സാമാന്യേന ബ്രൂതേ- | വിബന്ധോऽതിപ്രവൃത്തിര്വാ ഗ്ലാനിര്മാരുതമൂഢതാ||൩൦|| അജീര്ണലിങ്ഗം സാമാന്യം വിഷ്ടമ്ഭോ ഗൌരവം ഭ്രമഃ| |൩൧|

സ൦-വിബന്ധോ-മൂത്രപുരീഷയോരപ്രവൃത്തിലക്ഷണഃ| അതിപ്രവൃത്തിഃ-തയോരേവ| ഗ്ലാനിഃ-ശരീരസ്യ മ്ലാനതാ| മാരുതമൂഢതാ-വാതസ്യ പ്രതിലോമതാ| വിഷ്ടമ്ഭഃ-കുക്ഷേരാധ്മാനമ്| ഗൌരവം-ഗുരുഗാത്രത്വമ്| ഭ്രമോ-മോഹഃ| ഏതത്സാമാന്യമജീര്ണലക്ഷണമ്| ഉക്തം ച-"സീദത്യങ്ഗം ഭ്രമോ മോഹഃ കോഷ്ഠേ മുഹ്യതി മാരുതഃ| സര്വേഷാമപ്യജീര്ണാനാമവിസംവാദി ലക്ഷണ്മ്||" ഇതി|

Adhikarana ajIrNasyAnyakAraNAni (31-33) · Śloka 33

സാമ്പ്രതമജീര്ണസ്യാന്യാന്യപി കാരണാന്യാഹ- | ന ചാതിമാത്രമേവാന്നമാമദോഷായ കേവലമ്||൩൧|| ദ്വിഷ്ടവിഷ്ടമ്ഭിദഗ്ധാമഗുരുരൂക്ഷഹിമാശുചി| വിദാഹി ശുഷ്കമത്യമ്ബുപ്ലുതം ചാന്നം ന ജീര്യതി||൩൨|| ഉപതപ്തേന ഭുക്തം ച ശോകക്രോധക്ഷുദാദിഭിഃ| |൩൩|

സ൦-അതിമാത്രമേവ ഭുക്തമന്നം ന കേവലമാമദോഷായ, കിം തര്ഹി ? ദ്വിഷ്ടാദി ചാന്നം ന ജീര്യതി| ദ്വിഷ്ടം-അപ്രിയമ്| വിഷ്ടമ്ഭി-കുക്ഷ്യാധ്മാനകാരി| ഹിമം-അതിശീതമ്| അശുചി-ഉച്ഛിഷ്ടം കേശാദിദൂഷിതം ച, ഏതച്ചാചിന്ത്യപ്രഭാവത്വാദാമദോഷഹേതുഃ| വിദാഹി-പ്രാഗുക്തമ്| ശുഷ്കം-അദ്രവപ്രായമ്| അത്യമ്ബുപ്ലുതം-അതിജലേന പ്ലാവിതമ്| ചഃ സമുച്ചയേ| ന കേവലം ദ്വിഷ്ടാദ്യന്നം ഭുക്തം ന ജീര്യതി, യാവത് ശോകാദിഭിശ്ചോപതപ്തേന ഭുക്തം ന ജീര്യതി| ശോകഃ-ഇഷ്ടവിപത്ത്യാദിനാ മനോദൌസ്ഥ്യമ്| ക്രോധോ-രോഷഃ| ക്ഷുത്-ബുഭുക്ഷാ| ആദിശബ്ദേന ലോഭഭയാദിപരിഗ്രഹഃ|

Adhikarana samashanalakShaNam adhyashanalakShaNam viShamAshanalakShaNam samashanAdInAM doShaH (33-35) · Śloka 35

സമ്പ്രത്യപരമപ്യന്നമാമക്ഷോഭകരമാഹ- | മിശ്രം പഥ്യമപഥ്യം ച ഭുക്തം സമശനം മതമ്||൩൩|| വിദ്യാദധ്യശനം ഭൂയോ ഭുക്തസ്യോപരി ഭോജനമ്| അകാലേ ബഹു ചാല്പം വാ ഭുക്തം തു വിഷമാശനമ്||൩൪|| ത്രീണ്യപ്യേതാനി മൃത്യും വാ ഘോരാന് വ്യാധീന്സൃജന്തി വാ| |൩൫|

