Adhikarana mAtrAshitIyAdhyAyo~aShTamaH (2) · Śloka 2
അഥാതോ മാത്രാശിതീയമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ| (ഗദ്യസൂത്രേ||൨||
अथातो मात्राशितीयमध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mAtrAshanam (1) · Śloka 1
മാത്രാശീ സര്വകാലം സ്യാന്മാത്രാ ഹ്യഗ്നേഃ പ്രവര്തികാ| മാത്രാം ദ്രവ്യാണ്യപേക്ഷന്തേ ഗുരൂണ്യപി ലഘൂന്യപി||൧||
मात्राशी सर्वकालं स्यान्मात्रा ह्यग्नेः प्रवर्तिका| मात्रां द्रव्याण्यपेक्षन्ते गुरूण्यपि लघून्यपि||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana gurUNAM laghUnAM ca mAtrApramANam (2) · Śloka 2
തത്ര ഗുരൂണാം കാ മാത്രാ ? കാ(ച) ലഘൂനാമ് ? ഇത്യാഹ ഗുരൂണാമര്ധസൌഹിത്യം ലഘൂനാം നാതിതൃപ്തതാ| മാത്രാപ്രമാണം നിര്ദിഷ്ടം സുഖം യാവദ്വിജീര്യതി||൨||
तत्र गुरूणां का मात्रा ? का(च) लघूनाम् ? इत्याह गुरूणामर्धसौहित्यं लघूनां नातितृप्तता| मात्राप्रमाणं निर्दिष्टं सुखं यावद्विजीर्यति||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana hInamAtraBojane doShAH (3) · Śloka 3
ഭോജനം ഹീനമാത്രം തു ന ബലോപചയൌജസേ| സര്വേഷാം വാതരോഗാണാം ഹേതുതാം ച പ്രപദ്യതേ||൩||
भोजनं हीनमात्रं तु न बलोपचयौजसे| सर्वेषां वातरोगाणां हेतुतां च प्रपद्यते||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana atimAtre doShAH (4) · Śloka 4
അതിമാത്രം ത്വശനം ത്രീനപി ദോഷാന് പ്രകോപയേത്| |൪|
अतिमात्रं त्वशनं त्रीनपि दोषान् प्रकोपयेत्| |४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana visUcikAlasakayoH samprAptiH (4-6) · Śloka 6
പ്രകുപിതാശ്ച ത്രയോ ദോഷാ അലസകാഖ്യം വിസൂചികാഖ്യം വാ വ്യാധിം യഥാ കുര്വന്തി, തഥാ ദര്ശയതി | പീഡ്യമാനാ ഹി വാതാദ്യാ യുഗപത്തേന കോപിതാഃ||൪|| ആമേനാന്നേന ദിഷ്ടേന തദേവാവിശ്യ കുര്വതേ| വിഷ്ടമ്ഭയന്തോऽലസകം ച്യാവയന്തോ വിസൂചികാമ്||൫|| അധരോത്തരമാര്ഗാഭ്യാം സഹസൈവാജിതാത്മനഃ| |൬|
प्रकुपिताश्च त्रयो दोषा अलसकाख्यं विसूचिकाख्यं वा व्याधिं यथा कुर्वन्ति, तथा दर्शयति | पीड्यमाना हि वाताद्या युगपत्तेन कोपिताः||४|| आमेनान्नेन दिष्टेन तदेवाविश्य कुर्वते| विष्टम्भयन्तोऽलसकं च्यावयन्तो विसूचिकाम्||५|| अधरोत्तरमार्गाभ्यां सहसैवाजितात्मनः| |६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana alasakanirvicanam (6-7) · Śloka 7
| പ്രയാതി നോര്ധ്വം നാധസ്താദാഹാരോ ന ച പച്യതേ||൬|| ആമാശയേऽലസീഭൂതസ്തേന സോऽലസകഃ സ്മൃതഃ| |൭|
