8. mātrāśitīyādhyāyō'ṣṭamaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

స0 -అన్నరక్షాధ్యాయాదనంతరం మాత్రాశితీయాధ్యాయారంభో యుక్తః| యతో విషాదిభ్యో రక్షితమన్నపానం హీనమాత్రాతిమాత్రాభ్యవహృతం జీవితోపఘాతాయ సంపద్యతే| మాత్రాభ్యవహృతం ప్రాణినాం ప్రాణాయ|-

Adhikarana mAtrAshitIyAdhyAyo~aShTamaH (2) · Śloka 2

అథాతో మాత్రాశితీయమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| (గద్యసూత్రే||2||

స0-అథేత్యానంతర్యే| యథా,-"అథాఽతో ధర్మజిజ్ఞాసా|" ఇత్యత్ర మీమాంసాయాం వేదాధ్యయనాదనంతరం ధర్మో జిజ్ఞాసితవ్య ఇత్యర్థః| అత ఇతి ప్రస్తుతాభిసంబంధే| అశనం-అశితం| భావే నిష్ఠా| మాత్రయాఽశితం-మాత్రాశితం, తస్మై హితో మాత్రాశితీయః| శేషం పూర్వవద్వ్యాఖ్యేయం|

Adhikarana mAtrAshanam (1) · Śloka 1

మాత్రాశీ సర్వకాలం స్యాన్మాత్రా హ్యగ్నేః ప్రవర్తికా| మాత్రాం ద్రవ్యాణ్యపేక్షంతే గురూణ్యపి లఘూన్యపి||1||

స0-సర్వకాలం-స్వస్థ ఆతురో వా, మాత్రాశీ స్యాత్-పరిమితాశీ భవేత్| కుతో హేతోః ? హి-యస్మాత్, మాత్రాఽగ్నేః ప్రవర్తికా స్వవ్యాపారే| అగ్నిప్రవృత్తిశ్చ దేహస్థితిహేతుః| తథా చోక్తం-"అగ్నిమూలం బలం పుంసాం బలమూలం హి జీవితం|" ఇతి| తస్మాన్మాత్రాయాః ప్రాధాన్యం| అస్మాచ్చ కారణాన్మాత్రాయాః ప్రాధాన్యం యతో మాత్రాం ద్రవ్యాణ్యపేక్షంతే గురూణ్యపి లఘూని చ| తత్ర గురూణి-పిష్టక్షీరద్రాక్షాక్షోడేక్షుమాషానూపమాంసాదీని| లఘూని-దివ్యోదకరక్తశాలిషష్టికముద్గలావకపింజలైణశశశంబరాదీని|

Adhikarana gurUNAM laghUnAM ca mAtrApramANam (2) · Śloka 2

తత్ర గురూణాం కా మాత్రా ? కా(చ) లఘూనాం ? ఇత్యాహ గురూణామర్ధసౌహిత్యం లఘూనాం నాతితృప్తతా| మాత్రాప్రమాణం నిర్దిష్టం సుఖం యావద్విజీర్యతి||2||

స0-గురూణాం ద్రవ్యాణామర్ధసౌహిత్యం-అర్ధతృప్తిః| లఘూనాం నాతితృప్తతా-నాతితృప్తిః, కిం తర్హి ? సౌహిత్యమాత్రం| ఏతన్మాత్రాప్రమాణం నిర్దిష్టం| మాత్రా-హ్రస్వా మధ్యా బృహతీ చ, తస్యాః ప్రమాణం-మాత్రాప్రమాణం| తత్ర మాత్రా-పరిమాణం మానం, తస్యాస్తు ప్రమాణం-ఉన్మానం| ఏవం చాత్ర మాత్రాశబ్దస్యాపౌనరుక్త్యం| హి యస్మాత్, యావత్ పరిమాణమభ్యవహృతం సుఖం-అవికృతిం కృత్వా, జీర్యతి-పరిణమతి|

Adhikarana hInamAtraBojane doShAH (3) · Śloka 3

భోజనం హీనమాత్రం తు న బలోపచయౌజసే| సర్వేషాం వాతరోగాణాం హేతుతాం చ ప్రపద్యతే||3||

స0-హీనమాత్రం పునరశనం న బలాయ, నోపచయాయ, న చౌజసే| సర్వేషాం వాతరోగాణాం హేతుతాం-కారణతాం యాతి|

Adhikarana atimAtre doShAH (4) · Śloka 4

అతిమాత్రం త్వశనం త్రీనపి దోషాన్ ప్రకోపయేత్| |4|

స0-అతిమాత్రం త్వశనం త్రీనపి దోషాన్ శీఘ్రమేవ ప్రకోపయతి|

Adhikarana visUcikAlasakayoH samprAptiH (4-6) · Śloka 6

ప్రకుపితాశ్చ త్రయో దోషా అలసకాఖ్యం విసూచికాఖ్యం వా వ్యాధిం యథా కుర్వంతి, తథా దర్శయతి | పీడ్యమానా హి వాతాద్యా యుగపత్తేన కోపితాః||4|| ఆమేనాన్నేన దిష్టేన తదేవావిశ్య కుర్వతే| విష్టంభయంతోఽలసకం చ్యావయంతో విసూచికాం||5|| అధరోత్తరమార్గాభ్యాం సహసైవాజితాత్మనః| |6|

స0-తేనాపక్వేనాన్నేన-ఆహారేణ, దుష్టేన వతాద్యా హి-యస్మాత్, పీడ్యమానాః-విబధ్యమానాః రుద్ధమార్గత్వాత్, అత ఏవ యుగపత్-ఏకకాలం సర్వ ఏవ, కోపితాస్తదేవ-దుష్టమన్నమావిశ్య-ఆశ్రిత్యాలసకం కుర్వతే| కిం కుర్వతః ? విష్టంభయతః,-తదేవ దుష్టమన్నం స్రోతఃసు రుంధానాః| తథా, అధరోత్తరమార్గాభ్యాం సహసైవ-అనుచితే దేశే కాలే (చ), చ్యావయంతః-ఊర్ధ్వమధశ్చ నిష్కాశయంతః| అజితాత్మనః-అసంయతచేతసః పుంసౌ విసూచికాం కుర్వతే|

Adhikarana alasakanirvicanam (6-7) · Śloka 7

| ప్రయాతి నోర్ధ్వం నాధస్తాదాహారో న చ పచ్యతే||6|| ఆమాశయేఽలసీభూతస్తేన సోఽలసకః స్మృతః| |7|

స0-ఊర్ధ్వం-ముఖేనాహారో న ప్రయాతి, న చాధస్తాత్-గుదేన ప్రయాతి, న చాహారః పచ్యతే, ఆమశయే-"నాభిస్తనాంతరం జంతోరామాశయ ఇతి స్మృతః|" తస్మిన్, అలసీభూత ఇవాలసీభూతః| యథా,-అకర్మశీలః పురుషోఽలస ఇత్యుచ్యతే, తథాఽయమాహారోఽలసీభూతస్తిష్ఠతి| తేన హేతునా స రోగోఽలసకః స్మృతః|

Adhikarana visUcikAnirvacanam (7-8) · Śloka 8

విసూచికాయా నిర్వచనమాహ | వివిధైర్వేదనోద్భేదైర్వాయ్వాదిభృశకోపతః||7|| సూచీభిరివ గాత్రాణి విధ్యతీతి విసూచికా| |8|