സ൦-പഥ്യം-ശാല്യാദി| അപഥ്യം-യവകാദി| തന്മിശ്രം-ഏകീകൃത്യ, ഭുക്തം സമശനം മതമ്, അസ്മിന്വൈദ്യകതന്ത്രേ| വിദ്യാദിത്യാദി| ഭുക്തസ്യ-അഭ്യവഹൃതസ്യോപരി യദന്യദ്ഭോജനം തദധ്യശനം ജാനീയാത്| നനു, ഏവം പ്രാതരാശേ കൃതേ യഃ സായമാശഃ, തസ്യാധ്യശനത്വം പ്രസജ്യേത്| അധ്യശനം ച വിവര്ജ്യമേവ| യതോऽനന്തരമേവ പഠിഷ്യതി-"ത്രീണ്യപ്യേതാനി മൃത്യും വാ" ഇത്യാദി| വൈദ്യകതന്ത്രേഷു ച നരാണാം ദ്വിരാഹാര ഉപദിഷ്ടഃ| ഭഗവാന് വ്യാസോऽപ്യവോചത്-"സായംപ്രാതര്മനുഷ്യാണാം ഭോജനം വിധിനിര്മിതമ്|" ഇതി| തസ്മാദധ്യശനസ്യൈവം തദസമീചീനം ലക്ഷണമ്| അത്ര സഞ്ചക്ഷ്മഹേ| പ്രാഗ്ഭുക്തസ്യോപരി സമനന്തരേമേവ വഹ്നാവവിഭക്തേ യദശനം തദേവാധ്യശനമ്, നാന്യത്| അത ഏവ സുശ്രുതോ ബ്രൂതേ (സൂ.അ. ൪൬|൪൯൧)-"പ്രാഗ്ഭുക്തേ ത്വവിഭക്തേऽഗ്നൌ ദ്വിരന്നം ന സമാചരേത്|" ഇതി| തസ്മാത് പ്രാതരാശേ കൃതേ സത്യഗ്നൌ വിഭക്തേ യഃ സായമാശഃ സ ന പരിഹാര്യഃ, അപി തു കാര്യ ഏവ, ഗുണാവഹത്വാത്| ഏതദേവ പ്രതിപാദയിതും സങ്ഗ്രഹേऽധ്യഗീഷ്ട (സൂ.അ. ൧൧)-"പ്രാതരാശേ ത്വജീര്ണേऽപി സായമാശോ ന ദുഷ്യതി| അജീര്ണേ സായമാശേ തു പ്രാതരാശോ ഹി ദുഷ്യതി|| ദിവാ പ്രബോധ്യതേऽര്കേണ ഹൃദയം പുണ്ഡരീകവത്| തസ്മിന്വിബുദ്ധേ സ്രോതാംസി സ്ഫുടത്വം യാന്തി സര്വശഃ|| വ്യായാമാച്ച വിചാരാച്ച വിക്ഷിപ്തത്വാച്ച ചേതസഃ| ന ക്ലേദമുപഗച്ഛന്തി ദിവാ തേനാസ്യ ധാതവഃ|| അക്ലിന്നേഷ്വന്നമാസക്തമന്യത്തേഷു ന ദുഷ്യതി| അവിദഗ്ധേഷ്വിവ പയഃസ്വന്യത്സമ്മിശ്രിതം പയഃ|| രാത്രൌ തു ഹൃദയേ മ്ലാനേ സംവൃതേഷ്വയനേഷു ച| പരിക്ലേദം യാന്തി കോഷ്ഠേ സംവൃതേ ദേഹധാതവഃ|| ക്ലിന്നേഷ്വന്യദപക്വേഷു തേഷ്വാസിക്തം പ്രദുഷ്യതി| വിദഗ്ധേഷു പയഃസ്വന്യത് പയസ്തപ്തേഷ്വിവാര്പിതമ്|| നൈശേ തസ്മാദജീര്ണേऽന്നേ നാന്യദ്ഭുഞ്ജീത ഭോജനമ്|" ഇതി| അധിശബ്ദോऽത്രോപരിശബ്ദാര്ഥഃ| യഥാ-'പ്രാസാദമധിരോഹതി|' ഇതി| അകാലേ ബഹു ചാല്പം വാ ഭുക്തം ത്വശനം വിഷമാശനസംജ്ഞം വിദ്യാത്| കഃ പുനരകാലോ ഭോജനസ്യ ? ഇതി ചേത്, ബ്രൂമഃ| "പ്രസൃഷ്ടേ വിണ്മൂത്രേ" (ശ്ലോ. ൫൫) ഇത്യാദിനാऽऽഹാരകാലം വക്ഷ്യതി| തദ്വൈപരീത്യേനാകാലോ വേദ്യഃ| ത്രീണ്യപ്യേതാനി-സമശനാധ്യശനവിഷമാശനാനി, മൃത്യും വാ സൃജന്തി-ജനയന്തി, ഘോരാന് വ്യാധീന്-ഗുല്മാദീന് വാ|

