8. mātrāśitīyādhyāyō'ṣṭamaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

ஸ௦ -அந்நரக்ஷாத்யாயாதநந்தரஂ மாத்ராஶிதீயாத்யாயாரம்போ யுக்தஃ| யதோ விஷாதிப்யோ ரக்ஷிதமந்நபாநஂ ஹீநமாத்ராதிமாத்ராப்யவஹதஂ ஜீவிதோபகாதாய ஸம்பத்யதே| மாத்ராப்யவஹதஂ ப்ராணிநாஂ ப்ராணாய|-

Adhikarana mAtrAshitIyAdhyAyo~aShTamaH (2) · Śloka 2

அதாதோ மாத்ராஶிதீயமத்யாயஂ வ்யாக்யாஸ்யாமஃ| இதி ஹ ஸ்மாஹுராத்ரேயாதயோ மஹர்ஷயஃ| (கத்யஸூத்ரே||௨||

ஸ௦-அதேத்யாநந்தர்யே| யதா,-"அதாऽதோ தர்மஜிஜ்ஞாஸா|" இத்யத்ர மீமாஂஸாயாஂ வேதாத்யயநாதநந்தரஂ தர்மோ ஜிஜ்ஞாஸிதவ்ய இத்யர்தஃ| அத இதி ப்ரஸ்துதாபிஸம்பந்தே| அஶநஂ-அஶிதம்| பாவே நிஷ்டா| மாத்ரயாऽஶிதஂ-மாத்ராஶிதம், தஸ்மை ஹிதோ மாத்ராஶிதீயஃ| ஶேஷஂ பூர்வவத்வ்யாக்யேயம்|

Adhikarana mAtrAshanam (1) · Śloka 1

மாத்ராஶீ ஸர்வகாலஂ ஸ்யாந்மாத்ரா ஹ்யக்நேஃ ப்ரவர்திகா| மாத்ராஂ த்ரவ்யாண்யபேக்ஷந்தே குரூண்யபி லகூந்யபி||௧||

ஸ௦-ஸர்வகாலஂ-ஸ்வஸ்த ஆதுரோ வா, மாத்ராஶீ ஸ்யாத்-பரிமிதாஶீ பவேத்| குதோ ஹேதோஃ ? ஹி-யஸ்மாத், மாத்ராऽக்நேஃ ப்ரவர்திகா ஸ்வவ்யாபாரே| அக்நிப்ரவத்திஶ்ச தேஹஸ்திதிஹேதுஃ| ததா சோக்தம்-"அக்நிமூலஂ பலஂ புஂஸாஂ பலமூலஂ ஹி ஜீவிதம்|" இதி| தஸ்மாந்மாத்ராயாஃ ப்ராதாந்யம்| அஸ்மாச்ச காரணாந்மாத்ராயாஃ ப்ராதாந்யஂ யதோ மாத்ராஂ த்ரவ்யாண்யபேக்ஷந்தே குரூண்யபி லகூநி ச| தத்ர குரூணி-பிஷ்டக்ஷீரத்ராக்ஷாக்ஷோடேக்ஷுமாஷாநூபமாஂஸாதீநி| லகூநி-திவ்யோதகரக்தஶாலிஷஷ்டிகமுத்கலாவகபிஞ்ஜலைணஶஶஶம்பராதீநி|

Adhikarana gurUNAM laghUnAM ca mAtrApramANam (2) · Śloka 2

தத்ர குரூணாஂ கா மாத்ரா ? கா(ச) லகூநாம் ? இத்யாஹ குரூணாமர்தஸௌஹித்யஂ லகூநாஂ நாதிதப்ததா| மாத்ராப்ரமாணஂ நிர்திஷ்டஂ ஸுகஂ யாவத்விஜீர்யதி||௨||

ஸ௦-குரூணாஂ த்ரவ்யாணாமர்தஸௌஹித்யஂ-அர்ததப்திஃ| லகூநாஂ நாதிதப்ததா-நாதிதப்திஃ, கிஂ தர்ஹி ? ஸௌஹித்யமாத்ரம்| ஏதந்மாத்ராப்ரமாணஂ நிர்திஷ்டம்| மாத்ரா-ஹ்ரஸ்வா மத்யா பஹதீ ச, தஸ்யாஃ ப்ரமாணஂ-மாத்ராப்ரமாணம்| தத்ர மாத்ரா-பரிமாணஂ மாநம், தஸ்யாஸ்து ப்ரமாணஂ-உந்மாநம்| ஏவஂ சாத்ர மாத்ராஶப்தஸ்யாபௌநருக்த்யம்| ஹி யஸ்மாத், யாவத் பரிமாணமப்யவஹதஂ ஸுகஂ-அவிகதிஂ கத்வா, ஜீர்யதி-பரிணமதி|

Adhikarana hInamAtraBojane doShAH (3) · Śloka 3

போஜநஂ ஹீநமாத்ரஂ து ந பலோபசயௌஜஸே| ஸர்வேஷாஂ வாதரோகாணாஂ ஹேதுதாஂ ச ப்ரபத்யதே||௩||

ஸ௦-ஹீநமாத்ரஂ புநரஶநஂ ந பலாய, நோபசயாய, ந சௌஜஸே| ஸர்வேஷாஂ வாதரோகாணாஂ ஹேதுதாஂ-காரணதாஂ யாதி|

Adhikarana atimAtre doShAH (4) · Śloka 4

அதிமாத்ரஂ த்வஶநஂ த்ரீநபி தோஷாந் ப்ரகோபயேத்| |௪|

ஸ௦-அதிமாத்ரஂ த்வஶநஂ த்ரீநபி தோஷாந் ஶீக்ரமேவ ப்ரகோபயதி|

Adhikarana visUcikAlasakayoH samprAptiH (4-6) · Śloka 6

ப்ரகுபிதாஶ்ச த்ரயோ தோஷா அலஸகாக்யஂ விஸூசிகாக்யஂ வா வ்யாதிஂ யதா குர்வந்தி, ததா தர்ஶயதி | பீட்யமாநா ஹி வாதாத்யா யுகபத்தேந கோபிதாஃ||௪|| ஆமேநாந்நேந திஷ்டேந ததேவாவிஶ்ய குர்வதே| விஷ்டம்பயந்தோऽலஸகஂ ச்யாவயந்தோ விஸூசிகாம்||௫|| அதரோத்தரமார்காப்யாஂ ஸஹஸைவாஜிதாத்மநஃ| |௬|

ஸ௦-தேநாபக்வேநாந்நேந-ஆஹாரேண, துஷ்டேந வதாத்யா ஹி-யஸ்மாத், பீட்யமாநாஃ-விபத்யமாநாஃ ருத்தமார்கத்வாத், அத ஏவ யுகபத்-ஏககாலஂ ஸர்வ ஏவ, கோபிதாஸ்ததேவ-துஷ்டமந்நமாவிஶ்ய-ஆஶ்ரித்யாலஸகஂ குர்வதே| கிஂ குர்வதஃ ? விஷ்டம்பயதஃ,-ததேவ துஷ்டமந்நஂ ஸ்ரோதஃஸு ருந்தாநாஃ| ததா, அதரோத்தரமார்காப்யாஂ ஸஹஸைவ-அநுசிதே தேஶே காலே (ச), ச்யாவயந்தஃ-ஊர்த்வமதஶ்ச நிஷ்காஶயந்தஃ| அஜிதாத்மநஃ-அஸஂயதசேதஸஃ புஂஸௌ விஸூசிகாஂ குர்வதே|

Adhikarana alasakanirvicanam (6-7) · Śloka 7

| ப்ரயாதி நோர்த்வஂ நாதஸ்தாதாஹாரோ ந ச பச்யதே||௬|| ஆமாஶயேऽலஸீபூதஸ்தேந ஸோऽலஸகஃ ஸ்மதஃ| |௭|

ஸ௦-ஊர்த்வஂ-முகேநாஹாரோ ந ப்ரயாதி, ந சாதஸ்தாத்-குதேந ப்ரயாதி, ந சாஹாரஃ பச்யதே, ஆமஶயே-"நாபிஸ்தநாந்தரஂ ஜந்தோராமாஶய இதி ஸ்மதஃ|" தஸ்மிந், அலஸீபூத இவாலஸீபூதஃ| யதா,-அகர்மஶீலஃ புருஷோऽலஸ இத்யுச்யதே, ததாऽயமாஹாரோऽலஸீபூதஸ்திஷ்டதி| தேந ஹேதுநா ஸ ரோகோऽலஸகஃ ஸ்மதஃ|

Adhikarana visUcikAnirvacanam (7-8) · Śloka 8

விஸூசிகாயா நிர்வசநமாஹ | விவிதைர்வேதநோத்பேதைர்வாய்வாதிபஶகோபதஃ||௭|| ஸூசீபிரிவ காத்ராணி வித்யதீதி விஸூசிகா| |௮|