స0-వాయ్వాదీనాం త్రయాణామత్యంతప్రకోపాత్ నానాప్రకారైర్వేదనోద్భేదైః-పీడోత్పాదైః, యస్మాద్గాత్రాణి సూచిభిరివ విధ్యతి, తస్మాద్విసూచికేత్యుచ్యతే| వివిధానాం వికారాణాం సూచికా-విసూచికేత్యుచ్యతే|

Adhikarana visUcikAlakShaNam (8-9) · Śloka 9

| తత్ర శూలభ్రమానాహకంపస్తంభాదయోఽనిలాత్||8|| పిత్తాజ్జ్వరాతిసారాంతర్దాహతృట్ప్రలయాదయః| కఫాచ్ఛర్ద్యంగగురుతావాక్సంగష్ఠీవనాదయః||9||

స0-వాతాదధికాత్ శూలాదయో భవంతి| ఆదిశబ్దేనాంగోద్వేష్టనముఖశోషాదిపరిగ్రహః| పిత్తాద్దృద్ధాత్ జ్వరాద్యాః స్యుః| ప్రలయో-మూర్చ్ఛాప్రాయః| ఆదిశబ్దేన మదాదిపరిగ్రహః| కఫాదధికాత్ ఛర్ద్యాదయో భవంతి| ఆదిశబ్దేన క్షవథ్వాదీనాం గ్రహణం|

Adhikarana alasakalakShaNam (10-12) · Śloka 12

విశేషాద్దుర్బలస్యాల్పవహ్నేర్వేగవిధారిణః| పీడితం మారుతేనాన్నం శ్లేష్మణా రుద్ధమంతరా||10|| అలసం క్షోభితం దోషైః శల్యత్వేనైవ సంస్థితం| శూలాదీన్ కురుతే తీవ్రాంశ్ఛర్ద్యతీసారవర్జితాన్||11|| సోఽలసః| |12|

స0-దుర్బలత్వాదియుక్తస్య యన్మారుతేన విశేషాదన్నం పీడితం, అంతరా-ఆమాశయమధ్య ఏవ, శ్లేష్మణా రుద్ధం-అలసీభూతం, తథా దోషైః క్షోభితం-ఆకులితం, అత ఏవాతిపీడాకారిత్వాచ్ఛల్యరూపతయైవ స్థితం, తీవ్రాన్-దుఃసహాన్, శూలాదీన్ ఛర్ద్యాదివర్జితాన్ కురుతే| ఛర్ద్యతీసారాభ్యాం హి విసూచికోక్తా| సోఽలససంజ్ఞో రోగః| దుర్బలో హ్యనుపచితధాతుః, స న కదాచిదాహారం సోఢుం శక్తః| అల్పాగ్నిశ్చాహారం న సమ్యక్ జరయతి| యతో వేగధారణశీలస్య ప్రతిహతో వాయుర్విమార్గగః పిత్తకఫావపి విమార్గగౌ కురుతే, ఇత్యేతద్విశేషేణ నిర్దేశః|

Adhikarana daNDakAlasakalakShaNam (12-13) · Śloka 13

దండకాలసకం లిలక్షయిషురాహ- అత్యర్థదుష్టాస్తు దోషా దుష్టామబద్ధఖాః| యాంతస్తిర్యక్తనుం సర్వాం దండవత్స్తంభయంతి చేత్||12|| దండకాలసకం నామ తం త్యజేదాశుకారిణం| |13|

స0-చేద్యద్యర్థే| అతిశయేన దుష్టా దోషాః, తథా దుష్టామేన బద్ధాని-పూర్ణాని, ఖాని-స్రోతాంసి, యైస్తే దుష్టామబద్ధఖాః, తథా తిర్యగ్గచ్ఛంతః, తనుం సర్వాం-శరీరం సకలం, దండవద్యది స్తంభయంతి-ప్రసారణాకుంచనరహితం కుర్వంతి, తదా దండకాలసకో నామ రోగో భవతి| తం-దండకాలసకం, త్యజేత్-నోపక్రమేత్| యత ఆశుకారిణం,-ఆశు-శీఘ్రం స్వకర్మ మారణం కరోతీత్యాశుకారీ, క్షిప్రం హంతీత్యర్థః|

Adhikarana AmaviShalakShaNam (13-14) · Śloka 14

సంప్రత్యామవిషం నిర్దిశతి | విరుద్ధాధ్యశనాజీర్ణశీలినో విషలక్షణం||13|| ఆమదోషం మహాఘోరం వర్జయేద్విషసంజ్ఞకం| విషరూపాశుకారిత్వాద్విరుద్ధోపక్రమత్వతః||14||

స0-విరుద్ధం-ప్రాగుక్తం, "విరుద్ధమమ్లం" (హృ.సూ.అ. 7|31) ఇత్యాదినా| "విద్యాదధ్యశనం" (హృ.సూ.అ. 8|34) ఇత్యాదినా-అధ్యశనం| అజీర్ణం చ-త్రివిధం వక్ష్యతి| ఏతాని శీలితుం శీలం యస్య తస్య పుంసో య, ఆమదోషో విషలక్షణః-లాలాదిలక్షణయుక్తో, మహాఘోరో-అతికష్టో విషాఖ్యో యో భవతి, తం న చికిత్సేత్| కుతః ? విషరూపత్వాదాశుకారిత్వాద్విరుద్ధోపక్రమత్వాచ్చ| విషసదృశస్వరూపత్వాద్విషే శీతోపక్రమో యుక్తః, ఆమే చోష్ణోపక్రమో యుక్తః, ఇతి విరుద్ధోపక్రమత్వం|

Adhikarana alasakacikitsA (15-16) · Śloka 16

అథామమలసీభూతం సాధ్యం త్వరితముల్లిఖేత్| పీత్వా సోగ్రాపటుఫలం వార్యుష్ణం యోజయేత్తతః||15|| స్వేదనం ఫలవర్తిం చ మలవాతానులోమనీం| నామ్యమానాని చాంగాని భృశం స్విన్నాని వేష్టయేత్||16||

స0-అథేత్యానంతర్యే| పూర్వోక్తం సాధ్యాసాధ్యమవగమ్యానంతరమామం సాధ్యమదుష్టం సంతం త్వరితం-ద్రాక్, ఆతుర ఉల్లిఖేత్-ఉద్వమేదిత్యర్థః| కింవిధమామం ? అలసీభూతం,-అలసలక్షణతాం గతం| కథముల్లిఖేత్ ? ఇత్యాహ-పీత్వేత్యాది| జలముష్ణం పీత్వా వచాలవణమదనఫలయుక్తం, వమేదిత్యర్థః| తతోఽనంతరం స్వేదనం యోజయేత్| తథా-"విపాచ్య మూత్రామ్లమధూని దంతీపిండీతకృష్ణాబిడధూమకుష్ఠైః| వర్తిం కరాంగుష్ఠనిభాం ఘృతాక్తాం గుదే రుజానాహహరీం విదధ్యాత్||" ఇత్యాది ఫలవర్తీం చ మలవాతానులోమనీం యోజయేత్| తత్రామదోషే దోషవశాదంగాని చ నామ్యమానాని-సంకోచ్యమానాని సంతి, అత్యర్థం స్విన్నాని వస్త్రాదినా వేష్టయేత్|

Adhikarana visUcikAcikitsA (17) · Śloka 17

విసూచ్యామతివృద్ధాయాం పార్ష్ణ్యోర్దాహః ప్రశస్యతే| తదహశ్చోపవాస్యైనం విరిక్తవదుపాచరేత్||17||