Adhikarana Bojanasya samyagyogaprakAraH (35-38) · Śloka 38

| കാലേ സാത്മ്യം ശുചി ഹിതം സ്നിഗ്ധോഷ്ണം ലഘു തന്മനാഃ||൩൫|| ഷഡ്രസം മധുരപ്രായം നാതിദ്രുതവിലമ്ബിതമ്| സ്നാതഃ ക്ഷുദ്വാന് വിവിക്തസ്ഥോ ധൌതപാദകരാനനഃ||൩൬|| തര്പയിത്വാ പിതൃൗന് ദേവാനതിഥീന് ബാലകാന് ഗുരൂന്| പ്രത്യവേക്ഷ്യ തിരശ്ചോऽപി പ്രതിപന്നപരിഗ്രഹാന്||൩൭|| സമീക്ഷ്യ സമ്യഗാത്മാനമനിന്ദന്നബ്രുവന് ദ്രവമ്| ഇഷ്ടമിഷ്ടൈഃ സഹാശ്ര്നീയാച്ഛുചിഭക്തജനാഹൃതമ്||൩൮||

സ൦-കാലേ-വക്ഷ്യമാണേ| തന്മനാഃ-ഭോജനഗതചിത്തഃ| ക്ഷുദ്വാന്-ബുഭുക്ഷിതഃ| വിവിക്തസ്ഥഃ-ഏകാന്തസ്ഥിതഃ| തഥാ, പ്രക്ഷാലിതചരണ്ഹസ്തമുഖഃ| അനിന്ദന്-ഭോജനമഗര്ഹമാണഃ| അബ്രുവന്-അഭാഷമാണഃ| ഇഷ്ടം-മനോരുചിതം ഭോജനമ്| തഥാ, ദ്രവം-ദ്രവപ്രായമ്| ഇഷ്ടൈഃ-പ്രിയൈഃ, സഹാശ്നീയാത്| 'ക്ഷുദ്വാന്' ഇത്യത്ര പ്രശംസായാം മതുപ്, ഉത്പന്നപ്രശസ്തബുഭുക്ഷഃ| തേന കിഞ്ചിദപി യദാ ദുഷ്ടബുഭുക്ഷാ സ്യാത്തദാ നാദ്യാദിത്യര്ഥഃ| ദുഷ്ടബുഭുക്ഷായാ ലക്ഷണമ് (സങ്ഗ്രഹേ സൂ.അ. ൧൧)- "ദോഷോപനദ്ധം യദി ലീനമന്നം പിത്തോദ്ധതസ്യാവൃണുയാന്ന വഹ്നിമ്| ജായേത ദുഷ്ടാ തു തദാ ബുഭുക്ഷാ യാ മന്ദബുദ്ധീന് വിഷവന്നിഹന്തി||" ഇതി| കിമ്ഭൂതം ഭോജനമ് ? സാത്മ്യമ്| തച്ച സാത്മ്യം ദ്വിധാ,-ഏകം സ്വല്പകാലാഭ്യസ്തം സുഖാവഹമ്, അന്യച്ച ജന്മനഃ പ്രഭുതി സഹാത്മനാഭ്യസ്തം സുഖാവഹം ച| ഏതദേവൈകം സാത്മ്യമുച്യതേ| തഥാ, ശുചി-അനുച്ഛിഷ്ടം കേശാദ്യനുപഹതം ച| ഹിതം-പഥ്യമ്| സ്നിഗ്ധം ച തദുഷ്ണം ച-സ്നിഗ്ധോഷ്ണമ്| തഥാ, ലഘു-ലഘുപ്രായമ്. ന തു ലഘ്വേവ| അത ഏവേദമുപപന്നമ് "ഷഡ്രസം മധുരപ്രായമ്" ഇതി| മധുരരസോ ഹി ഗുരുഃ| തഥാ ച വക്ഷ്യതി (ഹൃ.സൂ.അ. ൧൦|൩൮)- "പടോഃ കഷായസ്തസ്മാച്ച മധുരഃ പരമം ഗുരുഃ|" ഇതി| തദ്യദി ലഘ്വേവ സ്യാത് (തര്ഹി) മധുരപ്രായമിതി ന ഘടതേ| തസ്മാല്ലഘുപ്രായമിതി വ്യാഖ്യേയമ്| കഥമദ്യാത് ? തദാഹ-നാതിദ്രുതവിലമ്ബിതമ്| കിം കൃത്വാ ? പിത്രാദീംസ്തര്പയിത്വാ| തഥാ, തിരശ്ചോऽപി-അശ്വവൃഷാദീന്, പ്രതിപന്നപരിഗ്രഹാന്-കൃതസ്വീകാരാന്, പ്രത്യവേക്ഷ്യ-തദാഹാരചിന്താം കൃത്വേത്യര്ഥഃ| തഥാ, ആത്മാനം സമീക്ഷ്യ-യഥാ മമേദം സാത്മ്യമിദമസാത്മ്യമിതി നിത്യമപ്രമത്തഃ സന് പര്യാലോച്യ| ഖരനാദേനോക്തമ്-"അതിദ്രുതാശീ ത്വാഹാരഗുണദോഷാന്ന വിന്ദതി| ഉന്മുഹ്യത്യല്പമശ്നാതി ച്ഛര്ദയേദ്വാऽനവസ്ഥിതഃ|| വിലമ്ബിതം തു ഭുഞ്ജാനോ ന തൃപ്തിമധിഗച്ഛതി| ഖാദന് ബഹ്വപി ശീതത്വാദ്യാതി ഭോജ്യമഹൃദ്യതാമ്|| ജല്പതോ ഹസതശ്ചാപി ഭുഞ്ജാനസ്യാന്യചേതസഃ| ത ഏവ ദോഷാ മന്തവ്യാ യേ വിലമ്ബിതഭോജനേ||" ഇത്യാദി|