| प्रयाति नोर्ध्वं नाधस्तादाहारो न च पच्यते||६|| आमाशयेऽलसीभूतस्तेन सोऽलसकः स्मृतः| |७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana visUcikAnirvacanam (7-8) · Śloka 8
വിസൂചികായാ നിര്വചനമാഹ | വിവിധൈര്വേദനോദ്ഭേദൈര്വായ്വാദിഭൃശകോപതഃ||൭|| സൂചീഭിരിവ ഗാത്രാണി വിധ്യതീതി വിസൂചികാ| |൮|
विसूचिकाया निर्वचनमाह | विविधैर्वेदनोद्भेदैर्वाय्वादिभृशकोपतः||७|| सूचीभिरिव गात्राणि विध्यतीति विसूचिका| |८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana visUcikAlakShaNam (8-9) · Śloka 9
| തത്ര ശൂലഭ്രമാനാഹകമ്പസ്തമ്ഭാദയോऽനിലാത്||൮|| പിത്താജ്ജ്വരാതിസാരാന്തര്ദാഹതൃട്പ്രലയാദയഃ| കഫാച്ഛര്ദ്യങ്ഗഗുരുതാവാക്സങ്ഗഷ്ഠീവനാദയഃ||൯||
| तत्र शूलभ्रमानाहकम्पस्तम्भादयोऽनिलात्||८|| पित्ताज्ज्वरातिसारान्तर्दाहतृट्प्रलयादयः| कफाच्छर्द्यङ्गगुरुतावाक्सङ्गष्ठीवनादयः||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana alasakalakShaNam (10-12) · Śloka 12
വിശേഷാദ്ദുര്ബലസ്യാല്പവഹ്നേര്വേഗവിധാരിണഃ| പീഡിതം മാരുതേനാന്നം ശ്ലേഷ്മണാ രുദ്ധമന്തരാ||൧൦|| അലസം ക്ഷോഭിതം ദോഷൈഃ ശല്യത്വേനൈവ സംസ്ഥിതമ്| ശൂലാദീന് കുരുതേ തീവ്രാംശ്ഛര്ദ്യതീസാരവര്ജിതാന്||൧൧|| സോऽലസഃ| |൧൨|
विशेषाद्दुर्बलस्याल्पवह्नेर्वेगविधारिणः| पीडितं मारुतेनान्नं श्लेष्मणा रुद्धमन्तरा||१०|| अलसं क्षोभितं दोषैः शल्यत्वेनैव संस्थितम्| शूलादीन् कुरुते तीव्रांश्छर्द्यतीसारवर्जितान्||११|| सोऽलसः| |१२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana daNDakAlasakalakShaNam (12-13) · Śloka 13
ദണ്ഡകാലസകം ലിലക്ഷയിഷുരാഹ- അത്യര്ഥദുഷ്ടാസ്തു ദോഷാ ദുഷ്ടാമബദ്ധഖാഃ| യാന്തസ്തിര്യക്തനും സര്വാം ദണ്ഡവത്സ്തമ്ഭയന്തി ചേത്||൧൨|| ദണ്ഡകാലസകം നാമ തം ത്യജേദാശുകാരിണമ്| |൧൩|
दण्डकालसकं लिलक्षयिषुराह- अत्यर्थदुष्टास्तु दोषा दुष्टामबद्धखाः| यान्तस्तिर्यक्तनुं सर्वां दण्डवत्स्तम्भयन्ति चेत्||१२|| दण्डकालसकं नाम तं त्यजेदाशुकारिणम्| |१३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AmaviShalakShaNam (13-14) · Śloka 14
സമ്പ്രത്യാമവിഷം നിര്ദിശതി | വിരുദ്ധാധ്യശനാജീര്ണശീലിനോ വിഷലക്ഷണമ്||൧൩|| ആമദോഷം മഹാഘോരം വര്ജയേദ്വിഷസംജ്ഞകമ്| വിഷരൂപാശുകാരിത്വാദ്വിരുദ്ധോപക്രമത്വതഃ||൧൪||
सम्प्रत्यामविषं निर्दिशति | विरुद्धाध्यशनाजीर्णशीलिनो विषलक्षणम्||१३|| आमदोषं महाग़ोरं वर्जयेद्विषसंज्ञकम्| विषरूपाशुकारित्वाद्विरुद्धोपक्रमत्वतः||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana alasakacikitsA (15-16) · Śloka 16