స0-విసూచ్యాం-పూర్వోక్తలక్షణాయాం, అతివృద్ధాయాం సత్యాం పార్ష్ణ్యోః-ఖురికయోః, అయఃశలాకాదినా దాహః ప్రశస్యతే| తదహః-విసూచికారంభదివస ఏవ, ఏనం-విసూచికావంతం, ఉపవాస్య-లంఘయిత్వా, విరక్తవత్-పేయాదిక్రమేణోపాచరేత్| సుశ్రుతే (?) చోక్తం (సంగ్రహే సూ.అ.11)-"సుచ్ఛర్దితవిరిక్తస్య గాత్రాయామేఽతిదారుణే| భల్లాతకమధూచ్ఛిష్టజీర్ణపిణ్యాకనాగరైః|| ఘృతతైలం పచేత్ సామ్లైస్తచ్చ ఖల్లీఘ్నముత్తమం|| త్వక్పత్రరాస్నాగురుశిగ్రుకుష్ఠైరమ్లప్రతిష్ఠైః సవచాశతాహ్వైః| ఉద్వర్తనం ఖల్లివిసూచికాఘ్నం తైలం విపక్వం చ తదర్థకారి|| శిరీషనక్తాహ్వఫణిజ్జబీజత్రాయంత్యపామార్గఫలాని వర్తిః| బస్తస్య మూత్రేణ విసూచికాఘ్నీ ప్రలేపనస్యాంజనధూమయోగైః||" ఇతి|

Adhikarana AmadoShiNaH shamanauShadhaniShedhaH (18-19) · Śloka 19

అజీర్ణినో భేషజం నిషేధతి తీవ్రార్తిరపి నాజీర్ణీ పిబేచ్ఛూలఘ్నమౌషధం| ఆమసన్నోఽనలో నాలం పక్తుం దోషౌషధాశనం||18|| నిహన్యాదపి చైతేషాం విభ్రమః సహసాఽఽతురం| |19|

స0-అజీర్ణీ-అజీర్ణవాన్, తీవ్రశూలోఽపి సన్ శూలహరమౌషధం న పిబేత్| వమనకరముష్ణోదకం చ ప్రాగుపదిష్టమేవ పిబేదిత్యర్థః| శూలఘ్నమిత్యుపలక్షణార్థం| ఛర్ద్యతీసారఘ్నమపి విసూచికాయాం న పిబేత్| యత ఆమేన సన్నో-మందీభూతోఽగ్నిర్దోషౌషధాశనం పక్తుం న సమర్థః| ఏతేషాం చ-దోషౌశధాశనానాం, త్రయాణాం సంబంధీ యో విభ్రమో-వ్యాపత్తిః, సహసా-కాలమనపేక్ష్యైవ, ఆతురం హన్యాత్| న కేవలమిదం గుణాయ సంపద్యతే, ప్రత్యుత దోషం కరోతీతి సూచనార్థమపి చేతి కృతం|

Adhikarana AmadoShiNo~avasthAvisheShe auShadham (19-20) · Śloka 20

కదా ఔషధం యుంజీత ? ఇత్యాహ- | జీర్ణాశనే తు భైషజ్యం యుంజ్యాత్ స్తబ్ధగురూదరే||19|| దోషశేషస్య పాకార్థమగ్నేః సంధుక్షణాయ చ| |20|

స0-జీర్ణమశనం యస్య తస్మిన్నౌషధం యుంజ్యాద్వైద్యః| కీదృశి ? స్తబ్ధం-అచలం, గురూదరం-కోష్ఠో, యస్య తస్మిన్| కిమర్థమౌషధం యుంజ్యాత్ ? ఇత్యాహ-దోషేత్యాది| గతార్థం|

Adhikarana AmadoShasAmAnyacikitsA (20-21) · Śloka 21

కీదృశమౌషధం యోజ్యమిత్యాహ | శాంతిరామవికారాణాం భవతి త్వపతర్పణాత్||20|| త్రివిధం త్రివిధే దోషే తత్సమీక్ష్య ప్రయోజయేత్| |21|

స0-తురవధారణే| యస్మాదతర్పణాదేవామజానాం వికారాణాం-ఆలస్యజాడ్యాగ్నిమాంద్యాదీనాం, శాంతిః-ఉపశమో, భవతి| తస్మాదతర్పణం యోజయేత్| వక్ష్యతి హి (హృ.సూ.అ. 14|10)-"మేహామదోషాతిస్నిగ్ధ" ఇత్యారభ్య యావత్ "లంఘయేన్నిత్యం" ఇతి| తస్మాదతర్పణం సమీక్ష్య-దేశకాలాగ్న్యాదీన్ పర్యాలోచ్య, త్రిప్రకారం త్రిప్రకారే దోషే వైద్యః ప్రయోజయేత్|

Adhikarana alpamadhyapraBUtadoShacikitsA (21-22) · Śloka 22

సంప్రత్యేతదేవ యథాయోగ్యమాహ- | తత్రాల్పే లంఘనం పథ్యం, మధ్యే లఙ్హ్ఘనపాచనం||21|| ప్రభూతే శోధనం, తద్ధి మూలాదున్మూలయేన్మలాన్| |22|

స0-తత్ర-తేషు త్రిషు మధ్యే, అల్పే దోషే, లంఘనం-ఉపవాసాఖ్యం, పథ్యం| తేన హ్యనలానిలవృధ్ద్యాఽల్పో దోషః శీఘ్రం సంశోష్య జీయతే| మధ్యే దోషే లంఘనం పాచనం చ పథ్యం| అగ్నిః పచతి, తస్య పచతో యే విబంధహేతవః, తాన్నిషిధ్య పాటవం పక్తురాదధతః పచేతి ప్రయుంక్త ఇవ తత్ పాచయతీతి పాచనముచ్యతే| హేతుమణ్ణిజంతాత్పచేర్బాహులకాత్కర్తరి ల్యుట్| యదుపయుక్తమన్నపానౌషధమపక్వానాం సామానాం ధాతూనాం పాచనే సమర్థం తత్ పాచనమిత్యర్థః| ప్రభూతే శోధనం పథ్యం| శోధనం తు కాయాద్బహిర్దోషానీరయతి| వక్ష్యతి హి (హృ.సూ.అ. 14|5)-"యదీరయేద్బహిర్దోషాన్ పంచధా శోధనం తు తత్|" ఇత్యాది| కుతః ప్రభూత ఆమదోషే శోధనం హితం ? ఇత్యాహ-తద్ధీత్యాది| హి-యస్మాత్, తత్-శోధనం, మూలాన్మలాన్నాశయేత్| సంగ్రహేఽప్యుక్తం (సూ.అ. 11)-బహుదోషాణాం పునర్దోషావసేచనమేవ కార్యం| న హ్యస్రావితే పల్వలోదకౌఘే శాల్యాదిపుష్టిర్భవతి|" ఇతి|

Adhikarana evamanyavyAdhicikitsA,hetuvyAdhiviparyayacikitsA (22-23) · Śloka 23

| ఏవమన్యానపి వ్యాధీన్ స్వనిదానవిపర్యయాత్||22|| చికిత్సేదనుబంధే తు సతి హేతువిపర్యయం| త్యక్త్వా యథాయథం వైద్యో యుంజ్యాద్వ్యాధివిపర్యయం||23||