Adhikarana tRuNAdijuShTaBojanatyAgaH (39) · Śloka 39

ഭോജനം തൃണകേശാദിജുഷ്ടമുഷ്ണീകൃതം പുനഃ| ശാകാവരാന്നഭൂയിഷ്ഠമത്യുഷ്ണലവണം ത്യജേത്||൩൯||

സ൦-തൃണാദിജുഷ്ടം ഭോജനം ത്യജേത്| ആദിശബ്ദേന മക്ഷികാദിപരിഗ്രഹഃ| തഥാ, ഭൂയ ഉഷ്ണീകൃതമ്| തഥാ, ശാകബഹുലമ്| തഥാ, അവരാന്നം-മാഷാദി, തദ്ഭൂയിഷ്ഠമ്| തഥാ, അത്യുഷ്ണമതിലവണം ച ത്യജേത്|

Adhikarana kilATAdishIlanam (40-41) · Śloka 41

കിലാടദധികൂചീകാക്ഷാരശുക്താമമൂലകമ്| കൃശശുഷ്കവരാഹാവിഗോമത്സ്യമഹിഷാമിഷമ്||൪൦|| മാഷനിഷ്പാവശാലൂകബിസപിഷ്ടവിരൂഢകമ്| ശുഷ്കശാകാനി യവകാന് ഫാണിതം ച ന ശീലയേത്||൪൧||

സ൦-തഥാ, കിലാടാദീന്ന ശീലയേത്-നാഭ്യസേത്, ന കാദാചിത്കോऽഭ്യവഹാര ഏഷാം നിഷിധ്യതേ| മുനിനാ തു (ച. സൂ. അ. ൫|൭)- "നാഭ്യസേദ്ഗൌരവാത്" ഇതി യഥാ ഹേതുരുപന്യസ്തഃ, തഥേഹ നോക്തഃ, അയുക്തത്വാത്| തഥാ ഹി-ഏഷാമനഭ്യവഹാരേ യദി ഗുരുത്വമേവ ഹേതുഃ സ്യാത്| തതോ ഗുഡയവാദീനാമപി ബഹുതരാണാം ദ്രവ്യാണാം ശീലനമയുക്തം സ്യാത്| തസ്മാദേഷാമശീലനേऽന്യദപി കാരണം ചിന്ത്യമ്, ന തു ഗുരുത്വമാത്രമേവ| യഥാ-കിലാടകൂചികയോര്ദോഷലത്വം, ദധ്നസ്തു ജ്വരാദികര്തൃത്വം തഥാ സ്രോതോലേപഃ, സ്രോതോലേപത്വാച്ചാനേകരോഗഹേതുത്വമ്, ക്ഷാരസ്യ പുംസ്ത്വഹാനികൃത്ത്വമ്, ശുക്തസ്യ ദൃഷ്ടിഹന്തൃത്വാദി| തസ്മാദേഷാമപഥ്യത്വാച്ഛീലനനിഷേധോ ബോധ്യഃ|