ஸ௦-வாய்வாதீநாஂ த்ரயாணாமத்யந்தப்ரகோபாத் நாநாப்ரகாரைர்வேதநோத்பேதைஃ-பீடோத்பாதைஃ, யஸ்மாத்காத்ராணி ஸூசிபிரிவ வித்யதி, தஸ்மாத்விஸூசிகேத்யுச்யதே| விவிதாநாஂ விகாராணாஂ ஸூசிகா-விஸூசிகேத்யுச்யதே|

Adhikarana visUcikAlakShaNam (8-9) · Śloka 9

| தத்ர ஶூலப்ரமாநாஹகம்பஸ்தம்பாதயோऽநிலாத்||௮|| பித்தாஜ்ஜ்வராதிஸாராந்தர்தாஹதட்ப்ரலயாதயஃ| கபாச்சர்த்யங்ககுருதாவாக்ஸங்கஷ்டீவநாதயஃ||௯||

ஸ௦-வாதாததிகாத் ஶூலாதயோ பவந்தி| ஆதிஶப்தேநாங்கோத்வேஷ்டநமுகஶோஷாதிபரிக்ரஹஃ| பித்தாத்தத்தாத் ஜ்வராத்யாஃ ஸ்யுஃ| ப்ரலயோ-மூர்ச்சாப்ராயஃ| ஆதிஶப்தேந மதாதிபரிக்ரஹஃ| கபாததிகாத் சர்த்யாதயோ பவந்தி| ஆதிஶப்தேந க்ஷவத்வாதீநாஂ க்ரஹணம்|

Adhikarana alasakalakShaNam (10-12) · Śloka 12

விஶேஷாத்துர்பலஸ்யால்பவஹ்நேர்வேகவிதாரிணஃ| பீடிதஂ மாருதேநாந்நஂ ஶ்லேஷ்மணா ருத்தமந்தரா||௧௦|| அலஸஂ க்ஷோபிதஂ தோஷைஃ ஶல்யத்வேநைவ ஸஂஸ்திதம்| ஶூலாதீந் குருதே தீவ்ராஂஶ்சர்த்யதீஸாரவர்ஜிதாந்||௧௧|| ஸோऽலஸஃ| |௧௨|

ஸ௦-துர்பலத்வாதியுக்தஸ்ய யந்மாருதேந விஶேஷாதந்நஂ பீடிதம், அந்தரா-ஆமாஶயமத்ய ஏவ, ஶ்லேஷ்மணா ருத்தஂ-அலஸீபூதம், ததா தோஷைஃ க்ஷோபிதஂ-ஆகுலிதம், அத ஏவாதிபீடாகாரித்வாச்சல்யரூபதயைவ ஸ்திதம், தீவ்ராந்-துஃஸஹாந், ஶூலாதீந் சர்த்யாதிவர்ஜிதாந் குருதே| சர்த்யதீஸாராப்யாஂ ஹி விஸூசிகோக்தா| ஸோऽலஸஸஂஜ்ஞோ ரோகஃ| துர்பலோ ஹ்யநுபசிததாதுஃ, ஸ ந கதாசிதாஹாரஂ ஸோடுஂ ஶக்தஃ| அல்பாக்நிஶ்சாஹாரஂ ந ஸம்யக் ஜரயதி| யதோ வேகதாரணஶீலஸ்ய ப்ரதிஹதோ வாயுர்விமார்ககஃ பித்தகபாவபி விமார்ககௌ குருதே, இத்யேதத்விஶேஷேண நிர்தேஶஃ|

Adhikarana daNDakAlasakalakShaNam (12-13) · Śloka 13

தண்டகாலஸகஂ லிலக்ஷயிஷுராஹ- அத்யர்ததுஷ்டாஸ்து தோஷா துஷ்டாமபத்தகாஃ| யாந்தஸ்திர்யக்தநுஂ ஸர்வாஂ தண்டவத்ஸ்தம்பயந்தி சேத்||௧௨|| தண்டகாலஸகஂ நாம தஂ த்யஜேதாஶுகாரிணம்| |௧௩|

ஸ௦-சேத்யத்யர்தே| அதிஶயேந துஷ்டா தோஷாஃ, ததா துஷ்டாமேந பத்தாநி-பூர்ணாநி, காநி-ஸ்ரோதாஂஸி, யைஸ்தே துஷ்டாமபத்தகாஃ, ததா திர்யக்கச்சந்தஃ, தநுஂ ஸர்வாஂ-ஶரீரஂ ஸகலஂ, தண்டவத்யதி ஸ்தம்பயந்தி-ப்ரஸாரணாகுஞ்சநரஹிதஂ குர்வந்தி, ததா தண்டகாலஸகோ நாம ரோகோ பவதி| தஂ-தண்டகாலஸகஂ, த்யஜேத்-நோபக்ரமேத்| யத ஆஶுகாரிணம்,-ஆஶு-ஶீக்ரஂ ஸ்வகர்ம மாரணஂ கரோதீத்யாஶுகாரீ, க்ஷிப்ரஂ ஹந்தீத்யர்தஃ|

Adhikarana AmaviShalakShaNam (13-14) · Śloka 14

ஸம்ப்ரத்யாமவிஷஂ நிர்திஶதி | விருத்தாத்யஶநாஜீர்ணஶீலிநோ விஷலக்ஷணம்||௧௩|| ஆமதோஷஂ மஹாகோரஂ வர்ஜயேத்விஷஸஂஜ்ஞகம்| விஷரூபாஶுகாரித்வாத்விருத்தோபக்ரமத்வதஃ||௧௪||

ஸ௦-விருத்தஂ-ப்ராகுக்தம், "விருத்தமம்லஂ" (ஹ.ஸூ.அ. ௭|௩௧) இத்யாதிநா| "வித்யாதத்யஶநஂ" (ஹ.ஸூ.அ. ௮|௩௪) இத்யாதிநா-அத்யஶநம்| அஜீர்ணஂ ச-த்ரிவிதஂ வக்ஷ்யதி| ஏதாநி ஶீலிதுஂ ஶீலஂ யஸ்ய தஸ்ய புஂஸோ ய, ஆமதோஷோ விஷலக்ஷணஃ-லாலாதிலக்ஷணயுக்தோ, மஹாகோரோ-அதிகஷ்டோ விஷாக்யோ யோ பவதி, தஂ ந சிகித்ஸேத்| குதஃ ? விஷரூபத்வாதாஶுகாரித்வாத்விருத்தோபக்ரமத்வாச்ச| விஷஸதஶஸ்வரூபத்வாத்விஷே ஶீதோபக்ரமோ யுக்தஃ, ஆமே சோஷ்ணோபக்ரமோ யுக்தஃ, இதி விருத்தோபக்ரமத்வம்|

Adhikarana alasakacikitsA (15-16) · Śloka 16

அதாமமலஸீபூதஂ ஸாத்யஂ த்வரிதமுல்லிகேத்| பீத்வா ஸோக்ராபடுபலஂ வார்யுஷ்ணஂ யோஜயேத்ததஃ||௧௫|| ஸ்வேதநஂ பலவர்திஂ ச மலவாதாநுலோமநீம்| நாம்யமாநாநி சாங்காநி பஶஂ ஸ்விந்நாநி வேஷ்டயேத்||௧௬||

ஸ௦-அதேத்யாநந்தர்யே| பூர்வோக்தஂ ஸாத்யாஸாத்யமவகம்யாநந்தரமாமஂ ஸாத்யமதுஷ்டஂ ஸந்தஂ த்வரிதஂ-த்ராக், ஆதுர உல்லிகேத்-உத்வமேதித்யர்தஃ| கிஂவிதமாமம் ? அலஸீபூதம்,-அலஸலக்ஷணதாஂ கதம்| கதமுல்லிகேத் ? இத்யாஹ-பீத்வேத்யாதி| ஜலமுஷ்ணஂ பீத்வா வசாலவணமதநபலயுக்தஂ, வமேதித்யர்தஃ| ததோऽநந்தரஂ ஸ்வேதநஂ யோஜயேத்| ததா-"விபாச்ய மூத்ராம்லமதூநி தந்தீபிண்டீதகஷ்ணாபிடதூமகுஷ்டைஃ| வர்திஂ கராங்குஷ்டநிபாஂ கதாக்தாஂ குதே ருஜாநாஹஹரீஂ விதத்யாத்||" இத்யாதி பலவர்தீஂ ச மலவாதாநுலோமநீஂ யோஜயேத்| தத்ராமதோஷே தோஷவஶாதங்காநி ச நாம்யமாநாநி-ஸங்கோச்யமாநாநி ஸந்தி, அத்யர்தஂ ஸ்விந்நாநி வஸ்த்ராதிநா வேஷ்டயேத்|

Adhikarana visUcikAcikitsA (17) · Śloka 17

விஸூச்யாமதிவத்தாயாஂ பார்ஷ்ண்யோர்தாஹஃ ப்ரஶஸ்யதே| ததஹஶ்சோபவாஸ்யைநஂ விரிக்தவதுபாசரேத்||௧௭||