స0-యథా సంతర్పణోత్థ ఆమదోషో నిదానవిపర్యయాచ్చికిత్స్యతే, ఏవమన్యానపి జ్వరాదీన్ వికారాన్ స్వనిదానవిపర్యయాచ్చికిత్సేత్| సంతర్పణోత్థోఽపతర్పణేన, శీతోత్థ ఉష్ణేన, ఇత్యాది| యది త్వేవముపక్రమ్యమాణో వ్యాధిరనుబధ్యేత-తేనోపశమం న గచ్ఛేత్, తతో హేతువిపర్యయం త్యక్త్వా వ్యాధివిపర్యయం యుంజ్యాత్| కింభూతం ? యథాయథం,-యద్యస్య జ్వరాదివ్యాధేర్భైషజ్యం వక్ష్యమాణం తత్ప్రయుంజీతేత్యర్థః| యథా, (సంగ్రహే సూ.అ. 12)-"ముస్తాపర్పటకం జ్వరే, రజనీ యవాన్నం ప్రమేహే" ఇతి|

Adhikarana tadarthakArI cikitsA,pakvadoShANAM cikitsA (24) · Śloka 24

న చ హేతువ్యాధివిపర్యయయోరేవ చికిత్సాయాముపయోగ ఇతి దర్శయన్నాహ తదర్థకారి వా, పక్వే దోషే త్విద్ధే చ పావకే| హితమభ్యంజనస్నేహపానబస్త్యాది యుక్తితః||24||

స0-తత్-నిదానవ్యాధివిపర్యయసాధ్యం, అర్థం-రోగోపశమలక్షణం, కర్తుం శీలం యస్య తత్-తదర్థకారి| తద్వా యుంజ్యాత్| యథా (సంగ్రహే సూ.అ. 12)-"మదాత్యయే మద్యపానం, అతిసారే విరేచనం" ఇతి| వాశబ్దః సముచ్చయార్థః| ఇతి త్రివిధమౌషధం నిర్దిశ్యాఽఽమచికిత్సామేవానుసరన్నాహ-పక్వ ఇతి| పక్వే దోషే-నిరామే, దీప్తే పావకే చ| నిరామత్వే దీప్తాగ్నిత్వే చ సముచితమేవ హితమభ్యంగాదికం| యుక్తితో-మాత్రయా, యథాఽగ్నిసాదాది న భవతీతి|

Adhikarana AmAjIrNalakShaNam (25) · Śloka 25

అజీర్ణం లక్షయితుమాహ అజీర్ణం చ కఫాదామం తత్ర శోఫోఽక్షిగండయోః| సద్యోభుక్త ఇవోద్గారః ప్రసేకోత్క్లేశగౌరవం||25||

స0-అగ్నిప్రతిపక్షత్వేన కఫస్యాజీర్ణకరణప్రాధాన్యాదగ్రే నిర్దేశః| కఫాత్సకాశాదజీర్ణమామసంజ్ఞకం భవతి| తత్ర-ఆమాఖ్యేఽజీర్ణే, అక్షికూపయోర్గండ్యోశ్చ శోఫో భవతి| సద్యోభుక్తవదప్రాప్తవిదాహావస్థ ఉద్గారః| ప్రసేకః-ప్రసక్తం నిష్ఠీవనం| ఉత్క్లేశో-దోషాణాం స్థానాచ్చలనం| గౌరవం-గాత్రాణం|

Adhikarana viShTabdhAjIrNalakShaNam (26) · Śloka 26

విష్టబ్ధమనిలాచ్ఛూలవిబంధాధ్మానసాదకృత్| |26|

స0-అనిలాద్విష్టబ్ధం నామాజీర్ణం భవతి| తచ్చ శూలాదికృత్|

Adhikarana vidagdhAjIrNalakShaNam (26) · Śloka 26

| పిత్తాద్విదగ్ధం తృణ్మోహభ్రమామ్లోద్గారదాహవత్||26||

స0-పిత్తాద్విదగ్ధం నామాజీర్ణముత్పద్యతే| తచ్చ తృడాదియుక్తం|

Adhikarana AmAjIrNAdInAM cikitsA (27) · Śloka 27

త్రివిధస్యైవాస్య చికిత్సామాహ లంఘనం కార్యమామే తు, విష్టబ్ధే స్వేదనం భృశం| విదగ్ధే వమనం, యద్వా యథావస్థం హితం భవేత్||27||

స0-తురవధారణే| ఆమాఖ్యేఽజీర్ణే లంఘనమేవ కార్యం, న వమనవిరేచనాది| విష్టబ్ధే స్వేదనం భృశం కార్యం| భృశశబ్దేనైతత్ ద్యోతయతి,-పూర్వత్రాపి స్వేదనం కార్యమత్ర త్వత్యర్థమితి| విదగ్ధే-విదగ్ధనామ్న్యజీర్ణే, వమనం కార్యం| యద్వా లంఘనస్వేదనవమనానాం యథావస్థం-యథాదోషోద్రేకం, హితం భవేత్తదేవ కార్యం| ఆమాజీర్ణేఽపి స్వేదనవమనే, విదగ్ధేఽపి లంఘనస్వేదనే, ఇతి|

Adhikarana vilambikAlakShaNaM cikitsA ca (28) · Śloka 28

గరీయసో భవేల్లీనాదామాదేవ విలంబికా| కఫవాతానుబద్ధాఽఽమలింగా తత్సమసాధనా||28||

స0-గరీయసః-ప్రభూతాత్, ఆజీర్ణాదేవ విలంబికా స్యాత్| కీదృశాత్ ? లీనాత్-అత్యర్థం స్రోతఃసు శ్లిష్టత్వాత్| లీనాదితి లీఙ్ శ్లేషణ ఇత్యస్య క్తప్రత్యయే స్వాదయ ఓదిత ఇత్యోదితశ్చేతి నిష్ఠానత్వం| సా చ శ్లేష్మవాయుభ్యామనుబద్ధా-యుక్తా భవతి| ఆమం నామ యదజీర్ణం తత్సదృశలక్షణా| యథా-"శోఫోఽక్షిగండయోః| అద్యో భుక్త ఇవోద్గారః ప్రసేకోత్క్లేశగౌరవం||" ఇతి| తేన-ఆమేన, సమం-తుల్యం, సాధనం-చికిత్సా, యస్యాః సైవం| "లంఘనం కార్యమామే" ఇతి|

Adhikarana rasasheShalakShaNaM cikitsA ca ajIrNino divAsvaprabhojane cikitsA (29-30) · Śloka 30

జీర్ణేఽప్యాహారే కదాచిదాహారసారో రసోఽజీర్ణః స్యాత్| తల్లక్షణార్థమాహ అశ్రద్ధా హృద్వ్యథా శుద్ధేఽప్యుద్గారే రసశేషతః| శయీత కించిదేవాత్ర సర్వశ్చానాశితో దివా||29|| స్వప్యాదజీర్ణీ, సంజాతబుభుక్షోఽద్యాన్మితం లఘు| |30|