Adhikarana SAlyAdiSIlanam (42-43) · Śloka 43

ശീലയേച്ഛാലിഗോധൂമയവഷഷ്ടികജാങ്ഗലമ്| സുനിഷണ്ണകജീവന്തീബാലമൂലകവാസ്തുകമ്||൪൨|| പഥ്യാമലകമൃദ്വീകാപടോലീമുദ്ഗശര്കരാഃ| ഘൃതദിവ്യോദകക്ഷീരക്ഷൌദ്രദാഡിമസൈന്ധവമ്||൪൩||

സ൦-ശാല്യാദീന് ശീലയേത്|

Adhikarana nityasevyamauShadham (44) · Śloka 44

ത്രിഫലാം മധുസര്പിര്ഭ്യാം നിശി നേത്രബലായ ച| സ്വാസ്ഥ്യാനുവൃത്തികൃദ്യച്ച രോഗോച്ഛേദകരം ച യത്||൪൪||

സ൦-മധുസര്പിര്ഭ്യാം സഹ ത്രിഫലാം ച രാത്രൌ നേത്രബലായ ശീലയേത്| ന കേവലം ശാല്യാദീനേവ ശീലയേത്| യച്ച ദ്രവ്യം സ്വാസ്ഥ്യാനുവൃത്തിം കരോത്യൃതുചര്യാവിധ്യാദ്യുക്തമന്നപാനാദികമ്| തഥാ, രോഗോച്ഛേദകരം യത്-കിരാതതിക്തകാദിദ്രവ്യമ്, തച്ച ശീലയേത്|

Adhikarana bhojyakramaH (45-46) · Śloka 46

ബിസേക്ഷുമോചചോചാമ്രമോദകോത്കാരികാദികമ്| അദ്യാദ്ദ്രവ്യം ഗുരു സ്നിഗ്ധം സ്വാദു മന്ദം സ്ഥിരം പുരഃ||൪൫|| വിപരീതമതശ്ചാന്തേ മധ്യേऽമ്ലലവണോത്കടമ്| |൪൬|

സ൦-ബിസാദിദ്രവ്യം ഗുര്വാദിഗുണയക്തം പുരഃ-പൂര്വമദ്യാത്| മോദകോ-ലഡ്ഡുകഃ| ഉത്കാരികാ-ലപ്യസികാ| അതഃ-അസ്മാച്ച, വിപരീതം-ലഘുരൂക്ഷകടുതീക്ഷ്ണസരപ്രായമ്, അന്തേ ഭോജനസ്യ സേവേത| മധ്യേ ചാമ്ലലവണോത്കടമ്| ഖരനാദേ ചോക്തമ്-"കടും ലവണമമ്ലം വാ പൂര്വമാഹാരമാഹരേത്| ആഹാരോ മധുരോऽഗ്രേ ഹി ഗുരുര്വിഷ്ടഭ്യ ജീര്യതി||" ഇതി| തദേതദുക്തമുഭയമപി ദേശസാത്മ്യാദിവശാത് പ്രമാണയിതവ്യമ്|

Adhikarana annapAnayorviBAgaH (46-47) · Śloka 47

| അന്നേന കുക്ഷേര്ദ്വാവംശൌ പാനേനൈകം പ്രപൂരയേത്||൪൬|| ആശ്രയം പവനാദീനാം ചതുര്ഥമവശേഷയേത്| |൪൭|

സ൦-കുക്ഷേഃ-ജഠരസ്യ, അന്നേന ദ്വൌ ഭാഗൌ പ്രപൂരയേത്| പാനേന-ജലാദിനാ, ഏകമംശം പ്രപൂരയേത്| ചതുര്ഥമംശം പവനാദീനാമാശ്രയമവശേഷയേത്-ന ത്വന്നേന പാനേന വാ പ്രപൂരയേത്| അത്ര ത്വംശകല്പനാ പരികല്പനേനൈവ യുജ്യതേ, ന ത്വങ്ഗുലമാനാദിനാ| സുശ്രുതേ ചാഭിഹിതമ് (സൂ. അ. ൪൬|൪൭൮)- "പ്രക്ഷാലയേദദ്ഭിരാസ്യം ഭുഞ്ജാനശ്ച മുഹുര്മുഹുഃ| വിശുദ്ധേ രസനേ ഹ്യസ്മിന് രോചതേऽന്നമപൂര്വവത്||" ഇതി| [രസനാ വിദ്യതേ യസ്യ മുഖസ്യ തദ്രസനമ്, തസ്മിന് രസനേ വിശുദ്ധേ രോചതേऽന്നമപൂര്വവത്||]