അഥാമമലസീഭൂതം സാധ്യം ത്വരിതമുല്ലിഖേത്| പീത്വാ സോഗ്രാപടുഫലം വാര്യുഷ്ണം യോജയേത്തതഃ||൧൫|| സ്വേദനം ഫലവര്തിം ച മലവാതാനുലോമനീമ്| നാമ്യമാനാനി ചാങ്ഗാനി ഭൃശം സ്വിന്നാനി വേഷ്ടയേത്||൧൬||
अथाममलसीभूतं साध्यं त्वरितमुल्लिख़ेत्| पीत्वा सोग्रापटुफलं वार्युष्णं योजयेत्ततः||१५|| स्वेदनं फलवर्तिं च मलवातानुलोमनीम्| नाम्यमानानि चाङ्गानि भृशं स्विन्नानि वेष्टयेत्||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana visUcikAcikitsA (17) · Śloka 17
വിസൂച്യാമതിവൃദ്ധായാം പാര്ഷ്ണ്യോര്ദാഹഃ പ്രശസ്യതേ| തദഹശ്ചോപവാസ്യൈനം വിരിക്തവദുപാചരേത്||൧൭||
विसूच्यामतिवृद्धायां पार्ष्ण्योर्दाहः प्रशस्यते| तदहश्चोपवास्यैनं विरिक्तवदुपाचरेत्||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AmadoShiNaH shamanauShadhaniShedhaH (18-19) · Śloka 19
അജീര്ണിനോ ഭേഷജം നിഷേധതി തീവ്രാര്തിരപി നാജീര്ണീ പിബേച്ഛൂലഘ്നമൌഷധമ്| ആമസന്നോऽനലോ നാലം പക്തും ദോഷൌഷധാശനമ്||൧൮|| നിഹന്യാദപി ചൈതേഷാം വിഭ്രമഃ സഹസാऽऽതുരമ്| |൧൯|
अजीर्णिनो भेषजं निषेधति तीव्रार्तिरपि नाजीर्णी पिबेच्छूलघ्नमौषधम्| आमसन्नोऽनलो नालं पक्तुं दोषौषधाशनम्||१८|| निहन्यादपि चैतेषां विभ्रमः सहसाऽऽतुरम्| |१९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AmadoShiNo~avasthAvisheShe auShadham (19-20) · Śloka 20
കദാ ഔഷധം യുഞ്ജീത ? ഇത്യാഹ- | ജീര്ണാശനേ തു ഭൈഷജ്യം യുഞ്ജ്യാത് സ്തബ്ധഗുരൂദരേ||൧൯|| ദോഷശേഷസ്യ പാകാര്ഥമഗ്നേഃ സന്ധുക്ഷണായ ച| |൨൦|
कदा औषधं युञ्जीत ? इत्याह- | जीर्णाशने तु भैषज्यं युञ्ज्यात् स्तब्धगुरूदरे||१९|| दोषशेषस्य पाकार्थमग्नेः सन्धुक्षणाय च| |२०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AmadoShasAmAnyacikitsA (20-21) · Śloka 21
കീദൃശമൌഷധം യോജ്യമിത്യാഹ | ശാന്തിരാമവികാരാണാം ഭവതി ത്വപതര്പണാത്||൨൦|| ത്രിവിധം ത്രിവിധേ ദോഷേ തത്സമീക്ഷ്യ പ്രയോജയേത്| |൨൧|
कीदृशमौषधं योज्यमित्याह | शान्तिरामविकाराणां भवति त्वपतर्पणात्||२०|| त्रिविधं त्रिविधे दोषे तत्समीक्ष्य प्रयोजयेत्| |२१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana alpamadhyapraBUtadoShacikitsA (21-22) · Śloka 22
സമ്പ്രത്യേതദേവ യഥായോഗ്യമാഹ- | തത്രാല്പേ ലങ്ഘനം പഥ്യം, മധ്യേ ലങ്ഹ്ഘനപാചനമ്||൨൧|| പ്രഭൂതേ ശോധനം, തദ്ധി മൂലാദുന്മൂലയേന്മലാന്| |൨൨|