స0-రసశేషే అశ్రద్ధా-అన్నానభిలాషః| హృద్వ్యథా-హృదయశూలం గౌరవం చ| శుద్ధేఽప్యుద్గారే-అన్నసంబంధిని| తేనాజీర్ణాదర్థాంతరభూత ఏవాయం రసశేషః| అతశ్చ రసస్య రుధిరాదిహేతోరసమ్యక్పరిపాక ఇత్యర్థః| తచ్చికిత్సమాహ-శయీతేత్యాది| అత్ర-రసశేషే, కించిదేవ-స్తోకమాత్రమేవ స్వప్యాత్, నాజీర్ణ ఇవ ప్రభూతం| సర్వశ్చాజీర్ణీ, అనాశితో దివా శయీత, ఆలాఘవాత్| యదా చోత్పన్నక్షుత్ స్యాత్తదా స్తోకం లఘు చాద్యాత్| ఆశః కృతో యేన సః-ఆశితః| న ఆశితో-అనాశితః, అభుక్తవానిత్యర్థః| నను, "అజీర్ణ్యభిహతోన్మత్తాన్" ఇత్యనేనైవ వాక్యేనాజీర్ణినాం దివాస్వప్నోఽనుజ్ఞాత ఏవ| తత్కిం పునరుక్తేన ? బ్రూమః| విశేషార్థం వాక్యమిదం-"అభుక్తో దివా స్వప్యాదజీర్ణీ" ఇతి| తత్ర తు సామాన్యం, అశితానాశితచింతా న కృతేతి యుక్తా పునరిహోక్తిః|

Adhikarana ajIrNasAmAnyalakShaNAm (30-31) · Śloka 31

సాంప్రతమజీర్ణలక్షణం సామాన్యేన బ్రూతే- | విబంధోఽతిప్రవృత్తిర్వా గ్లానిర్మారుతమూఢతా||30|| అజీర్ణలింగం సామాన్యం విష్టంభో గౌరవం భ్రమః| |31|

స0-విబంధో-మూత్రపురీషయోరప్రవృత్తిలక్షణః| అతిప్రవృత్తిః-తయోరేవ| గ్లానిః-శరీరస్య మ్లానతా| మారుతమూఢతా-వాతస్య ప్రతిలోమతా| విష్టంభః-కుక్షేరాధ్మానం| గౌరవం-గురుగాత్రత్వం| భ్రమో-మోహః| ఏతత్సామాన్యమజీర్ణలక్షణం| ఉక్తం చ-"సీదత్యంగం భ్రమో మోహః కోష్ఠే ముహ్యతి మారుతః| సర్వేషామప్యజీర్ణానామవిసంవాది లక్షణ్మ్||" ఇతి|

Adhikarana ajIrNasyAnyakAraNAni (31-33) · Śloka 33

సాంప్రతమజీర్ణస్యాన్యాన్యపి కారణాన్యాహ- | న చాతిమాత్రమేవాన్నమామదోషాయ కేవలం||31|| ద్విష్టవిష్టంభిదగ్ధామగురురూక్షహిమాశుచి| విదాహి శుష్కమత్యంబుప్లుతం చాన్నం న జీర్యతి||32|| ఉపతప్తేన భుక్తం చ శోకక్రోధక్షుదాదిభిః| |33|

స0-అతిమాత్రమేవ భుక్తమన్నం న కేవలమామదోషాయ, కిం తర్హి ? ద్విష్టాది చాన్నం న జీర్యతి| ద్విష్టం-అప్రియం| విష్టంభి-కుక్ష్యాధ్మానకారి| హిమం-అతిశీతం| అశుచి-ఉచ్ఛిష్టం కేశాదిదూషితం చ, ఏతచ్చాచింత్యప్రభావత్వాదామదోషహేతుః| విదాహి-ప్రాగుక్తం| శుష్కం-అద్రవప్రాయం| అత్యంబుప్లుతం-అతిజలేన ప్లావితం| చః సముచ్చయే| న కేవలం ద్విష్టాద్యన్నం భుక్తం న జీర్యతి, యావత్ శోకాదిభిశ్చోపతప్తేన భుక్తం న జీర్యతి| శోకః-ఇష్టవిపత్త్యాదినా మనోదౌస్థ్యం| క్రోధో-రోషః| క్షుత్-బుభుక్షా| ఆదిశబ్దేన లోభభయాదిపరిగ్రహః|

Adhikarana samashanalakShaNam adhyashanalakShaNam viShamAshanalakShaNam samashanAdInAM doShaH (33-35) · Śloka 35

సంప్రత్యపరమప్యన్నమామక్షోభకరమాహ- | మిశ్రం పథ్యమపథ్యం చ భుక్తం సమశనం మతం||33|| విద్యాదధ్యశనం భూయో భుక్తస్యోపరి భోజనం| అకాలే బహు చాల్పం వా భుక్తం తు విషమాశనం||34|| త్రీణ్యప్యేతాని మృత్యుం వా ఘోరాన్ వ్యాధీన్సృజంతి వా| |35|

స0-పథ్యం-శాల్యాది| అపథ్యం-యవకాది| తన్మిశ్రం-ఏకీకృత్య, భుక్తం సమశనం మతం, అస్మిన్వైద్యకతంత్రే| విద్యాదిత్యాది| భుక్తస్య-అభ్యవహృతస్యోపరి యదన్యద్భోజనం తదధ్యశనం జానీయాత్| నను, ఏవం ప్రాతరాశే కృతే యః సాయమాశః, తస్యాధ్యశనత్వం ప్రసజ్యేత్| అధ్యశనం చ వివర్జ్యమేవ| యతోఽనంతరమేవ పఠిష్యతి-"త్రీణ్యప్యేతాని మృత్యుం వా" ఇత్యాది| వైద్యకతంత్రేషు చ నరాణాం ద్విరాహార ఉపదిష్టః| భగవాన్ వ్యాసోఽప్యవోచత్-"సాయంప్రాతర్మనుష్యాణాం భోజనం విధినిర్మితం|" ఇతి| తస్మాదధ్యశనస్యైవం తదసమీచీనం లక్షణం| అత్ర సంచక్ష్మహే| ప్రాగ్భుక్తస్యోపరి సమనంతరేమేవ వహ్నావవిభక్తే యదశనం తదేవాధ్యశనం, నాన్యత్| అత ఏవ సుశ్రుతో బ్రూతే (సూ.అ. 46|491)-"ప్రాగ్భుక్తే త్వవిభక్తేఽగ్నౌ ద్విరన్నం న సమాచరేత్|" ఇతి| తస్మాత్ ప్రాతరాశే కృతే సత్యగ్నౌ విభక్తే యః సాయమాశః స న పరిహార్యః, అపి తు కార్య ఏవ, గుణావహత్వాత్| ఏతదేవ ప్రతిపాదయితుం సంగ్రహేఽధ్యగీష్ట (సూ.అ. 11)-"ప్రాతరాశే త్వజీర్ణేఽపి సాయమాశో న దుష్యతి| అజీర్ణే సాయమాశే తు ప్రాతరాశో హి దుష్యతి|| దివా ప్రబోధ్యతేఽర్కేణ హృదయం పుండరీకవత్| తస్మిన్విబుద్ధే స్రోతాంసి స్ఫుటత్వం యాంతి సర్వశః|| వ్యాయామాచ్చ విచారాచ్చ విక్షిప్తత్వాచ్చ చేతసః| న క్లేదముపగచ్ఛంతి దివా తేనాస్య ధాతవః|| అక్లిన్నేష్వన్నమాసక్తమన్యత్తేషు న దుష్యతి| అవిదగ్ధేష్వివ పయఃస్వన్యత్సమ్మిశ్రితం పయః|| రాత్రౌ తు హృదయే మ్లానే సంవృతేష్వయనేషు చ| పరిక్లేదం యాంతి కోష్ఠే సంవృతే దేహధాతవః|| క్లిన్నేష్వన్యదపక్వేషు తేష్వాసిక్తం ప్రదుష్యతి| విదగ్ధేషు పయఃస్వన్యత్ పయస్తప్తేష్వివార్పితం|| నైశే తస్మాదజీర్ణేఽన్నే నాన్యద్భుంజీత భోజనం|" ఇతి| అధిశబ్దోఽత్రోపరిశబ్దార్థః| యథా-'ప్రాసాదమధిరోహతి|' ఇతి| అకాలే బహు చాల్పం వా భుక్తం త్వశనం విషమాశనసంజ్ఞం విద్యాత్| కః పునరకాలో భోజనస్య ? ఇతి చేత్, బ్రూమః| "ప్రసృష్టే విణ్మూత్రే" (శ్లో. 55) ఇత్యాదినాఽఽహారకాలం వక్ష్యతి| తద్వైపరీత్యేనాకాలో వేద్యః| త్రీణ్యప్యేతాని-సమశనాధ్యశనవిషమాశనాని, మృత్యుం వా సృజంతి-జనయంతి, ఘోరాన్ వ్యాధీన్-గుల్మాదీన్ వా|