Adhikarana anupAnavibhAgaH,yavagodhUmayoH shItaM jalamityAdi (47-50) · Śloka 50

| അനുപാനം ഹിമം ബാരി യവഗോധൂമയോര്ഹിതമ്||൪൭|| ദധ്നി മദ്യേ വിഷേ ക്ഷൌദ്രേ, കോഷ്ണം പിഷ്ടമയേഷു തു| ശാകമുദ്ഗാദിവികൃതൌ മസ്തുതക്രാമ്ലകാഞ്ജികമ്||൪൮|| സുരാ കൃശാനാം പുഷ്ട്യര്ഥം, സ്ഥൂലാനാം തു മധൂദകമ്| ശോഷേ മാംസരസോ, മദ്യം മാംസേ സ്വല്പേ ച പാവകേ||൪൯|| വ്യാധ്യൌഷധാധ്വഭാഷ്യസ്ത്രീലങ്ഘനാതപകര്മഭിഃ| ക്ഷീണേ വൃദ്ധേ ച ബാലേ ച പയഃ പഥ്യം യഥാऽമൃതമ്||൫൦||

സ൦-യവഗോധൂമയോര്ഭുക്തയോരനു-പശ്ചാത്, പാനം ശീതം ജലം ഹിതമ്| തഥാ, ദധ്നി മദ്യേ വിഷേ ക്ഷൌദ്രേ ച ഹിമം ജലമനുപാനേ ഹിതമ്| പിഷ്ടമയേഷു കോഷ്ണം ജലം ഹിതമ്| ശാകമുദ്ഗാദിവികൃതൌ ച മസ്ത്വാദികമനുപാനം ഹിതമ്| കൃശാനാം പുംസാം സുരാ പുഷ്ട്യര്ഥം ഹിതാ| സ്ഥൂലാനാം പുനഃ കര്ശനായ മധൂദകം ഹിതമ്| ശോഷേ-ക്ഷയേ, മാംസരസോ ഹിതഃ, പുഷ്ടികാരിത്വാത്| മാംസേ ഭുക്തേ മദ്യമനുപാനം ഹിതമ്| സ്വല്പേ ച പാവകേ മദ്യമേവാനുപാനം ഹിതമ്| വ്യാധ്യാദിഭിഃ ക്ഷീണേ-ക്ഷപിതേ, പയോ-ദുഗ്ധം, പഥ്യം-ഹിതമ്| ഇഹ (ഹിതമിതി) പ്രകൃതേऽപി പഥ്യഗ്രഹണം പഥ്യതരത്വജ്ഞാപനാര്ഥമ്| യഥാऽമൃതമിത്യനേനൈതത് പ്രതിപാദയതി,-യഥാऽമൃതം ബലവര്ണൌജഃകാന്ത്യായുരാദിജനകം തഥേദമപീത്യര്ഥഃ|

Adhikarana anuktAnupAnavibhAgaH (51) · Śloka 51

വിപരീതം യദന്നസ്യ ഗുണൈഃ സ്യാദവിരോധി ച| അനുപാനം സമാസേന, സര്വദാ തത്പ്രശസ്യതേ||൫൧||

സ൦-അന്നസ്യ-ഭക്തവടകാദേഃ, യദ്വിപരീതം ഗുണൈസ്തദനുപാനം സദാ പ്രശസ്യതേ| യഥാ,-സ്നിഗ്ധസ്യ രൂക്ഷമ്, രൂക്ഷസ്യ സ്നിഗ്ധമ്, ശീതസ്യോഷ്ണമ്, ഉഷ്ണസ്യ ശീതമ്, മധുരസ്യാമ്ലമ്, അമ്ലസ്യ മധുരമിത്യാദി| നനു, ഏവമുരരീക്രിയമാണേ ക്ഷീരസ്യ ക്ഷൈരേയാദേര്വാ തക്രചുക്രാദീനാമമ്ലാനാമനുപാനത്വം പ്രാപ്തമിത്യാഹ-ഗുണൈരിത്യാദി| വിപരീതഗുണമപി യദവിരോധി തദേവാനുപാനം സദാ ഹിതമ്|

Adhikarana anupAnasya phalam (52) · Śloka 52

അനുപാനസ്യ കിം കര്മ ? ഇത്യാഹ അനുപാനം കരോത്യൂര്ജാം തൃപ്തിം വ്യാപ്തിം ദൃഢാങ്ഗതാമ്| അന്നസങ്ഘാതശൌഥില്യവിക്ലിത്തിജരണാനി ച||൫൨||