सम्प्रत्येतदेव यथायोग्यमाह- | तत्राल्पे लङ्घनं पथ्यं, मध्ये लङ्ह्घनपाचनम्||२१|| प्रभूते शोधनं, तद्धि मूलादुन्मूलयेन्मलान्| |२२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana evamanyavyAdhicikitsA,hetuvyAdhiviparyayacikitsA (22-23) · Śloka 23
| ഏവമന്യാനപി വ്യാധീന് സ്വനിദാനവിപര്യയാത്||൨൨|| ചികിത്സേദനുബന്ധേ തു സതി ഹേതുവിപര്യയമ്| ത്യക്ത്വാ യഥായഥം വൈദ്യോ യുഞ്ജ്യാദ്വ്യാധിവിപര്യയമ്||൨൩||
| एवमन्यानपि व्याधीन् स्वनिदानविपर्ययात्||२२|| चिकित्सेदनुबन्धे तु सति हेतुविपर्ययम्| त्यक्त्वा यथायथं वैद्यो युञ्ज्याद्व्याधिविपर्ययम्||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tadarthakArI cikitsA,pakvadoShANAM cikitsA (24) · Śloka 24
ന ച ഹേതുവ്യാധിവിപര്യയയോരേവ ചികിത്സായാമുപയോഗ ഇതി ദര്ശയന്നാഹ തദര്ഥകാരി വാ, പക്വേ ദോഷേ ത്വിദ്ധേ ച പാവകേ| ഹിതമഭ്യഞ്ജനസ്നേഹപാനബസ്ത്യാദി യുക്തിതഃ||൨൪||
न च हेतुव्याधिविपर्यययोरेव चिकित्सायामुपयोग इति दर्शयन्नाह तदर्थकारि वा, पक्वे दोषे त्विद्धे च पावके| हितमभ्यञ्जनस्नेहपानबस्त्यादि युक्तितः||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AmAjIrNalakShaNam (25) · Śloka 25
അജീര്ണം ലക്ഷയിതുമാഹ അജീര്ണം ച കഫാദാമം തത്ര ശോഫോऽക്ഷിഗണ്ഡയോഃ| സദ്യോഭുക്ത ഇവോദ്ഗാരഃ പ്രസേകോത്ക്ലേശഗൌരവമ്||൨൫||
अजीर्णं लक्षयितुमाह अजीर्णं च कफादामं तत्र शोफोऽक्षिगण्डयोः| सद्योभुक्त इवोद्गारः प्रसेकोत्क्लेशगौरवम्||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana viShTabdhAjIrNalakShaNam (26) · Śloka 26
വിഷ്ടബ്ധമനിലാച്ഛൂലവിബന്ധാധ്മാനസാദകൃത്| |൨൬|
विष्टब्धमनिलाच्छूलविबन्धाध्मानसादकृत्| |२६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vidagdhAjIrNalakShaNam (26) · Śloka 26
| പിത്താദ്വിദഗ്ധം തൃണ്മോഹഭ്രമാമ്ലോദ്ഗാരദാഹവത്||൨൬||
| पित्ताद्विदग्धं तृण्मोहभ्रमाम्लोद्गारदाहवत्||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AmAjIrNAdInAM cikitsA (27) · Śloka 27
ത്രിവിധസ്യൈവാസ്യ ചികിത്സാമാഹ ലങ്ഘനം കാര്യമാമേ തു, വിഷ്ടബ്ധേ സ്വേദനം ഭൃശമ്| വിദഗ്ധേ വമനം, യദ്വാ യഥാവസ്ഥം ഹിതം ഭവേത്||൨൭||
त्रिविधस्यैवास्य चिकित्सामाह लङ्घनं कार्यमामे तु, विष्टब्धे स्वेदनं भृशम्| विदग्धे वमनं, यद्वा यथावस्थं हितं भवेत्||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vilambikAlakShaNaM cikitsA ca (28) · Śloka 28