Adhikarana Bojanasya samyagyogaprakAraH (35-38) · Śloka 38

| కాలే సాత్మ్యం శుచి హితం స్నిగ్ధోష్ణం లఘు తన్మనాః||35|| షడ్రసం మధురప్రాయం నాతిద్రుతవిలంబితం| స్నాతః క్షుద్వాన్ వివిక్తస్థో ధౌతపాదకరాననః||36|| తర్పయిత్వా పితౄన్ దేవానతిథీన్ బాలకాన్ గురూన్| ప్రత్యవేక్ష్య తిరశ్చోఽపి ప్రతిపన్నపరిగ్రహాన్||37|| సమీక్ష్య సమ్యగాత్మానమనిందన్నబ్రువన్ ద్రవం| ఇష్టమిష్టైః సహాశ్ర్నీయాచ్ఛుచిభక్తజనాహృతం||38||

స0-కాలే-వక్ష్యమాణే| తన్మనాః-భోజనగతచిత్తః| క్షుద్వాన్-బుభుక్షితః| వివిక్తస్థః-ఏకాంతస్థితః| తథా, ప్రక్షాలితచరణస్తముఖః| అనిందన్-భోజనమగర్హమాణః| అబ్రువన్-అభాషమాణః| ఇష్టం-మనోరుచితం భోజనం| తథా, ద్రవం-ద్రవప్రాయం| ఇష్టైః-ప్రియైః, సహాశ్నీయాత్| 'క్షుద్వాణ్ ఇత్యత్ర ప్రశంసాయాం మతుప్, ఉత్పన్నప్రశస్తబుభుక్షః| తేన కించిదపి యదా దుష్టబుభుక్షా స్యాత్తదా నాద్యాదిత్యర్థః| దుష్టబుభుక్షాయా లక్షణం (సంగ్రహే సూ.అ. 11)- "దోషోపనద్ధం యది లీనమన్నం పిత్తోద్ధతస్యావృణుయాన్న వహ్నిం| జాయేత దుష్టా తు తదా బుభుక్షా యా మందబుద్ధీన్ విషవన్నిహంతి||" ఇతి| కింభూతం భోజనం ? సాత్మ్యం| తచ్చ సాత్మ్యం ద్విధా,-ఏకం స్వల్పకాలాభ్యస్తం సుఖావహం, అన్యచ్చ జన్మనః ప్రభుతి సహాత్మనాభ్యస్తం సుఖావహం చ| ఏతదేవైకం సాత్మ్యముచ్యతే| తథా, శుచి-అనుచ్ఛిష్టం కేశాద్యనుపహతం చ| హితం-పథ్యం| స్నిగ్ధం చ తదుష్ణం చ-స్నిగ్ధోష్ణం| తథా, లఘు-లఘుప్రాయం. న తు లఘ్వేవ| అత ఏవేదముపపన్నం "షడ్రసం మధురప్రాయం" ఇతి| మధురరసో హి గురుః| తథా చ వక్ష్యతి (హృ.సూ.అ. 10|38)- "పటోః కషాయస్తస్మాచ్చ మధురః పరమం గురుః|" ఇతి| తద్యది లఘ్వేవ స్యాత్ (తర్హి) మధురప్రాయమితి న ఘటతే| తస్మాల్లఘుప్రాయమితి వ్యాఖ్యేయం| కథమద్యాత్ ? తదాహ-నాతిద్రుతవిలంబితం| కిం కృత్వా ? పిత్రాదీంస్తర్పయిత్వా| తథా, తిరశ్చోఽపి-అశ్వవృషాదీన్, ప్రతిపన్నపరిగ్రహాన్-కృతస్వీకారాన్, ప్రత్యవేక్ష్య-తదాహారచింతాం కృత్వేత్యర్థః| తథా, ఆత్మానం సమీక్ష్య-యథా మమేదం సాత్మ్యమిదమసాత్మ్యమితి నిత్యమప్రమత్తః సన్ పర్యాలోచ్య| ఖరనాదేనోక్తం-"అతిద్రుతాశీ త్వాహారగుణదోషాన్న విందతి| ఉన్ముహ్యత్యల్పమశ్నాతి చ్ఛర్దయేద్వాఽనవస్థితః|| విలంబితం తు భుంజానో న తృప్తిమధిగచ్ఛతి| ఖాదన్ బహ్వపి శీతత్వాద్యాతి భోజ్యమహృద్యతాం|| జల్పతో హసతశ్చాపి భుంజానస్యాన్యచేతసః| త ఏవ దోషా మంతవ్యా యే విలంబితభోజనే||" ఇత్యాది|

Adhikarana tRuNAdijuShTaBojanatyAgaH (39) · Śloka 39

భోజనం తృణకేశాదిజుష్టముష్ణీకృతం పునః| శాకావరాన్నభూయిష్ఠమత్యుష్ణలవణం త్యజేత్||39||

స0-తృణాదిజుష్టం భోజనం త్యజేత్| ఆదిశబ్దేన మక్షికాదిపరిగ్రహః| తథా, భూయ ఉష్ణీకృతం| తథా, శాకబహులం| తథా, అవరాన్నం-మాషాది, తద్భూయిష్ఠం| తథా, అత్యుష్ణమతిలవణం చ త్యజేత్|

Adhikarana kilATAdishIlanam (40-41) · Śloka 41

కిలాటదధికూచీకాక్షారశుక్తామమూలకం| కృశశుష్కవరాహావిగోమత్స్యమహిషామిషం||40|| మాషనిష్పావశాలూకబిసపిష్టవిరూఢకం| శుష్కశాకాని యవకాన్ ఫాణితం చ న శీలయేత్||41||

స0-తథా, కిలాటాదీన్న శీలయేత్-నాభ్యసేత్, న కాదాచిత్కోఽభ్యవహార ఏషాం నిషిధ్యతే| మునినా తు (చ. సూ. అ. 5|7)- "నాభ్యసేద్గౌరవాత్" ఇతి యథా హేతురుపన్యస్తః, తథేహ నోక్తః, అయుక్తత్వాత్| తథా హి-ఏషామనభ్యవహారే యది గురుత్వమేవ హేతుః స్యాత్| తతో గుడయవాదీనామపి బహుతరాణాం ద్రవ్యాణాం శీలనమయుక్తం స్యాత్| తస్మాదేషామశీలనేఽన్యదపి కారణం చింత్యం, న తు గురుత్వమాత్రమేవ| యథా-కిలాటకూచికయోర్దోషలత్వం, దధ్నస్తు జ్వరాదికర్తృత్వం తథా స్రోతోలేపః, స్రోతోలేపత్వాచ్చానేకరోగహేతుత్వం, క్షారస్య పుంస్త్వహానికృత్త్వం, శుక్తస్య దృష్టిహంతృత్వాది| తస్మాదేషామపథ్యత్వాచ్ఛీలననిషేధో బోధ్యః|