ஸ௦-விஸூச்யாஂ-பூர்வோக்தலக்ஷணாயாம், அதிவத்தாயாஂ ஸத்யாஂ பார்ஷ்ண்யோஃ-குரிகயோஃ, அயஃஶலாகாதிநா தாஹஃ ப்ரஶஸ்யதே| ததஹஃ-விஸூசிகாரம்பதிவஸ ஏவ, ஏநஂ-விஸூசிகாவந்தஂ, உபவாஸ்ய-லங்கயித்வா, விரக்தவத்-பேயாதிக்ரமேணோபாசரேத்| ஸுஶ்ருதே (?) சோக்தம் (ஸங்க்ரஹே ஸூ.அ.௧௧)-"ஸுச்சர்திதவிரிக்தஸ்ய காத்ராயாமேऽதிதாருணே| பல்லாதகமதூச்சிஷ்டஜீர்ணபிண்யாகநாகரைஃ|| கததைலஂ பசேத் ஸாம்லைஸ்தச்ச கல்லீக்நமுத்தமம்|| த்வக்பத்ரராஸ்நாகுருஶிக்ருகுஷ்டைரம்லப்ரதிஷ்டைஃ ஸவசாஶதாஹ்வைஃ| உத்வர்தநஂ கல்லிவிஸூசிகாக்நஂ தைலஂ விபக்வஂ ச ததர்தகாரி|| ஶிரீஷநக்தாஹ்வபணிஜ்ஜபீஜத்ராயந்த்யபாமார்கபலாநி வர்திஃ| பஸ்தஸ்ய மூத்ரேண விஸூசிகாக்நீ ப்ரலேபநஸ்யாஞ்ஜநதூமயோகைஃ||" இதி|

Adhikarana AmadoShiNaH shamanauShadhaniShedhaH (18-19) · Śloka 19

அஜீர்ணிநோ பேஷஜஂ நிஷேததி தீவ்ரார்திரபி நாஜீர்ணீ பிபேச்சூலக்நமௌஷதம்| ஆமஸந்நோऽநலோ நாலஂ பக்துஂ தோஷௌஷதாஶநம்||௧௮|| நிஹந்யாதபி சைதேஷாஂ விப்ரமஃ ஸஹஸாऽऽதுரம்| |௧௯|

ஸ௦-அஜீர்ணீ-அஜீர்ணவாந், தீவ்ரஶூலோऽபி ஸந் ஶூலஹரமௌஷதஂ ந பிபேத்| வமநகரமுஷ்ணோதகஂ ச ப்ராகுபதிஷ்டமேவ பிபேதித்யர்தஃ| ஶூலக்நமித்யுபலக்ஷணார்தம்| சர்த்யதீஸாரக்நமபி விஸூசிகாயாஂ ந பிபேத்| யத ஆமேந ஸந்நோ-மந்தீபூதோऽக்நிர்தோஷௌஷதாஶநஂ பக்துஂ ந ஸமர்தஃ| ஏதேஷாஂ ச-தோஷௌஶதாஶநாநாஂ, த்ரயாணாஂ ஸம்பந்தீ யோ விப்ரமோ-வ்யாபத்திஃ, ஸஹஸா-காலமநபேக்ஷ்யைவ, ஆதுரஂ ஹந்யாத்| ந கேவலமிதஂ குணாய ஸம்பத்யதே, ப்ரத்யுத தோஷஂ கரோதீதி ஸூசநார்தமபி சேதி கதம்|

Adhikarana AmadoShiNo~avasthAvisheShe auShadham (19-20) · Śloka 20

கதா ஔஷதஂ யுஞ்ஜீத ? இத்யாஹ- | ஜீர்ணாஶநே து பைஷஜ்யஂ யுஞ்ஜ்யாத் ஸ்தப்தகுரூதரே||௧௯|| தோஷஶேஷஸ்ய பாகார்தமக்நேஃ ஸந்துக்ஷணாய ச| |௨௦|

ஸ௦-ஜீர்ணமஶநஂ யஸ்ய தஸ்மிந்நௌஷதஂ யுஞ்ஜ்யாத்வைத்யஃ| கீதஶி ? ஸ்தப்தஂ-அசலஂ, குரூதரஂ-கோஷ்டோ, யஸ்ய தஸ்மிந்| கிமர்தமௌஷதஂ யுஞ்ஜ்யாத் ? இத்யாஹ-தோஷேத்யாதி| கதார்தம்|

Adhikarana AmadoShasAmAnyacikitsA (20-21) · Śloka 21

கீதஶமௌஷதஂ யோஜ்யமித்யாஹ | ஶாந்திராமவிகாராணாஂ பவதி த்வபதர்பணாத்||௨௦|| த்ரிவிதஂ த்ரிவிதே தோஷே தத்ஸமீக்ஷ்ய ப்ரயோஜயேத்| |௨௧|

ஸ௦-துரவதாரணே| யஸ்மாததர்பணாதேவாமஜாநாஂ விகாராணாஂ-ஆலஸ்யஜாட்யாக்நிமாந்த்யாதீநாம், ஶாந்திஃ-உபஶமோ, பவதி| தஸ்மாததர்பணஂ யோஜயேத்| வக்ஷ்யதி ஹி (ஹ.ஸூ.அ. ௧௪|௧௦)-"மேஹாமதோஷாதிஸ்நிக்த" இத்யாரப்ய யாவத் "லங்கயேந்நித்யம்" இதி| தஸ்மாததர்பணஂ ஸமீக்ஷ்ய-தேஶகாலாக்ந்யாதீந் பர்யாலோச்ய, த்ரிப்ரகாரஂ த்ரிப்ரகாரே தோஷே வைத்யஃ ப்ரயோஜயேத்|

Adhikarana alpamadhyapraBUtadoShacikitsA (21-22) · Śloka 22

ஸம்ப்ரத்யேததேவ யதாயோக்யமாஹ- | தத்ரால்பே லங்கநஂ பத்யஂ, மத்யே லங்ஹ்கநபாசநம்||௨௧|| ப்ரபூதே ஶோதநஂ, தத்தி மூலாதுந்மூலயேந்மலாந்| |௨௨|

ஸ௦-தத்ர-தேஷு த்ரிஷு மத்யே, அல்பே தோஷே, லங்கநஂ-உபவாஸாக்யஂ, பத்யம்| தேந ஹ்யநலாநிலவத்த்யாऽல்போ தோஷஃ ஶீக்ரஂ ஸஂஶோஷ்ய ஜீயதே| மத்யே தோஷே லங்கநஂ பாசநஂ ச பத்யம்| அக்நிஃ பசதி, தஸ்ய பசதோ யே விபந்தஹேதவஃ, தாந்நிஷித்ய பாடவஂ பக்துராதததஃ பசேதி ப்ரயுங்க்த இவ தத் பாசயதீதி பாசநமுச்யதே| ஹேதுமண்ணிஜந்தாத்பசேர்பாஹுலகாத்கர்தரி ல்யுட்| யதுபயுக்தமந்நபாநௌஷதமபக்வாநாஂ ஸாமாநாஂ தாதூநாஂ பாசநே ஸமர்தஂ தத் பாசநமித்யர்தஃ| ப்ரபூதே ஶோதநஂ பத்யம்| ஶோதநஂ து காயாத்பஹிர்தோஷாநீரயதி| வக்ஷ்யதி ஹி (ஹ.ஸூ.அ. ௧௪|௫)-"யதீரயேத்பஹிர்தோஷாந் பஞ்சதா ஶோதநஂ து தத்|" இத்யாதி| குதஃ ப்ரபூத ஆமதோஷே ஶோதநஂ ஹிதம் ? இத்யாஹ-தத்தீத்யாதி| ஹி-யஸ்மாத், தத்-ஶோதநம், மூலாந்மலாந்நாஶயேத்| ஸங்க்ரஹேऽப்யுக்தம் (ஸூ.அ. ௧௧)-பஹுதோஷாணாஂ புநர்தோஷாவஸேசநமேவ கார்யம்| ந ஹ்யஸ்ராவிதே பல்வலோதகௌகே ஶால்யாதிபுஷ்டிர்பவதி|" இதி|

Adhikarana evamanyavyAdhicikitsA,hetuvyAdhiviparyayacikitsA (22-23) · Śloka 23

| ஏவமந்யாநபி வ்யாதீந் ஸ்வநிதாநவிபர்யயாத்||௨௨|| சிகித்ஸேதநுபந்தே து ஸதி ஹேதுவிபர்யயம்| த்யக்த்வா யதாயதஂ வைத்யோ யுஞ்ஜ்யாத்வ்யாதிவிபர்யயம்||௨௩||