ഗരീയസോ ഭവേല്ലീനാദാമാദേവ വിലമ്ബികാ| കഫവാതാനുബദ്ധാऽऽമലിങ്ഗാ തത്സമസാധനാ||൨൮||
गरीयसो भवेल्लीनादामादेव विलम्बिका| कफवातानुबद्धाऽऽमलिङ्गा तत्समसाधना||२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rasasheShalakShaNaM cikitsA ca ajIrNino divAsvaprabhojane cikitsA (29-30) · Śloka 30
ജീര്ണേऽപ്യാഹാരേ കദാചിദാഹാരസാരോ രസോऽജീര്ണഃ സ്യാത്| തല്ലക്ഷണാര്ഥമാഹ അശ്രദ്ധാ ഹൃദ്വ്യഥാ ശുദ്ധേऽപ്യുദ്ഗാരേ രസശേഷതഃ| ശയീത കിഞ്ചിദേവാത്ര സര്വശ്ചാനാശിതോ ദിവാ||൨൯|| സ്വപ്യാദജീര്ണീ, സഞ്ജാതബുഭുക്ഷോऽദ്യാന്മിതം ലഘു| |൩൦|
जीर्णेऽप्याहारे कदाचिदाहारसारो रसोऽजीर्णः स्यात्| तल्लक्षणार्थमाह अश्रद्धा हृद्व्यथा शुद्धेऽप्युद्गारे रसशेषतः| शयीत किञ्चिदेवात्र सर्वश्चानाशितो दिवा||२९|| स्वप्यादजीर्णी, सञ्जातबुभुक्षोऽद्यान्मितं लघु| |३०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ajIrNasAmAnyalakShaNAm (30-31) · Śloka 31
സാമ്പ്രതമജീര്ണലക്ഷണം സാമാന്യേന ബ്രൂതേ- | വിബന്ധോऽതിപ്രവൃത്തിര്വാ ഗ്ലാനിര്മാരുതമൂഢതാ||൩൦|| അജീര്ണലിങ്ഗം സാമാന്യം വിഷ്ടമ്ഭോ ഗൌരവം ഭ്രമഃ| |൩൧|
साम्प्रतमजीर्णलक्षणं सामान्येन ब्रूते- | विबन्धोऽतिप्रवृत्तिर्वा ग्लानिर्मारुतमूढता||३०|| अजीर्णलिङ्गं सामान्यं विष्टम्भो गौरवं भ्रमः| |३१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ajIrNasyAnyakAraNAni (31-33) · Śloka 33
സാമ്പ്രതമജീര്ണസ്യാന്യാന്യപി കാരണാന്യാഹ- | ന ചാതിമാത്രമേവാന്നമാമദോഷായ കേവലമ്||൩൧|| ദ്വിഷ്ടവിഷ്ടമ്ഭിദഗ്ധാമഗുരുരൂക്ഷഹിമാശുചി| വിദാഹി ശുഷ്കമത്യമ്ബുപ്ലുതം ചാന്നം ന ജീര്യതി||൩൨|| ഉപതപ്തേന ഭുക്തം ച ശോകക്രോധക്ഷുദാദിഭിഃ| |൩൩|
साम्प्रतमजीर्णस्यान्यान्यपि कारणान्याह- | न चातिमात्रमेवान्नमामदोषाय केवलम्||३१|| द्विष्टविष्टम्भिदग्धामगुरुरूक्षहिमाशुचि| विदाहि शुष्कमत्यम्बुप्लुतं चान्नं न जीर्यति||३२|| उपतप्तेन भुक्तं च शोकक्रोधक्षुदादिभिः| |३३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana samashanalakShaNam adhyashanalakShaNam viShamAshanalakShaNam samashanAdInAM doShaH (33-35) · Śloka 35
സമ്പ്രത്യപരമപ്യന്നമാമക്ഷോഭകരമാഹ- | മിശ്രം പഥ്യമപഥ്യം ച ഭുക്തം സമശനം മതമ്||൩൩|| വിദ്യാദധ്യശനം ഭൂയോ ഭുക്തസ്യോപരി ഭോജനമ്| അകാലേ ബഹു ചാല്പം വാ ഭുക്തം തു വിഷമാശനമ്||൩൪|| ത്രീണ്യപ്യേതാനി മൃത്യും വാ ഘോരാന് വ്യാധീന്സൃജന്തി വാ| |൩൫|