Adhikarana SAlyAdiSIlanam (42-43) · Śloka 43

శీలయేచ్ఛాలిగోధూమయవషష్టికజాంగలం| సునిషణ్ణకజీవంతీబాలమూలకవాస్తుకం||42|| పథ్యామలకమృద్వీకాపటోలీముద్గశర్కరాః| ఘృతదివ్యోదకక్షీరక్షౌద్రదాడిమసైంధవం||43||

స0-శాల్యాదీన్ శీలయేత్|

Adhikarana nityasevyamauShadham (44) · Śloka 44

త్రిఫలాం మధుసర్పిర్భ్యాం నిశి నేత్రబలాయ చ| స్వాస్థ్యానువృత్తికృద్యచ్చ రోగోచ్ఛేదకరం చ యత్||44||

స0-మధుసర్పిర్భ్యాం సహ త్రిఫలాం చ రాత్రౌ నేత్రబలాయ శీలయేత్| న కేవలం శాల్యాదీనేవ శీలయేత్| యచ్చ ద్రవ్యం స్వాస్థ్యానువృత్తిం కరోత్యృతుచర్యావిధ్యాద్యుక్తమన్నపానాదికం| తథా, రోగోచ్ఛేదకరం యత్-కిరాతతిక్తకాదిద్రవ్యం, తచ్చ శీలయేత్|

Adhikarana bhojyakramaH (45-46) · Śloka 46

బిసేక్షుమోచచోచామ్రమోదకోత్కారికాదికం| అద్యాద్ద్రవ్యం గురు స్నిగ్ధం స్వాదు మందం స్థిరం పురః||45|| విపరీతమతశ్చాంతే మధ్యేఽమ్లలవణోత్కటం| |46|

స0-బిసాదిద్రవ్యం గుర్వాదిగుణయక్తం పురః-పూర్వమద్యాత్| మోదకో-లడ్డుకః| ఉత్కారికా-లప్యసికా| అతః-అస్మాచ్చ, విపరీతం-లఘురూక్షకటుతీక్ష్ణసరప్రాయం, అంతే భోజనస్య సేవేత| మధ్యే చామ్లలవణోత్కటం| ఖరనాదే చోక్తం-"కటుం లవణమమ్లం వా పూర్వమాహారమాహరేత్| ఆహారో మధురోఽగ్రే హి గురుర్విష్టభ్య జీర్యతి||" ఇతి| తదేతదుక్తముభయమపి దేశసాత్మ్యాదివశాత్ ప్రమాణయితవ్యం|

Adhikarana annapAnayorviBAgaH (46-47) · Śloka 47

| అన్నేన కుక్షేర్ద్వావంశౌ పానేనైకం ప్రపూరయేత్||46|| ఆశ్రయం పవనాదీనాం చతుర్థమవశేషయేత్| |47|

స0-కుక్షేః-జఠరస్య, అన్నేన ద్వౌ భాగౌ ప్రపూరయేత్| పానేన-జలాదినా, ఏకమంశం ప్రపూరయేత్| చతుర్థమంశం పవనాదీనామాశ్రయమవశేషయేత్-న త్వన్నేన పానేన వా ప్రపూరయేత్| అత్ర త్వంశకల్పనా పరికల్పనేనైవ యుజ్యతే, న త్వంగులమానాదినా| సుశ్రుతే చాభిహితం (సూ. అ. 46|478)- "ప్రక్షాలయేదద్భిరాస్యం భుంజానశ్చ ముహుర్ముహుః| విశుద్ధే రసనే హ్యస్మిన్ రోచతేఽన్నమపూర్వవత్||" ఇతి| [రసనా విద్యతే యస్య ముఖస్య తద్రసనం, తస్మిన్ రసనే విశుద్ధే రోచతేఽన్నమపూర్వవత్||]

Adhikarana anupAnavibhAgaH,yavagodhUmayoH shItaM jalamityAdi (47-50) · Śloka 50

| అనుపానం హిమం బారి యవగోధూమయోర్హితం||47|| దధ్ని మద్యే విషే క్షౌద్రే, కోష్ణం పిష్టమయేషు తు| శాకముద్గాదివికృతౌ మస్తుతక్రామ్లకాంజికం||48|| సురా కృశానాం పుష్ట్యర్థం, స్థూలానాం తు మధూదకం| శోషే మాంసరసో, మద్యం మాంసే స్వల్పే చ పావకే||49|| వ్యాధ్యౌషధాధ్వభాష్యస్త్రీలంఘనాతపకర్మభిః| క్షీణే వృద్ధే చ బాలే చ పయః పథ్యం యథాఽమృతం||50||

స0-యవగోధూమయోర్భుక్తయోరను-పశ్చాత్, పానం శీతం జలం హితం| తథా, దధ్ని మద్యే విషే క్షౌద్రే చ హిమం జలమనుపానే హితం| పిష్టమయేషు కోష్ణం జలం హితం| శాకముద్గాదివికృతౌ చ మస్త్వాదికమనుపానం హితం| కృశానాం పుంసాం సురా పుష్ట్యర్థం హితా| స్థూలానాం పునః కర్శనాయ మధూదకం హితం| శోషే-క్షయే, మాంసరసో హితః, పుష్టికారిత్వాత్| మాంసే భుక్తే మద్యమనుపానం హితం| స్వల్పే చ పావకే మద్యమేవానుపానం హితం| వ్యాధ్యాదిభిః క్షీణే-క్షపితే, పయో-దుగ్ధం, పథ్యం-హితం| ఇహ (హితమితి) ప్రకృతేఽపి పథ్యగ్రహణం పథ్యతరత్వజ్ఞాపనార్థం| యథాఽమృతమిత్యనేనైతత్ ప్రతిపాదయతి,-యథాఽమృతం బలవర్ణౌజఃకాంత్యాయురాదిజనకం తథేదమపీత్యర్థః|

Adhikarana anuktAnupAnavibhAgaH (51) · Śloka 51

విపరీతం యదన్నస్య గుణైః స్యాదవిరోధి చ| అనుపానం సమాసేన, సర్వదా తత్ప్రశస్యతే||51||

స0-అన్నస్య-భక్తవటకాదేః, యద్విపరీతం గుణైస్తదనుపానం సదా ప్రశస్యతే| యథా,-స్నిగ్ధస్య రూక్షం, రూక్షస్య స్నిగ్ధం, శీతస్యోష్ణం, ఉష్ణస్య శీతం, మధురస్యామ్లం, అమ్లస్య మధురమిత్యాది| నను, ఏవమురరీక్రియమాణే క్షీరస్య క్షైరేయాదేర్వా తక్రచుక్రాదీనామమ్లానామనుపానత్వం ప్రాప్తమిత్యాహ-గుణైరిత్యాది| విపరీతగుణమపి యదవిరోధి తదేవానుపానం సదా హితం|