ஸ௦-யதா ஸந்தர்பணோத்த ஆமதோஷோ நிதாநவிபர்யயாச்சிகித்ஸ்யதே, ஏவமந்யாநபி ஜ்வராதீந் விகாராந் ஸ்வநிதாநவிபர்யயாச்சிகித்ஸேத்| ஸந்தர்பணோத்தோऽபதர்பணேந, ஶீதோத்த உஷ்ணேந, இத்யாதி| யதி த்வேவமுபக்ரம்யமாணோ வ்யாதிரநுபத்யேத-தேநோபஶமஂ ந கச்சேத், ததோ ஹேதுவிபர்யயஂ த்யக்த்வா வ்யாதிவிபர்யயஂ யுஞ்ஜ்யாத்| கிம்பூதம் ? யதாயதஂ,-யத்யஸ்ய ஜ்வராதிவ்யாதேர்பைஷஜ்யஂ வக்ஷ்யமாணஂ தத்ப்ரயுஞ்ஜீதேத்யர்தஃ| யதா, (ஸங்க்ரஹே ஸூ.அ. ௧௨)-"முஸ்தாபர்படகஂ ஜ்வரே, ரஜநீ யவாந்நஂ ப்ரமேஹே" இதி|

Adhikarana tadarthakArI cikitsA,pakvadoShANAM cikitsA (24) · Śloka 24

ந ச ஹேதுவ்யாதிவிபர்யயயோரேவ சிகித்ஸாயாமுபயோக இதி தர்ஶயந்நாஹ ததர்தகாரி வா, பக்வே தோஷே த்வித்தே ச பாவகே| ஹிதமப்யஞ்ஜநஸ்நேஹபாநபஸ்த்யாதி யுக்திதஃ||௨௪||

ஸ௦-தத்-நிதாநவ்யாதிவிபர்யயஸாத்யஂ, அர்தஂ-ரோகோபஶமலக்ஷணஂ, கர்துஂ ஶீலஂ யஸ்ய தத்-ததர்தகாரி| தத்வா யுஞ்ஜ்யாத்| யதா (ஸங்க்ரஹே ஸூ.அ. ௧௨)-"மதாத்யயே மத்யபாநம், அதிஸாரே விரேசநம்" இதி| வாஶப்தஃ ஸமுச்சயார்தஃ| இதி த்ரிவிதமௌஷதஂ நிர்திஶ்யாऽऽமசிகித்ஸாமேவாநுஸரந்நாஹ-பக்வ இதி| பக்வே தோஷே-நிராமே, தீப்தே பாவகே ச| நிராமத்வே தீப்தாக்நித்வே ச ஸமுசிதமேவ ஹிதமப்யங்காதிகம்| யுக்திதோ-மாத்ரயா, யதாऽக்நிஸாதாதி ந பவதீதி|

Adhikarana AmAjIrNalakShaNam (25) · Śloka 25

அஜீர்ணஂ லக்ஷயிதுமாஹ அஜீர்ணஂ ச கபாதாமஂ தத்ர ஶோபோऽக்ஷிகண்டயோஃ| ஸத்யோபுக்த இவோத்காரஃ ப்ரஸேகோத்க்லேஶகௌரவம்||௨௫||

ஸ௦-அக்நிப்ரதிபக்ஷத்வேந கபஸ்யாஜீர்ணகரணப்ராதாந்யாதக்ரே நிர்தேஶஃ| கபாத்ஸகாஶாதஜீர்ணமாமஸஂஜ்ஞகஂ பவதி| தத்ர-ஆமாக்யேऽஜீர்ணே, அக்ஷிகூபயோர்கண்ட்யோஶ்ச ஶோபோ பவதி| ஸத்யோபுக்தவதப்ராப்தவிதாஹாவஸ்த உத்காரஃ| ப்ரஸேகஃ-ப்ரஸக்தஂ நிஷ்டீவநம்| உத்க்லேஶோ-தோஷாணாஂ ஸ்தாநாச்சலநம்| கௌரவஂ-காத்ராணம்|

Adhikarana viShTabdhAjIrNalakShaNam (26) · Śloka 26

விஷ்டப்தமநிலாச்சூலவிபந்தாத்மாநஸாதகத்| |௨௬|

ஸ௦-அநிலாத்விஷ்டப்தஂ நாமாஜீர்ணஂ பவதி| தச்ச ஶூலாதிகத்|

Adhikarana vidagdhAjIrNalakShaNam (26) · Śloka 26

| பித்தாத்விதக்தஂ தண்மோஹப்ரமாம்லோத்காரதாஹவத்||௨௬||

ஸ௦-பித்தாத்விதக்தஂ நாமாஜீர்ணமுத்பத்யதே| தச்ச தடாதியுக்தம்|

Adhikarana AmAjIrNAdInAM cikitsA (27) · Śloka 27

த்ரிவிதஸ்யைவாஸ்ய சிகித்ஸாமாஹ லங்கநஂ கார்யமாமே து, விஷ்டப்தே ஸ்வேதநஂ பஶம்| விதக்தே வமநஂ, யத்வா யதாவஸ்தஂ ஹிதஂ பவேத்||௨௭||

ஸ௦-துரவதாரணே| ஆமாக்யேऽஜீர்ணே லங்கநமேவ கார்யம், ந வமநவிரேசநாதி| விஷ்டப்தே ஸ்வேதநஂ பஶஂ கார்யம்| பஶஶப்தேநைதத் த்யோதயதி,-பூர்வத்ராபி ஸ்வேதநஂ கார்யமத்ர த்வத்யர்தமிதி| விதக்தே-விதக்தநாம்ந்யஜீர்ணே, வமநஂ கார்யம்| யத்வா லங்கநஸ்வேதநவமநாநாஂ யதாவஸ்தஂ-யதாதோஷோத்ரேகஂ, ஹிதஂ பவேத்ததேவ கார்யம்| ஆமாஜீர்ணேऽபி ஸ்வேதநவமநே, விதக்தேऽபி லங்கநஸ்வேதநே, இதி|

Adhikarana vilambikAlakShaNaM cikitsA ca (28) · Śloka 28

கரீயஸோ பவேல்லீநாதாமாதேவ விலம்பிகா| கபவாதாநுபத்தாऽऽமலிங்கா தத்ஸமஸாதநா||௨௮||

ஸ௦-கரீயஸஃ-ப்ரபூதாத், ஆஜீர்ணாதேவ விலம்பிகா ஸ்யாத்| கீதஶாத் ? லீநாத்-அத்யர்தஂ ஸ்ரோதஃஸு ஶ்லிஷ்டத்வாத்| லீநாதிதி லீங் ஶ்லேஷண இத்யஸ்ய க்தப்ரத்யயே ஸ்வாதய ஓதித இத்யோதிதஶ்சேதி நிஷ்டாநத்வம்| ஸா ச ஶ்லேஷ்மவாயுப்யாமநுபத்தா-யுக்தா பவதி| ஆமஂ நாம யதஜீர்ணஂ தத்ஸதஶலக்ஷணா| யதா-"ஶோபோऽக்ஷிகண்டயோஃ| அத்யோ புக்த இவோத்காரஃ ப்ரஸேகோத்க்லேஶகௌரவம்||" இதி| தேந-ஆமேந, ஸமஂ-துல்யஂ, ஸாதநஂ-சிகித்ஸா, யஸ்யாஃ ஸைவம்| "லங்கநஂ கார்யமாமே" இதி|

Adhikarana rasasheShalakShaNaM cikitsA ca ajIrNino divAsvaprabhojane cikitsA (29-30) · Śloka 30

ஜீர்ணேऽப்யாஹாரே கதாசிதாஹாரஸாரோ ரஸோऽஜீர்ணஃ ஸ்யாத்| தல்லக்ஷணார்தமாஹ அஶ்ரத்தா ஹத்வ்யதா ஶுத்தேऽப்யுத்காரே ரஸஶேஷதஃ| ஶயீத கிஞ்சிதேவாத்ர ஸர்வஶ்சாநாஶிதோ திவா||௨௯|| ஸ்வப்யாதஜீர்ணீ, ஸஞ்ஜாதபுபுக்ஷோऽத்யாந்மிதஂ லகு| |௩௦|