सम्प्रत्यपरमप्यन्नमामक्षोभकरमाह- | मिश्रं पथ्यमपथ्यं च भुक्तं समशनं मतम्||३३|| विद्यादध्यशनं भूयो भुक्तस्योपरि भोजनम्| अकाले बहु चाल्पं वा भुक्तं तु विषमाशनम्||३४|| त्रीण्यप्येतानि मृत्युं वा घोरान् व्याधीन्सृजन्ति वा| |३५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana Bojanasya samyagyogaprakAraH (35-38) · Śloka 38
| കാലേ സാത്മ്യം ശുചി ഹിതം സ്നിഗ്ധോഷ്ണം ലഘു തന്മനാഃ||൩൫|| ഷഡ്രസം മധുരപ്രായം നാതിദ്രുതവിലമ്ബിതമ്| സ്നാതഃ ക്ഷുദ്വാന് വിവിക്തസ്ഥോ ധൌതപാദകരാനനഃ||൩൬|| തര്പയിത്വാ പിതൃൗന് ദേവാനതിഥീന് ബാലകാന് ഗുരൂന്| പ്രത്യവേക്ഷ്യ തിരശ്ചോऽപി പ്രതിപന്നപരിഗ്രഹാന്||൩൭|| സമീക്ഷ്യ സമ്യഗാത്മാനമനിന്ദന്നബ്രുവന് ദ്രവമ്| ഇഷ്ടമിഷ്ടൈഃ സഹാശ്ര്നീയാച്ഛുചിഭക്തജനാഹൃതമ്||൩൮||
| काले सात्म्यं शुचि हितं स्निग्धोष्णं लघु तन्मनाः||३५|| षड्रसं मधुरप्रायं नातिद्रुतविलम्बितम्| स्नातः क्षुद्वान् विविक्तस्थो धौतपादकराननः||३६|| तर्पयित्वा पितॄन् देवानतिथीन् बालकान् गुरून्| प्रत्यवेक्ष्य तिरश्चोऽपि प्रतिपन्नपरिग्रहान्||३७|| समीक्ष्य सम्यगात्मानमनिन्दन्नब्रुवन् द्रवम्| इष्टमिष्टैः सहाश्र्नीयाच्छुचिभक्तजनाहृतम्||३८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tRuNAdijuShTaBojanatyAgaH (39) · Śloka 39
ഭോജനം തൃണകേശാദിജുഷ്ടമുഷ്ണീകൃതം പുനഃ| ശാകാവരാന്നഭൂയിഷ്ഠമത്യുഷ്ണലവണം ത്യജേത്||൩൯||
भोजनं तृणकेशादिजुष्टमुष्णीकृतं पुनः| शाकावरान्नभूयिष्ठमत्युष्णलवणं त्यजेत्||३९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kilATAdishIlanam (40-41) · Śloka 41
കിലാടദധികൂചീകാക്ഷാരശുക്താമമൂലകമ്| കൃശശുഷ്കവരാഹാവിഗോമത്സ്യമഹിഷാമിഷമ്||൪൦|| മാഷനിഷ്പാവശാലൂകബിസപിഷ്ടവിരൂഢകമ്| ശുഷ്കശാകാനി യവകാന് ഫാണിതം ച ന ശീലയേത്||൪൧||
किलाटदधिकूचीकाक्षारशुक्ताममूलकम्| कृशशुष्कवराहाविगोमत्स्यमहिषामिषम्||४०|| माषनिष्पावशालूकबिसपिष्टविरूढकम्| शुष्कशाकानि यवकान् फाणितं च न शीलयेत्||४१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana SAlyAdiSIlanam (42-43) · Śloka 43
ശീലയേച്ഛാലിഗോധൂമയവഷഷ്ടികജാങ്ഗലമ്| സുനിഷണ്ണകജീവന്തീബാലമൂലകവാസ്തുകമ്||൪൨|| പഥ്യാമലകമൃദ്വീകാപടോലീമുദ്ഗശര്കരാഃ| ഘൃതദിവ്യോദകക്ഷീരക്ഷൌദ്രദാഡിമസൈന്ധവമ്||൪൩||
शीलयेच्छालिगोधूमयवषष्टिकजाङ्गलम्| सुनिषण्णकजीवन्तीबालमूलकवास्तुकम्||४२|| पथ्यामलकमृद्वीकापटोलीमुद्गशर्कराः| घृतदिव्योदकक्षीरक्षौद्रदाडिमसैन्धवम्||४३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nityasevyamauShadham (44) · Śloka 44