സ൦-അനുപാനമൂര്ജാദീന് കരോതി| ഊര്ജാ-മനഃപ്രഹര്ഷഃ| തൃപ്തിഃ-പ്രീണനം ശരീരേന്ദ്രിയസ്യ, ക്ഷാമതാവിപരീതോऽന്നഗുണഃ| തഥാ, വ്യാപ്തിഃദ്രവസ്യ ഹി ഗമനമ്, ന കഠിനസ്യ| ദൃഢാങ്ഗതാ-സ്ഥിരശരീരത്വമ്| തഥാ, അന്നസങ്ഘാതസ്യ ശൈഥില്യമ്| വിക്ലിത്തിഃ-വിക്ലേദനമ്| ജരണം-പരിണാമഃ| ഏതാനി ച കരോതി|

Adhikarana UrdhvajatrugadAdau anupAnaniShedhaH (53) · Śloka 53

ഏവംഗുണമപ്യൂര്ധ്വജത്ര്വാദിഷു ന ഹിതമിത്യാഹ നോര്ധ്വജത്രുഗദശ്വാസകാസോരഃക്ഷതപീനസേ| ഗീതഭാഷ്യപ്രസങ്ഗേ ച സ്വരഭേദേ ച തദ്ധിതമ്||൫൩||

സ൦-ഊര്ധ്വം ജത്രുണഃ-ഊര്ധ്വജത്രു, തസ്മിന് യേ ഗദാസ്തേഷു തത്-അനുപാനം, ന ഹിതമ്| തഥാ, ശ്വാസാദിഷു ന ഹിതമ്| ഗീത-ഭാഷ്യയോഃ പ്രകര്ഷേണ സങ്ഗഃ-സാതത്യേന സമ്ബന്ധഃ, തസ്മിന്| തഥാ, സ്വരഭേദേ-സ്വരസാദേ ന തദ്ധിതമ്| ഊര്ധ്വജത്രുഗദാദീനാം ഹ്യനുപാനം പ്രദൂഷ്യാമാശയമുരഃകണ്ഠസ്ഥിതമാഹാരജം സ്നേഹമാസാദ്യാഭിഷ്യന്ദാഗ്നിസാദച്ഛര്ദ്യാദീനാമയാന് വിദധ്യാത്|

Adhikarana praklinnadehAdInAM pAnaniShedhaH (54) · Śloka 54

സമ്പ്രതി യേഷാം പാനമേവ ന ശസ്യതേ, താനാഹ പ്രക്ലിന്നദേഹമേഹാക്ഷിഗലരോഗവ്രണാതുരാഃ| പാനം ത്യജേയുഃ|൫൪|

സ൦-പ്രക്ലിന്നോ ദേഹോ യേഷാം ആമവിസര്പാദ്യാര്താനാം തേ പാനം ത്യജേയുഃ| മേഹാദീനാമാതുരശബ്ദേന പ്രത്യേകം സമ്ബന്ധഃ| മേഹരോഗാദ്യാതുരാഃ പാനം-ദ്രവരൂപം ത്യജേയുഃ, ന കേവലമന്നസ്യോപരി യദനുപാനമ്| ഖരനാദേ ചോക്തമ്-"മേഹീ പ്ലീഹീ വ്രണീ കുഷ്ഠീ പാണ്ഡുര്ജഠരപീനസീ| ശോഷാതിസാരീ മന്ദാഗ്നിഃ പാനീയം മന്ദമാചരേത്|| നോര്ധ്വാങ്ഗപവനാവിഷ്ടേ വാഗ്വ്യായാമഹതേ ന ച| ക്ഷതോരസി ശ്വാസകാസഹിക്കാവമ്യര്ദിതേ ന ച|| നിരന്നേ ചോര്ധ്വരോഗേ ച ന പേയം വാരി ശീതലമ്|" ഇതി|

Adhikarana pAnAnantarabhAShyAdiniShedhaH bhojanAntaramAtapAdiniShedhaH (54-55) · Śloka 55

| സര്വശ്ച ഭാഷ്യാധ്വശയനം ത്യജേത്||൫൪|| പീത്വാ, ഭുക്ത്വാऽऽതപം വഹ്നിം യാനം പ്ലവനവാഹനമ്| |൫൫|

സ൦-ചശബ്ദോ ലുപ്തനിര്ദിഷ്ടോऽത്ര| സര്വോऽപി പുരുഷഃ-സ്വസ്ഥോ രോഗീ ച, പീത്വാ ഭുക്ത്വാ ച ഭാഷ്യാദീംസ്ത്യജേത്| തഥാ, ആതപാദീന് പഞ്ച ത്യജേത്| ത്യജേദിത്യത്രാപ്യനുവൃത്ത്യാ യോജ്യമ്| യാനം-രഥാദി| പ്ലവനം-തരണമ്| വാഹനം-അശ്വാദി|