ஸ௦-ரஸஶேஷே அஶ்ரத்தா-அந்நாநபிலாஷஃ| ஹத்வ்யதா-ஹதயஶூலஂ கௌரவஂ ச| ஶுத்தேऽப்யுத்காரே-அந்நஸம்பந்திநி| தேநாஜீர்ணாதர்தாந்தரபூத ஏவாயஂ ரஸஶேஷஃ| அதஶ்ச ரஸஸ்ய ருதிராதிஹேதோரஸம்யக்பரிபாக இத்யர்தஃ| தச்சிகித்ஸமாஹ-ஶயீதேத்யாதி| அத்ர-ரஸஶேஷே, கிஞ்சிதேவ-ஸ்தோகமாத்ரமேவ ஸ்வப்யாத், நாஜீர்ண இவ ப்ரபூதம்| ஸர்வஶ்சாஜீர்ணீ, அநாஶிதோ திவா ஶயீத, ஆலாகவாத்| யதா சோத்பந்நக்ஷுத் ஸ்யாத்ததா ஸ்தோகஂ லகு சாத்யாத்| ஆஶஃ கதோ யேந ஸஃ-ஆஶிதஃ| ந ஆஶிதோ-அநாஶிதஃ, அபுக்தவாநித்யர்தஃ| நநு, "அஜீர்ண்யபிஹதோந்மத்தாந்" இத்யநேநைவ வாக்யேநாஜீர்ணிநாஂ திவாஸ்வப்நோऽநுஜ்ஞாத ஏவ| தத்கிஂ புநருக்தேந ? ப்ரூமஃ| விஶேஷார்தஂ வாக்யமிதம்-"அபுக்தோ திவா ஸ்வப்யாதஜீர்ணீ" இதி| தத்ர து ஸாமாந்யம், அஶிதாநாஶிதசிந்தா ந கதேதி யுக்தா புநரிஹோக்திஃ|

Adhikarana ajIrNasAmAnyalakShaNAm (30-31) · Śloka 31

ஸாம்ப்ரதமஜீர்ணலக்ஷணஂ ஸாமாந்யேந ப்ரூதே- | விபந்தோऽதிப்ரவத்திர்வா க்லாநிர்மாருதமூடதா||௩௦|| அஜீர்ணலிங்கஂ ஸாமாந்யஂ விஷ்டம்போ கௌரவஂ ப்ரமஃ| |௩௧|

ஸ௦-விபந்தோ-மூத்ரபுரீஷயோரப்ரவத்திலக்ஷணஃ| அதிப்ரவத்திஃ-தயோரேவ| க்லாநிஃ-ஶரீரஸ்ய ம்லாநதா| மாருதமூடதா-வாதஸ்ய ப்ரதிலோமதா| விஷ்டம்பஃ-குக்ஷேராத்மாநம்| கௌரவஂ-குருகாத்ரத்வம்| ப்ரமோ-மோஹஃ| ஏதத்ஸாமாந்யமஜீர்ணலக்ஷணம்| உக்தஂ ச-"ஸீதத்யங்கஂ ப்ரமோ மோஹஃ கோஷ்டே முஹ்யதி மாருதஃ| ஸர்வேஷாமப்யஜீர்ணாநாமவிஸஂவாதி லக்ஷண்ம்||" இதி|

Adhikarana ajIrNasyAnyakAraNAni (31-33) · Śloka 33

ஸாம்ப்ரதமஜீர்ணஸ்யாந்யாந்யபி காரணாந்யாஹ- | ந சாதிமாத்ரமேவாந்நமாமதோஷாய கேவலம்||௩௧|| த்விஷ்டவிஷ்டம்பிதக்தாமகுருரூக்ஷஹிமாஶுசி| விதாஹி ஶுஷ்கமத்யம்புப்லுதஂ சாந்நஂ ந ஜீர்யதி||௩௨|| உபதப்தேந புக்தஂ ச ஶோகக்ரோதக்ஷுதாதிபிஃ| |௩௩|

ஸ௦-அதிமாத்ரமேவ புக்தமந்நஂ ந கேவலமாமதோஷாய, கிஂ தர்ஹி ? த்விஷ்டாதி சாந்நஂ ந ஜீர்யதி| த்விஷ்டஂ-அப்ரியம்| விஷ்டம்பி-குக்ஷ்யாத்மாநகாரி| ஹிமஂ-அதிஶீதம்| அஶுசி-உச்சிஷ்டஂ கேஶாதிதூஷிதஂ ச, ஏதச்சாசிந்த்யப்ரபாவத்வாதாமதோஷஹேதுஃ| விதாஹி-ப்ராகுக்தம்| ஶுஷ்கஂ-அத்ரவப்ராயம்| அத்யம்புப்லுதஂ-அதிஜலேந ப்லாவிதம்| சஃ ஸமுச்சயே| ந கேவலஂ த்விஷ்டாத்யந்நஂ புக்தஂ ந ஜீர்யதி, யாவத் ஶோகாதிபிஶ்சோபதப்தேந புக்தஂ ந ஜீர்யதி| ஶோகஃ-இஷ்டவிபத்த்யாதிநா மநோதௌஸ்த்யம்| க்ரோதோ-ரோஷஃ| க்ஷுத்-புபுக்ஷா| ஆதிஶப்தேந லோபபயாதிபரிக்ரஹஃ|

Adhikarana samashanalakShaNam adhyashanalakShaNam viShamAshanalakShaNam samashanAdInAM doShaH (33-35) · Śloka 35

ஸம்ப்ரத்யபரமப்யந்நமாமக்ஷோபகரமாஹ- | மிஶ்ரஂ பத்யமபத்யஂ ச புக்தஂ ஸமஶநஂ மதம்||௩௩|| வித்யாதத்யஶநஂ பூயோ புக்தஸ்யோபரி போஜநம்| அகாலே பஹு சால்பஂ வா புக்தஂ து விஷமாஶநம்||௩௪|| த்ரீண்யப்யேதாநி மத்யுஂ வா கோராந் வ்யாதீந்ஸஜந்தி வா| |௩௫|

ஸ௦-பத்யஂ-ஶால்யாதி| அபத்யஂ-யவகாதி| தந்மிஶ்ரஂ-ஏகீகத்ய, புக்தஂ ஸமஶநஂ மதம், அஸ்மிந்வைத்யகதந்த்ரே| வித்யாதித்யாதி| புக்தஸ்ய-அப்யவஹதஸ்யோபரி யதந்யத்போஜநஂ ததத்யஶநஂ ஜாநீயாத்| நநு, ஏவஂ ப்ராதராஶே கதே யஃ ஸாயமாஶஃ, தஸ்யாத்யஶநத்வஂ ப்ரஸஜ்யேத்| அத்யஶநஂ ச விவர்ஜ்யமேவ| யதோऽநந்தரமேவ படிஷ்யதி-"த்ரீண்யப்யேதாநி மத்யுஂ வா" இத்யாதி| வைத்யகதந்த்ரேஷு ச நராணாஂ த்விராஹார உபதிஷ்டஃ| பகவாந் வ்யாஸோऽப்யவோசத்-"ஸாயஂப்ராதர்மநுஷ்யாணாஂ போஜநஂ விதிநிர்மிதம்|" இதி| தஸ்மாதத்யஶநஸ்யைவஂ ததஸமீசீநஂ லக்ஷணம்| அத்ர ஸஞ்சக்ஷ்மஹே| ப்ராக்புக்தஸ்யோபரி ஸமநந்தரேமேவ வஹ்நாவவிபக்தே யதஶநஂ ததேவாத்யஶநம், நாந்யத்| அத ஏவ ஸுஶ்ருதோ ப்ரூதே (ஸூ.அ. ௪௬|௪௯௧)-"ப்ராக்புக்தே த்வவிபக்தேऽக்நௌ த்விரந்நஂ ந ஸமாசரேத்|" இதி| தஸ்மாத் ப்ராதராஶே கதே ஸத்யக்நௌ விபக்தே யஃ ஸாயமாஶஃ ஸ ந பரிஹார்யஃ, அபி து கார்ய ஏவ, குணாவஹத்வாத்| ஏததேவ ப்ரதிபாதயிதுஂ ஸங்க்ரஹேऽத்யகீஷ்ட (ஸூ.அ. ௧௧)-"ப்ராதராஶே த்வஜீர்ணேऽபி ஸாயமாஶோ ந துஷ்யதி| அஜீர்ணே ஸாயமாஶே து ப்ராதராஶோ ஹி துஷ்யதி|| திவா ப்ரபோத்யதேऽர்கேண ஹதயஂ புண்டரீகவத்| தஸ்மிந்விபுத்தே ஸ்ரோதாஂஸி ஸ்புடத்வஂ யாந்தி ஸர்வஶஃ|| வ்யாயாமாச்ச விசாராச்ச விக்ஷிப்தத்வாச்ச சேதஸஃ| ந க்லேதமுபகச்சந்தி திவா தேநாஸ்ய தாதவஃ|| அக்லிந்நேஷ்வந்நமாஸக்தமந்யத்தேஷு ந துஷ்யதி| அவிதக்தேஷ்விவ பயஃஸ்வந்யத்ஸம்மிஶ்ரிதஂ பயஃ|| ராத்ரௌ து ஹதயே ம்லாநே ஸஂவதேஷ்வயநேஷு ச| பரிக்லேதஂ யாந்தி கோஷ்டே ஸஂவதே தேஹதாதவஃ|| க்லிந்நேஷ்வந்யதபக்வேஷு தேஷ்வாஸிக்தஂ ப்ரதுஷ்யதி| விதக்தேஷு பயஃஸ்வந்யத் பயஸ்தப்தேஷ்விவார்பிதம்|| நைஶே தஸ்மாதஜீர்ணேऽந்நே நாந்யத்புஞ்ஜீத போஜநம்|" இதி| அதிஶப்தோऽத்ரோபரிஶப்தார்தஃ| யதா-'ப்ராஸாதமதிரோஹதி|' இதி| அகாலே பஹு சால்பஂ வா புக்தஂ த்வஶநஂ விஷமாஶநஸஂஜ்ஞஂ வித்யாத்| கஃ புநரகாலோ போஜநஸ்ய ? இதி சேத், ப்ரூமஃ| "ப்ரஸஷ்டே விண்மூத்ரே" (ஶ்லோ. ௫௫) இத்யாதிநாऽऽஹாரகாலஂ வக்ஷ்யதி| தத்வைபரீத்யேநாகாலோ வேத்யஃ| த்ரீண்யப்யேதாநி-ஸமஶநாத்யஶநவிஷமாஶநாநி, மத்யுஂ வா ஸஜந்தி-ஜநயந்தி, கோராந் வ்யாதீந்-குல்மாதீந் வா|