ത്രിഫലാം മധുസര്പിര്ഭ്യാം നിശി നേത്രബലായ ച| സ്വാസ്ഥ്യാനുവൃത്തികൃദ്യച്ച രോഗോച്ഛേദകരം ച യത്||൪൪||
त्रिफलां मधुसर्पिर्भ्यां निशि नेत्रबलाय च| स्वास्थ्यानुवृत्तिकृद्यच्च रोगोच्छेदकरं च यत्||४४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bhojyakramaH (45-46) · Śloka 46
ബിസേക്ഷുമോചചോചാമ്രമോദകോത്കാരികാദികമ്| അദ്യാദ്ദ്രവ്യം ഗുരു സ്നിഗ്ധം സ്വാദു മന്ദം സ്ഥിരം പുരഃ||൪൫|| വിപരീതമതശ്ചാന്തേ മധ്യേऽമ്ലലവണോത്കടമ്| |൪൬|
बिसेक्षुमोचचोचाम्रमोदकोत्कारिकादिकम्| अद्याद्द्रव्यं गुरु स्निग्धं स्वादु मन्दं स्थिरं पुरः||४५|| विपरीतमतश्चान्ते मध्येऽम्ललवणोत्कटम्| |४६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana annapAnayorviBAgaH (46-47) · Śloka 47
| അന്നേന കുക്ഷേര്ദ്വാവംശൌ പാനേനൈകം പ്രപൂരയേത്||൪൬|| ആശ്രയം പവനാദീനാം ചതുര്ഥമവശേഷയേത്| |൪൭|
| अन्नेन कुक्षेर्द्वावंशौ पानेनैकं प्रपूरयेत्||४६|| आश्रयं पवनादीनां चतुर्थमवशेषयेत्| |४७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anupAnavibhAgaH,yavagodhUmayoH shItaM jalamityAdi (47-50) · Śloka 50
| അനുപാനം ഹിമം ബാരി യവഗോധൂമയോര്ഹിതമ്||൪൭|| ദധ്നി മദ്യേ വിഷേ ക്ഷൌദ്രേ, കോഷ്ണം പിഷ്ടമയേഷു തു| ശാകമുദ്ഗാദിവികൃതൌ മസ്തുതക്രാമ്ലകാഞ്ജികമ്||൪൮|| സുരാ കൃശാനാം പുഷ്ട്യര്ഥം, സ്ഥൂലാനാം തു മധൂദകമ്| ശോഷേ മാംസരസോ, മദ്യം മാംസേ സ്വല്പേ ച പാവകേ||൪൯|| വ്യാധ്യൌഷധാധ്വഭാഷ്യസ്ത്രീലങ്ഘനാതപകര്മഭിഃ| ക്ഷീണേ വൃദ്ധേ ച ബാലേ ച പയഃ പഥ്യം യഥാऽമൃതമ്||൫൦||
| अनुपानं हिमं बारि यवगोधूमयोर्हितम्||४७|| दध्नि मद्ये विषे क्षौद्रे, कोष्णं पिष्टमयेषु तु| शाकमुद्गादिविकृतौ मस्तुतक्राम्लकाञ्जिकम्||४८|| सुरा कृशानां पुष्ट्यर्थं, स्थूलानां तु मधूदकम्| शोषे मांसरसो, मद्यं मांसे स्वल्पे च पावके||४९|| व्याध्यौषधाध्वभाष्यस्त्रीलङ्घनातपकर्मभिः| क्षीणे वृद्धे च बाले च पयः पथ्यं यथाऽमृतम्||५०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anuktAnupAnavibhAgaH (51) · Śloka 51
വിപരീതം യദന്നസ്യ ഗുണൈഃ സ്യാദവിരോധി ച| അനുപാനം സമാസേന, സര്വദാ തത്പ്രശസ്യതേ||൫൧||
विपरीतं यदन्नस्य गुणैः स्यादविरोधि च| अनुपानं समासेन, सर्वदा तत्प्रशस्यते||५१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anupAnasya phalam (52) · Śloka 52