Adhikarana anupAnasya phalam (52) · Śloka 52

అనుపానస్య కిం కర్మ ? ఇత్యాహ అనుపానం కరోత్యూర్జాం తృప్తిం వ్యాప్తిం దృఢాంగతాం| అన్నసంఘాతశౌథిల్యవిక్లిత్తిజరణాని చ||52||

స0-అనుపానమూర్జాదీన్ కరోతి| ఊర్జా-మనఃప్రహర్షః| తృప్తిః-ప్రీణనం శరీరేంద్రియస్య, క్షామతావిపరీతోఽన్నగుణః| తథా, వ్యాప్తిఃద్రవస్య హి గమనం, న కఠినస్య| దృఢాంగతా-స్థిరశరీరత్వం| తథా, అన్నసంఘాతస్య శైథిల్యం| విక్లిత్తిః-విక్లేదనం| జరణం-పరిణామః| ఏతాని చ కరోతి|

Adhikarana UrdhvajatrugadAdau anupAnaniShedhaH (53) · Śloka 53

ఏవంగుణమప్యూర్ధ్వజత్ర్వాదిషు న హితమిత్యాహ నోర్ధ్వజత్రుగదశ్వాసకాసోరఃక్షతపీనసే| గీతభాష్యప్రసంగే చ స్వరభేదే చ తద్ధితం||53||

స0-ఊర్ధ్వం జత్రుణః-ఊర్ధ్వజత్రు, తస్మిన్ యే గదాస్తేషు తత్-అనుపానం, న హితం| తథా, శ్వాసాదిషు న హితం| గీత-భాష్యయోః ప్రకర్షేణ సంగః-సాతత్యేన సంబంధః, తస్మిన్| తథా, స్వరభేదే-స్వరసాదే న తద్ధితం| ఊర్ధ్వజత్రుగదాదీనాం హ్యనుపానం ప్రదూష్యామాశయమురఃకంఠస్థితమాహారజం స్నేహమాసాద్యాభిష్యందాగ్నిసాదచ్ఛర్ద్యాదీనామయాన్ విదధ్యాత్|

Adhikarana praklinnadehAdInAM pAnaniShedhaH (54) · Śloka 54

సంప్రతి యేషాం పానమేవ న శస్యతే, తానాహ ప్రక్లిన్నదేహమేహాక్షిగలరోగవ్రణాతురాః| పానం త్యజేయుః|54|

స0-ప్రక్లిన్నో దేహో యేషాం ఆమవిసర్పాద్యార్తానాం తే పానం త్యజేయుః| మేహాదీనామాతురశబ్దేన ప్రత్యేకం సంబంధః| మేహరోగాద్యాతురాః పానం-ద్రవరూపం త్యజేయుః, న కేవలమన్నస్యోపరి యదనుపానం| ఖరనాదే చోక్తం-"మేహీ ప్లీహీ వ్రణీ కుష్ఠీ పాండుర్జఠరపీనసీ| శోషాతిసారీ మందాగ్నిః పానీయం మందమాచరేత్|| నోర్ధ్వాంగపవనావిష్టే వాగ్వ్యాయామహతే న చ| క్షతోరసి శ్వాసకాసహిక్కావమ్యర్దితే న చ|| నిరన్నే చోర్ధ్వరోగే చ న పేయం వారి శీతలం|" ఇతి|

Adhikarana pAnAnantarabhAShyAdiniShedhaH bhojanAntaramAtapAdiniShedhaH (54-55) · Śloka 55

| సర్వశ్చ భాష్యాధ్వశయనం త్యజేత్||54|| పీత్వా, భుక్త్వాఽఽతపం వహ్నిం యానం ప్లవనవాహనం| |55|

స0-చశబ్దో లుప్తనిర్దిష్టోఽత్ర| సర్వోఽపి పురుషః-స్వస్థో రోగీ చ, పీత్వా భుక్త్వా చ భాష్యాదీంస్త్యజేత్| తథా, ఆతపాదీన్ పంచ త్యజేత్| త్యజేదిత్యత్రాప్యనువృత్త్యా యోజ్యం| యానం-రథాది| ప్లవనం-తరణం| వాహనం-అశ్వాది|

Adhikarana Bojanasya kAlaH (8) · Śloka 8

"కాలే సాత్మ్యం" (శ్లో. 35) ఇత్యుక్తం| భోజనస్య తు కః కాలః ? ఇత్యాహ ప్రసృష్టే విణ్మూత్రే హృది సువిమలే దోషే స్వపథగే విశుద్ధే చోద్గారే క్షుదుపగమనే వాతేఽనుసరతి| తథాఽగ్నావుద్రిక్తే విశదకరణే దేహే చ సులఘౌ ప్రయుంజీతాహారం విధినియమితం, కాలః స హి మతః||55|| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిరచితాయామష్టాంగహృదయసంహితాయాం సూత్రస్థానే మాత్రాశితీయో నామ అష్టమోఽధ్యాయః||8||

స0-ఆహారం విధినా-పూర్వోక్తేన " కాలే సాత్మ్యం శుచి హితం" ఇత్యాదినా నియమితం ప్రయుంజీత,-అశ్నీయాదిత్యర్థః| కదా ? మూత్రపురీషే ప్రకర్షేణ సృష్టే సతి| న తు కించిదేవ త్యక్త ఇతి ప్రశబ్దేన ద్యోతయతి| తథా, హృదయే సుష్ఠు విమలే-రసశేషకృతగౌరవాదిరహితే| తథా, దోషే-వాతాదౌ, స్వపథగే-స్వమార్గగే, అజీర్ణే హ్యాహారేఽన్నశేషేణ రుద్ధగతయో వాతాదయః స్వస్థానం న లభరేన్, సుజీర్ణే తు స్వస్థానస్థాః స్యుః| ఉద్గారే చ విశుద్ధే-చశబ్దోఽనుక్తసముచ్చయార్థః, స్రోతోముఖేషు చ విశుద్ధేష్విత్యర్థః| క్షుదుపగమనే-ఉపగతాయాం క్షుధి| వాతేఽనుసరతి-అనులోమం గచ్ఛతి| తథా, అగ్నౌ-కాయాగ్నౌ, ఉద్రిక్తే-పాకక్షమే| తథా, దేహే పట్వింద్రియే సుష్టు లఘౌ చ| కాలః స హి మతః| హిశబ్ద ఏవార్థే| స ఏవ కాలో భోజనస్య దృష్టః, న త్వతోఽప్యూర్ధ్వం| స హ్యతికాలః, తత్ర భుక్తమన్నం వాతవిష్టబ్ధం కృచ్ఛ్రాద్విపచ్యతే| తథా చోక్తం తంత్రాంతరే-"అతీతకాలే భుంజానో వాయునోపహతేఽనలే| కృచ్ఛ్రాద్విపచ్యతే భుక్తం ద్వితీయం న చ కాంక్షతి|| కుక్షావాధ్మానమాటోపసాదాంశ్చ కురుతేఽధికం|" ఇతి| తస్మాత్పూర్వోక్తే కాలే భోజనమద్యాదితి| యమౌ న్సౌ తః సస్యాద్రసరవివిరామా ధీరలలితా| ఇతి శ్రీమృగాంకదత్తపుత్ర శ్రీమదరుణదత్తవిరచితాయామష్టాంగహృదయటీకాయాం సర్వాంగసుందరాఖ్యాయాం సూత్రస్థానే మాత్రాశితీయాధ్యాయోఽష్టమః సమాప్తః|| 8||