Adhikarana Bojanasya samyagyogaprakAraH (35-38) · Śloka 38

| காலே ஸாத்ம்யஂ ஶுசி ஹிதஂ ஸ்நிக்தோஷ்ணஂ லகு தந்மநாஃ||௩௫|| ஷட்ரஸஂ மதுரப்ராயஂ நாதித்ருதவிலம்பிதம்| ஸ்நாதஃ க்ஷுத்வாந் விவிக்தஸ்தோ தௌதபாதகராநநஃ||௩௬|| தர்பயித்வா பிதந் தேவாநதிதீந் பாலகாந் குரூந்| ப்ரத்யவேக்ஷ்ய திரஶ்சோऽபி ப்ரதிபந்நபரிக்ரஹாந்||௩௭|| ஸமீக்ஷ்ய ஸம்யகாத்மாநமநிந்தந்நப்ருவந் த்ரவம்| இஷ்டமிஷ்டைஃ ஸஹாஶ்ர்நீயாச்சுசிபக்தஜநாஹதம்||௩௮||

ஸ௦-காலே-வக்ஷ்யமாணே| தந்மநாஃ-போஜநகதசித்தஃ| க்ஷுத்வாந்-புபுக்ஷிதஃ| விவிக்தஸ்தஃ-ஏகாந்தஸ்திதஃ| ததா, ப்ரக்ஷாலிதசரண்ஹஸ்தமுகஃ| அநிந்தந்-போஜநமகர்ஹமாணஃ| அப்ருவந்-அபாஷமாணஃ| இஷ்டஂ-மநோருசிதஂ போஜநம்| ததா, த்ரவஂ-த்ரவப்ராயம்| இஷ்டைஃ-ப்ரியைஃ, ஸஹாஶ்நீயாத்| 'க்ஷுத்வாந்' இத்யத்ர ப்ரஶஂஸாயாஂ மதுப், உத்பந்நப்ரஶஸ்தபுபுக்ஷஃ| தேந கிஞ்சிதபி யதா துஷ்டபுபுக்ஷா ஸ்யாத்ததா நாத்யாதித்யர்தஃ| துஷ்டபுபுக்ஷாயா லக்ஷணம் (ஸங்க்ரஹே ஸூ.அ. ௧௧)- "தோஷோபநத்தஂ யதி லீநமந்நஂ பித்தோத்ததஸ்யாவணுயாந்ந வஹ்நிம்| ஜாயேத துஷ்டா து ததா புபுக்ஷா யா மந்தபுத்தீந் விஷவந்நிஹந்தி||" இதி| கிம்பூதஂ போஜநம் ? ஸாத்ம்யம்| தச்ச ஸாத்ம்யஂ த்விதா,-ஏகஂ ஸ்வல்பகாலாப்யஸ்தஂ ஸுகாவஹம், அந்யச்ச ஜந்மநஃ ப்ரபுதி ஸஹாத்மநாப்யஸ்தஂ ஸுகாவஹஂ ச| ஏததேவைகஂ ஸாத்ம்யமுச்யதே| ததா, ஶுசி-அநுச்சிஷ்டஂ கேஶாத்யநுபஹதஂ ச| ஹிதஂ-பத்யம்| ஸ்நிக்தஂ ச ததுஷ்ணஂ ச-ஸ்நிக்தோஷ்ணம்| ததா, லகு-லகுப்ராயம். ந து லக்வேவ| அத ஏவேதமுபபந்நம் "ஷட்ரஸஂ மதுரப்ராயம்" இதி| மதுரரஸோ ஹி குருஃ| ததா ச வக்ஷ்யதி (ஹ.ஸூ.அ. ௧௦|௩௮)- "படோஃ கஷாயஸ்தஸ்மாச்ச மதுரஃ பரமஂ குருஃ|" இதி| தத்யதி லக்வேவ ஸ்யாத் (தர்ஹி) மதுரப்ராயமிதி ந கடதே| தஸ்மால்லகுப்ராயமிதி வ்யாக்யேயம்| கதமத்யாத் ? ததாஹ-நாதித்ருதவிலம்பிதம்| கிஂ கத்வா ? பித்ராதீஂஸ்தர்பயித்வா| ததா, திரஶ்சோऽபி-அஶ்வவஷாதீந், ப்ரதிபந்நபரிக்ரஹாந்-கதஸ்வீகாராந், ப்ரத்யவேக்ஷ்ய-ததாஹாரசிந்தாஂ கத்வேத்யர்தஃ| ததா, ஆத்மாநஂ ஸமீக்ஷ்ய-யதா மமேதஂ ஸாத்ம்யமிதமஸாத்ம்யமிதி நித்யமப்ரமத்தஃ ஸந் பர்யாலோச்ய| கரநாதேநோக்தம்-"அதித்ருதாஶீ த்வாஹாரகுணதோஷாந்ந விந்ததி| உந்முஹ்யத்யல்பமஶ்நாதி ச்சர்தயேத்வாऽநவஸ்திதஃ|| விலம்பிதஂ து புஞ்ஜாநோ ந தப்திமதிகச்சதி| காதந் பஹ்வபி ஶீதத்வாத்யாதி போஜ்யமஹத்யதாம்|| ஜல்பதோ ஹஸதஶ்சாபி புஞ்ஜாநஸ்யாந்யசேதஸஃ| த ஏவ தோஷா மந்தவ்யா யே விலம்பிதபோஜநே||" இத்யாதி|

Adhikarana tRuNAdijuShTaBojanatyAgaH (39) · Śloka 39

போஜநஂ தணகேஶாதிஜுஷ்டமுஷ்ணீகதஂ புநஃ| ஶாகாவராந்நபூயிஷ்டமத்யுஷ்ணலவணஂ த்யஜேத்||௩௯||

ஸ௦-தணாதிஜுஷ்டஂ போஜநஂ த்யஜேத்| ஆதிஶப்தேந மக்ஷிகாதிபரிக்ரஹஃ| ததா, பூய உஷ்ணீகதம்| ததா, ஶாகபஹுலம்| ததா, அவராந்நஂ-மாஷாதி, தத்பூயிஷ்டம்| ததா, அத்யுஷ்ணமதிலவணஂ ச த்யஜேத்|

Adhikarana kilATAdishIlanam (40-41) · Śloka 41

கிலாடததிகூசீகாக்ஷாரஶுக்தாமமூலகம்| கஶஶுஷ்கவராஹாவிகோமத்ஸ்யமஹிஷாமிஷம்||௪௦|| மாஷநிஷ்பாவஶாலூகபிஸபிஷ்டவிரூடகம்| ஶுஷ்கஶாகாநி யவகாந் பாணிதஂ ச ந ஶீலயேத்||௪௧||

ஸ௦-ததா, கிலாடாதீந்ந ஶீலயேத்-நாப்யஸேத், ந காதாசித்கோऽப்யவஹார ஏஷாஂ நிஷித்யதே| முநிநா து (ச. ஸூ. அ. ௫|௭)- "நாப்யஸேத்கௌரவாத்" இதி யதா ஹேதுருபந்யஸ்தஃ, ததேஹ நோக்தஃ, அயுக்தத்வாத்| ததா ஹி-ஏஷாமநப்யவஹாரே யதி குருத்வமேவ ஹேதுஃ ஸ்யாத்| ததோ குடயவாதீநாமபி பஹுதராணாஂ த்ரவ்யாணாஂ ஶீலநமயுக்தஂ ஸ்யாத்| தஸ்மாதேஷாமஶீலநேऽந்யதபி காரணஂ சிந்த்யம், ந து குருத்வமாத்ரமேவ| யதா-கிலாடகூசிகயோர்தோஷலத்வஂ, தத்நஸ்து ஜ்வராதிகர்தத்வஂ ததா ஸ்ரோதோலேபஃ, ஸ்ரோதோலேபத்வாச்சாநேகரோகஹேதுத்வம், க்ஷாரஸ்ய புஂஸ்த்வஹாநிகத்த்வம், ஶுக்தஸ்ய தஷ்டிஹந்தத்வாதி| தஸ்மாதேஷாமபத்யத்வாச்சீலநநிஷேதோ போத்யஃ|