അനുപാനസ്യ കിം കര്മ ? ഇത്യാഹ അനുപാനം കരോത്യൂര്ജാം തൃപ്തിം വ്യാപ്തിം ദൃഢാങ്ഗതാമ്| അന്നസങ്ഘാതശൌഥില്യവിക്ലിത്തിജരണാനി ച||൫൨||
अनुपानस्य किं कर्म ? इत्याह अनुपानं करोत्यूर्जां तृप्तिं व्याप्तिं दृढाङ्गताम्| अन्नसङ्घातशौथिल्यविक्लित्तिजरणानि च||५२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana UrdhvajatrugadAdau anupAnaniShedhaH (53) · Śloka 53
ഏവംഗുണമപ്യൂര്ധ്വജത്ര്വാദിഷു ന ഹിതമിത്യാഹ നോര്ധ്വജത്രുഗദശ്വാസകാസോരഃക്ഷതപീനസേ| ഗീതഭാഷ്യപ്രസങ്ഗേ ച സ്വരഭേദേ ച തദ്ധിതമ്||൫൩||
एवंगुणमप्यूर्ध्वजत्र्वादिषु न हितमित्याह नोर्ध्वजत्रुगदश्वासकासोरःक्षतपीनसे| गीतभाष्यप्रसङ्गे च स्वरभेदे च तद्धितम्||५३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana praklinnadehAdInAM pAnaniShedhaH (54) · Śloka 54
സമ്പ്രതി യേഷാം പാനമേവ ന ശസ്യതേ, താനാഹ പ്രക്ലിന്നദേഹമേഹാക്ഷിഗലരോഗവ്രണാതുരാഃ| പാനം ത്യജേയുഃ|൫൪|
सम्प्रति येषां पानमेव न शस्यते, तानाह प्रक्लिन्नदेहमेहाक्षिगलरोगव्रणातुराः| पानं त्यजेयुः|५४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pAnAnantarabhAShyAdiniShedhaH bhojanAntaramAtapAdiniShedhaH (54-55) · Śloka 55
| സര്വശ്ച ഭാഷ്യാധ്വശയനം ത്യജേത്||൫൪|| പീത്വാ, ഭുക്ത്വാऽऽതപം വഹ്നിം യാനം പ്ലവനവാഹനമ്| |൫൫|
| सर्वश्च भाष्याध्वशयनं त्यजेत्||५४|| पीत्वा, भुक्त्वाऽऽतपं वह्निं यानं प्लवनवाहनम्| |५५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana Bojanasya kAlaH (8) · Śloka 8
"കാലേ സാത്മ്യമ്" (ശ്ലോ. ൩൫) ഇത്യുക്തമ്| ഭോജനസ്യ തു കഃ കാലഃ ? ഇത്യാഹ പ്രസൃഷ്ടേ വിണ്മൂത്രേ ഹൃദി സുവിമലേ ദോഷേ സ്വപഥഗേ വിശുദ്ധേ ചോദ്ഗാരേ ക്ഷുദുപഗമനേ വാതേऽനുസരതി| തഥാऽഗ്നാവുദ്രിക്തേ വിശദകരണേ ദേഹേ ച സുലഘൌ പ്രയുഞ്ജീതാഹാരം വിധിനിയമിതം, കാലഃ സ ഹി മതഃ||൫൫|| ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസൂനുശ്രീമദ്വാഗ്ഭടവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയസംഹിതായാം സൂത്രസ്ഥാനേ മാത്രാശിതീയോ നാമ അഷ്ടമോऽധ്യായഃ||൮||
"काले सात्म्यम्" (श्लो. ३५) इत्युक्तम्| भोजनस्य तु कः कालः ? इत्याह प्रसृष्टे विण्मूत्रे हृदि सुविमले दोषे स्वपथगे विशुद्धे चोद्गारे क्षुदुपगमने वातेऽनुसरति| तथाऽग्नावुद्रिक्ते विशदकरणे देहे च सुलघौ प्रयुञ्जीताहारं विधिनियमितं, कालः स हि मतः||५५|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां सूत्रस्थाने मात्राशितीयो नाम अष्टमोऽध्यायः||८||
🔊 Audio coming soon