Adhikarana Bojanasya kAlaH (8) · Śloka 8

"കാലേ സാത്മ്യമ്" (ശ്ലോ. ൩൫) ഇത്യുക്തമ്| ഭോജനസ്യ തു കഃ കാലഃ ? ഇത്യാഹ പ്രസൃഷ്ടേ വിണ്മൂത്രേ ഹൃദി സുവിമലേ ദോഷേ സ്വപഥഗേ വിശുദ്ധേ ചോദ്ഗാരേ ക്ഷുദുപഗമനേ വാതേऽനുസരതി| തഥാऽഗ്നാവുദ്രിക്തേ വിശദകരണേ ദേഹേ ച സുലഘൌ പ്രയുഞ്ജീതാഹാരം വിധിനിയമിതം, കാലഃ സ ഹി മതഃ||൫൫|| ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസൂനുശ്രീമദ്വാഗ്ഭടവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയസംഹിതായാം സൂത്രസ്ഥാനേ മാത്രാശിതീയോ നാമ അഷ്ടമോऽധ്യായഃ||൮||

സ൦-ആഹാരം വിധിനാ-പൂര്വോക്തേന " കാലേ സാത്മ്യം ശുചി ഹിതമ്" ഇത്യാദിനാ നിയമിതം പ്രയുഞ്ജീത,-അശ്നീയാദിത്യര്ഥഃ| കദാ ? മൂത്രപുരീഷേ പ്രകര്ഷേണ സൃഷ്ടേ സതി| ന തു കിഞ്ചിദേവ ത്യക്ത ഇതി പ്രശബ്ദേന ദ്യോതയതി| തഥാ, ഹൃദയേ സുഷ്ഠു വിമലേ-രസശേഷകൃതഗൌരവാദിരഹിതേ| തഥാ, ദോഷേ-വാതാദൌ, സ്വപഥഗേ-സ്വമാര്ഗഗേ, അജീര്ണേ ഹ്യാഹാരേऽന്നശേഷേണ രുദ്ധഗതയോ വാതാദയഃ സ്വസ്ഥാനം ന ലഭരേന്, സുജീര്ണേ തു സ്വസ്ഥാനസ്ഥാഃ സ്യുഃ| ഉദ്ഗാരേ ച വിശുദ്ധേ-ചശബ്ദോऽനുക്തസമുച്ചയാര്ഥഃ, സ്രോതോമുഖേഷു ച വിശുദ്ധേഷ്വിത്യര്ഥഃ| ക്ഷുദുപഗമനേ-ഉപഗതായാം ക്ഷുധി| വാതേऽനുസരതി-അനുലോമം ഗച്ഛതി| തഥാ, അഗ്നൌ-കായാഗ്നൌ, ഉദ്രിക്തേ-പാകക്ഷമേ| തഥാ, ദേഹേ പട്വിന്ദ്രിയേ സുഷ്ടു ലഘൌ ച| കാലഃ സ ഹി മതഃ| ഹിശബ്ദ ഏവാര്ഥേ| സ ഏവ കാലോ ഭോജനസ്യ ദൃഷ്ടഃ, ന ത്വതോऽപ്യൂര്ധ്വമ്| സ ഹ്യതികാലഃ, തത്ര ഭുക്തമന്നം വാതവിഷ്ടബ്ധം കൃച്ഛ്രാദ്വിപച്യതേ| തഥാ ചോക്തം തന്ത്രാന്തരേ-"അതീതകാലേ ഭുഞ്ജാനോ വായുനോപഹതേऽനലേ| കൃച്ഛ്രാദ്വിപച്യതേ ഭുക്തം ദ്വിതീയം ന ച കാങ്ക്ഷതി|| കുക്ഷാവാധ്മാനമാടോപസാദാംശ്ച കുരുതേऽധികമ്|" ഇതി| തസ്മാത്പൂര്വോക്തേ കാലേ ഭോജനമദ്യാദിതി| യമൌ ന്സൌ തഃ സസ്യാദ്രസരവിവിരാമാ ധീരലലിതാ| ഇതി ശ്രീമൃഗാങ്കദത്തപുത്ര ശ്രീമദരുണദത്തവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയടീകായാം സര്വാങ്ഗസുന്ദരാഖ്യായാം സൂത്രസ്ഥാനേ മാത്രാശിതീയാധ്യായോऽഷ്ടമഃ സമാപ്തഃ|| ൮||