Adhikarana SAlyAdiSIlanam (42-43) · Śloka 43

ஶீலயேச்சாலிகோதூமயவஷஷ்டிகஜாங்கலம்| ஸுநிஷண்ணகஜீவந்தீபாலமூலகவாஸ்துகம்||௪௨|| பத்யாமலகமத்வீகாபடோலீமுத்கஶர்கராஃ| கததிவ்யோதகக்ஷீரக்ஷௌத்ரதாடிமஸைந்தவம்||௪௩||

ஸ௦-ஶால்யாதீந் ஶீலயேத்|

Adhikarana nityasevyamauShadham (44) · Śloka 44

த்ரிபலாஂ மதுஸர்பிர்ப்யாஂ நிஶி நேத்ரபலாய ச| ஸ்வாஸ்த்யாநுவத்திகத்யச்ச ரோகோச்சேதகரஂ ச யத்||௪௪||

ஸ௦-மதுஸர்பிர்ப்யாஂ ஸஹ த்ரிபலாஂ ச ராத்ரௌ நேத்ரபலாய ஶீலயேத்| ந கேவலஂ ஶால்யாதீநேவ ஶீலயேத்| யச்ச த்ரவ்யஂ ஸ்வாஸ்த்யாநுவத்திஂ கரோத்யதுசர்யாவித்யாத்யுக்தமந்நபாநாதிகம்| ததா, ரோகோச்சேதகரஂ யத்-கிராததிக்தகாதித்ரவ்யம், தச்ச ஶீலயேத்|

Adhikarana bhojyakramaH (45-46) · Śloka 46

பிஸேக்ஷுமோசசோசாம்ரமோதகோத்காரிகாதிகம்| அத்யாத்த்ரவ்யஂ குரு ஸ்நிக்தஂ ஸ்வாது மந்தஂ ஸ்திரஂ புரஃ||௪௫|| விபரீதமதஶ்சாந்தே மத்யேऽம்லலவணோத்கடம்| |௪௬|

ஸ௦-பிஸாதித்ரவ்யஂ குர்வாதிகுணயக்தஂ புரஃ-பூர்வமத்யாத்| மோதகோ-லட்டுகஃ| உத்காரிகா-லப்யஸிகா| அதஃ-அஸ்மாச்ச, விபரீதஂ-லகுரூக்ஷகடுதீக்ஷ்ணஸரப்ராயம், அந்தே போஜநஸ்ய ஸேவேத| மத்யே சாம்லலவணோத்கடம்| கரநாதே சோக்தம்-"கடுஂ லவணமம்லஂ வா பூர்வமாஹாரமாஹரேத்| ஆஹாரோ மதுரோऽக்ரே ஹி குருர்விஷ்டப்ய ஜீர்யதி||" இதி| ததேததுக்தமுபயமபி தேஶஸாத்ம்யாதிவஶாத் ப்ரமாணயிதவ்யம்|

Adhikarana annapAnayorviBAgaH (46-47) · Śloka 47

| அந்நேந குக்ஷேர்த்வாவஂஶௌ பாநேநைகஂ ப்ரபூரயேத்||௪௬|| ஆஶ்ரயஂ பவநாதீநாஂ சதுர்தமவஶேஷயேத்| |௪௭|

ஸ௦-குக்ஷேஃ-ஜடரஸ்ய, அந்நேந த்வௌ பாகௌ ப்ரபூரயேத்| பாநேந-ஜலாதிநா, ஏகமஂஶஂ ப்ரபூரயேத்| சதுர்தமஂஶஂ பவநாதீநாமாஶ்ரயமவஶேஷயேத்-ந த்வந்நேந பாநேந வா ப்ரபூரயேத்| அத்ர த்வஂஶகல்பநா பரிகல்பநேநைவ யுஜ்யதே, ந த்வங்குலமாநாதிநா| ஸுஶ்ருதே சாபிஹிதம் (ஸூ. அ. ௪௬|௪௭௮)- "ப்ரக்ஷாலயேதத்பிராஸ்யஂ புஞ்ஜாநஶ்ச முஹுர்முஹுஃ| விஶுத்தே ரஸநே ஹ்யஸ்மிந் ரோசதேऽந்நமபூர்வவத்||" இதி| [ரஸநா வித்யதே யஸ்ய முகஸ்ய தத்ரஸநம், தஸ்மிந் ரஸநே விஶுத்தே ரோசதேऽந்நமபூர்வவத்||]

Adhikarana anupAnavibhAgaH,yavagodhUmayoH shItaM jalamityAdi (47-50) · Śloka 50

| அநுபாநஂ ஹிமஂ பாரி யவகோதூமயோர்ஹிதம்||௪௭|| தத்நி மத்யே விஷே க்ஷௌத்ரே, கோஷ்ணஂ பிஷ்டமயேஷு து| ஶாகமுத்காதிவிகதௌ மஸ்துதக்ராம்லகாஞ்ஜிகம்||௪௮|| ஸுரா கஶாநாஂ புஷ்ட்யர்தஂ, ஸ்தூலாநாஂ து மதூதகம்| ஶோஷே மாஂஸரஸோ, மத்யஂ மாஂஸே ஸ்வல்பே ச பாவகே||௪௯|| வ்யாத்யௌஷதாத்வபாஷ்யஸ்த்ரீலங்கநாதபகர்மபிஃ| க்ஷீணே வத்தே ச பாலே ச பயஃ பத்யஂ யதாऽமதம்||௫௦||

ஸ௦-யவகோதூமயோர்புக்தயோரநு-பஶ்சாத், பாநஂ ஶீதஂ ஜலஂ ஹிதம்| ததா, தத்நி மத்யே விஷே க்ஷௌத்ரே ச ஹிமஂ ஜலமநுபாநே ஹிதம்| பிஷ்டமயேஷு கோஷ்ணஂ ஜலஂ ஹிதம்| ஶாகமுத்காதிவிகதௌ ச மஸ்த்வாதிகமநுபாநஂ ஹிதம்| கஶாநாஂ புஂஸாஂ ஸுரா புஷ்ட்யர்தஂ ஹிதா| ஸ்தூலாநாஂ புநஃ கர்ஶநாய மதூதகஂ ஹிதம்| ஶோஷே-க்ஷயே, மாஂஸரஸோ ஹிதஃ, புஷ்டிகாரித்வாத்| மாஂஸே புக்தே மத்யமநுபாநஂ ஹிதம்| ஸ்வல்பே ச பாவகே மத்யமேவாநுபாநஂ ஹிதம்| வ்யாத்யாதிபிஃ க்ஷீணே-க்ஷபிதே, பயோ-துக்தஂ, பத்யஂ-ஹிதம்| இஹ (ஹிதமிதி) ப்ரகதேऽபி பத்யக்ரஹணஂ பத்யதரத்வஜ்ஞாபநார்தம்| யதாऽமதமித்யநேநைதத் ப்ரதிபாதயதி,-யதாऽமதஂ பலவர்ணௌஜஃகாந்த்யாயுராதிஜநகஂ ததேதமபீத்யர்தஃ|

Adhikarana anuktAnupAnavibhAgaH (51) · Śloka 51

விபரீதஂ யதந்நஸ்ய குணைஃ ஸ்யாதவிரோதி ச| அநுபாநஂ ஸமாஸேந, ஸர்வதா தத்ப்ரஶஸ்யதே||௫௧||

ஸ௦-அந்நஸ்ய-பக்தவடகாதேஃ, யத்விபரீதஂ குணைஸ்ததநுபாநஂ ஸதா ப்ரஶஸ்யதே| யதா,-ஸ்நிக்தஸ்ய ரூக்ஷம், ரூக்ஷஸ்ய ஸ்நிக்தம், ஶீதஸ்யோஷ்ணம், உஷ்ணஸ்ய ஶீதம், மதுரஸ்யாம்லம், அம்லஸ்ய மதுரமித்யாதி| நநு, ஏவமுரரீக்ரியமாணே க்ஷீரஸ்ய க்ஷைரேயாதேர்வா தக்ரசுக்ராதீநாமம்லாநாமநுபாநத்வஂ ப்ராப்தமித்யாஹ-குணைரித்யாதி| விபரீதகுணமபி யதவிரோதி ததேவாநுபாநஂ ஸதா ஹிதம்|

Adhikarana anupAnasya phalam (52) · Śloka 52

அநுபாநஸ்ய கிஂ கர்ம ? இத்யாஹ அநுபாநஂ கரோத்யூர்ஜாஂ தப்திஂ வ்யாப்திஂ தடாங்கதாம்| அந்நஸங்காதஶௌதில்யவிக்லித்திஜரணாநி ச||௫௨||

ஸ௦-அநுபாநமூர்ஜாதீந் கரோதி| ஊர்ஜா-மநஃப்ரஹர்ஷஃ| தப்திஃ-ப்ரீணநஂ ஶரீரேந்த்ரியஸ்ய, க்ஷாமதாவிபரீதோऽந்நகுணஃ| ததா, வ்யாப்திஃத்ரவஸ்ய ஹி கமநம், ந கடிநஸ்ய| தடாங்கதா-ஸ்திரஶரீரத்வம்| ததா, அந்நஸங்காதஸ்ய ஶைதில்யம்| விக்லித்திஃ-விக்லேதநம்| ஜரணஂ-பரிணாமஃ| ஏதாநி ச கரோதி|

Adhikarana UrdhvajatrugadAdau anupAnaniShedhaH (53) · Śloka 53

ஏவஂகுணமப்யூர்த்வஜத்ர்வாதிஷு ந ஹிதமித்யாஹ நோர்த்வஜத்ருகதஶ்வாஸகாஸோரஃக்ஷதபீநஸே| கீதபாஷ்யப்ரஸங்கே ச ஸ்வரபேதே ச தத்திதம்||௫௩||

ஸ௦-ஊர்த்வஂ ஜத்ருணஃ-ஊர்த்வஜத்ரு, தஸ்மிந் யே கதாஸ்தேஷு தத்-அநுபாநஂ, ந ஹிதம்| ததா, ஶ்வாஸாதிஷு ந ஹிதம்| கீத-பாஷ்யயோஃ ப்ரகர்ஷேண ஸங்கஃ-ஸாதத்யேந ஸம்பந்தஃ, தஸ்மிந்| ததா, ஸ்வரபேதே-ஸ்வரஸாதே ந தத்திதம்| ஊர்த்வஜத்ருகதாதீநாஂ ஹ்யநுபாநஂ ப்ரதூஷ்யாமாஶயமுரஃகண்டஸ்திதமாஹாரஜஂ ஸ்நேஹமாஸாத்யாபிஷ்யந்தாக்நிஸாதச்சர்த்யாதீநாமயாந் விதத்யாத்|

Adhikarana praklinnadehAdInAM pAnaniShedhaH (54) · Śloka 54

ஸம்ப்ரதி யேஷாஂ பாநமேவ ந ஶஸ்யதே, தாநாஹ ப்ரக்லிந்நதேஹமேஹாக்ஷிகலரோகவ்ரணாதுராஃ| பாநஂ த்யஜேயுஃ|௫௪|

ஸ௦-ப்ரக்லிந்நோ தேஹோ யேஷாஂ ஆமவிஸர்பாத்யார்தாநாஂ தே பாநஂ த்யஜேயுஃ| மேஹாதீநாமாதுரஶப்தேந ப்ரத்யேகஂ ஸம்பந்தஃ| மேஹரோகாத்யாதுராஃ பாநஂ-த்ரவரூபஂ த்யஜேயுஃ, ந கேவலமந்நஸ்யோபரி யதநுபாநம்| கரநாதே சோக்தம்-"மேஹீ ப்லீஹீ வ்ரணீ குஷ்டீ பாண்டுர்ஜடரபீநஸீ| ஶோஷாதிஸாரீ மந்தாக்நிஃ பாநீயஂ மந்தமாசரேத்|| நோர்த்வாங்கபவநாவிஷ்டே வாக்வ்யாயாமஹதே ந ச| க்ஷதோரஸி ஶ்வாஸகாஸஹிக்காவம்யர்திதே ந ச|| நிரந்நே சோர்த்வரோகே ச ந பேயஂ வாரி ஶீதலம்|" இதி|

Adhikarana pAnAnantarabhAShyAdiniShedhaH bhojanAntaramAtapAdiniShedhaH (54-55) · Śloka 55

| ஸர்வஶ்ச பாஷ்யாத்வஶயநஂ த்யஜேத்||௫௪|| பீத்வா, புக்த்வாऽऽதபஂ வஹ்நிஂ யாநஂ ப்லவநவாஹநம்| |௫௫|

ஸ௦-சஶப்தோ லுப்தநிர்திஷ்டோऽத்ர| ஸர்வோऽபி புருஷஃ-ஸ்வஸ்தோ ரோகீ ச, பீத்வா புக்த்வா ச பாஷ்யாதீஂஸ்த்யஜேத்| ததா, ஆதபாதீந் பஞ்ச த்யஜேத்| த்யஜேதித்யத்ராப்யநுவத்த்யா யோஜ்யம்| யாநஂ-ரதாதி| ப்லவநஂ-தரணம்| வாஹநஂ-அஶ்வாதி|

Adhikarana Bojanasya kAlaH (8) · Śloka 8

"காலே ஸாத்ம்யம்" (ஶ்லோ. ௩௫) இத்யுக்தம்| போஜநஸ்ய து கஃ காலஃ ? இத்யாஹ ப்ரஸஷ்டே விண்மூத்ரே ஹதி ஸுவிமலே தோஷே ஸ்வபதகே விஶுத்தே சோத்காரே க்ஷுதுபகமநே வாதேऽநுஸரதி| ததாऽக்நாவுத்ரிக்தே விஶதகரணே தேஹே ச ஸுலகௌ ப்ரயுஞ்ஜீதாஹாரஂ விதிநியமிதஂ, காலஃ ஸ ஹி மதஃ||௫௫|| இதி ஶ்ரீவைத்யபதிஸிஂஹகுப்தஸூநுஶ்ரீமத்வாக்படவிரசிதாயாமஷ்டாங்கஹதயஸஂஹிதாயாஂ ஸூத்ரஸ்தாநே மாத்ராஶிதீயோ நாம அஷ்டமோऽத்யாயஃ||௮||

ஸ௦-ஆஹாரஂ விதிநா-பூர்வோக்தேந " காலே ஸாத்ம்யஂ ஶுசி ஹிதம்" இத்யாதிநா நியமிதஂ ப்ரயுஞ்ஜீத,-அஶ்நீயாதித்யர்தஃ| கதா ? மூத்ரபுரீஷே ப்ரகர்ஷேண ஸஷ்டே ஸதி| ந து கிஞ்சிதேவ த்யக்த இதி ப்ரஶப்தேந த்யோதயதி| ததா, ஹதயே ஸுஷ்டு விமலே-ரஸஶேஷகதகௌரவாதிரஹிதே| ததா, தோஷே-வாதாதௌ, ஸ்வபதகே-ஸ்வமார்ககே, அஜீர்ணே ஹ்யாஹாரேऽந்நஶேஷேண ருத்தகதயோ வாதாதயஃ ஸ்வஸ்தாநஂ ந லபரேந், ஸுஜீர்ணே து ஸ்வஸ்தாநஸ்தாஃ ஸ்யுஃ| உத்காரே ச விஶுத்தே-சஶப்தோऽநுக்தஸமுச்சயார்தஃ, ஸ்ரோதோமுகேஷு ச விஶுத்தேஷ்வித்யர்தஃ| க்ஷுதுபகமநே-உபகதாயாஂ க்ஷுதி| வாதேऽநுஸரதி-அநுலோமஂ கச்சதி| ததா, அக்நௌ-காயாக்நௌ, உத்ரிக்தே-பாகக்ஷமே| ததா, தேஹே பட்விந்த்ரியே ஸுஷ்டு லகௌ ச| காலஃ ஸ ஹி மதஃ| ஹிஶப்த ஏவார்தே| ஸ ஏவ காலோ போஜநஸ்ய தஷ்டஃ, ந த்வதோऽப்யூர்த்வம்| ஸ ஹ்யதிகாலஃ, தத்ர புக்தமந்நஂ வாதவிஷ்டப்தஂ கச்ச்ராத்விபச்யதே| ததா சோக்தஂ தந்த்ராந்தரே-"அதீதகாலே புஞ்ஜாநோ வாயுநோபஹதேऽநலே| கச்ச்ராத்விபச்யதே புக்தஂ த்விதீயஂ ந ச காங்க்ஷதி|| குக்ஷாவாத்மாநமாடோபஸாதாஂஶ்ச குருதேऽதிகம்|" இதி| தஸ்மாத்பூர்வோக்தே காலே போஜநமத்யாதிதி| யமௌ ந்ஸௌ தஃ ஸஸ்யாத்ரஸரவிவிராமா தீரலலிதா| இதி ஶ்ரீமகாங்கதத்தபுத்ர ஶ்ரீமதருணதத்தவிரசிதாயாமஷ்டாங்கஹதயடீகாயாஂ ஸர்வாங்கஸுந்தராக்யாயாஂ ஸூத்ரஸ்தாநே மாத்ராஶிதீயாத்யாயோऽஷ்டமஃ ஸமாப்தஃ|| ௮||