20. nasyavidhiradhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

પઞ્હ્ચકર્મોક્તિપ્રસ્તાવે વમનવિરેકાન્વાસનનિરૂહાનુક્ત્વા નસ્યવિધિમાહ -

Adhikarana nasyavidhiradhyAyaH, nasyasya viShayaH (2-1) · Śloka 1

પઞ્હ્ચકર્મોક્તિપ્રસ્તાવે વમનવિરેકાન્વાસનનિરૂહાનુક્ત્વા નસ્યવિધિમાહ - - - - અથાતો નસ્યવિધિમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે|૨| ઊર્ધ્વજત્રુવિકારેષુ વિશેષાન્નસ્યમિષ્યતે| નાસા હિ શિરસો દ્વારં તેન તદ્વ્યાપ્ય હન્તિ તાન્||૧||

સ૦-જત્રુ-વક્ષોંસયોઃ સન્ધિઃ| જત્રુણ ઊર્ધ્વમૂર્ધ્વજત્રુ| મયૂરવ્યંસકાદિત્વાત્ સમાસઃ| તત્ર વિકારા ઊર્ધ્વજત્રુવિકારાઃ, તેષૂર્ધ્વજત્રુવિકારેષુ-શિરોરોગાદિષુ વિષયે, વમનશિરાવ્યધાદયોઽપીષ્યન્ત એવ| વિશેષણ તુ નસ્યમિષ્યતે| નાસાયાં ક્રિયત્ ઇતિ નસ્યમ્| નાસિકાયાઃ "પદ્દન્ન" ઇતિ નસાદેશઃ| નનુ, કિમિતિ નસ્યમેતેષુ રોગેષુ વિશેષેણેષ્ટમ્ ? ઇત્યાહ-નાસા હીત્યાદિ| યસ્માત્ ઘ્રાણં શિરોદ્વારમ્| તેન દ્વારેણ શ્રોત્રશૃઙ્ગાટકપ્રાપ્તમૂર્ધ્વં નેત્રકણ્ઠાદિશિરામુખાનુપ્રવેશેન, તત્-શિરો, વ્યાપ્ય તામ્-વિકારાન્ હન્તિ|

Adhikarana nasyabhedAH (2) · Śloka 2

વિરેચનં બૃંહણં ચ શમનં ચ ત્રિધાઽપિ તત્| |૨|

સ૦-તત્-નસ્યં, વિરેચનબૃંહણશમનાખ્યભેદેન ત્રિધા સ્યાત્|

Adhikarana virecananasyasya viShayaH (2-3) · Śloka 3

તત્ર પૂર્વં વિરેચનાખ્યસ્યોપયોગમાહ - - - - | વિરેચનં શિરઃશૂલજાડ્યસ્યન્દગલામયે||૨|| શોફગણ્ડકૃમિગ્રન્થિકુષ્ઠાપસ્મારપીનસે| |૩|

સ૦-શિરઃશૂલાદિષુ વિરેચનં નસ્યમિષ્યતે| અપસ્મારો યદ્યપ્યૂર્ધ્વજત્રુસ્થિતો ન ભવતિ, તથાઽપિ વિરેચનનસ્યેન શામ્યતીતિ તદુપાદાનમ્| ઉપલક્ષણં ચેદમ્| કફજેષુ પ્રસેકાસ્યવૈરસ્યગન્ધાજ્ઞાનાદિષ્વપિ વિરેચનમેવ હિતમ્|

Adhikarana bRuMhaNanasyasya viShayaH (3-4) · Śloka 4

| બૃંહણં વાતજે શૂલે સૂર્યાવર્તે સ્વરક્ષયે||૩|| નાસાસ્યશોષે વાક્સઙ્ગે કૃચ્છ્રબોધેઽવબાહુકે| |૪|

સ૦-વાતોદ્ભવશૂલાદિષુ બૃંહણં નસ્યં હિતમ્| સૂર્યાવર્તઃ-શિરોરોગવિશેષઃ| કૃચ્છ્રબોધઃ-કૃચ્છ્રોન્મીલનમ્| અવબાહુકો-વાતવ્યાધિવિશેષઃ|

Adhikarana shamananasyasya viShayaH (4) · Śloka 4

| શમનં નીલિકાવ્યઙ્ગકેશદોષાક્ષિરાજિષુ||૪||

સ૦-નીલિકાદિષુ શમનં નસ્યં હિતમ્| નીલિકાવ્યઙ્ગૌ-ક્ષુદ્રરોગેષુ (હૃ. ઉ. અ. ૩૧|૨૮) વક્ષ્યમાણૌ| કેશદોષઃ-કેશશાતઃ|

Adhikarana virecananasyasya dravyANi (5) · Śloka 5

યથાસ્વં યૌગિકૈઃ સ્નેહૈર્યથાસ્વં ચ પ્રસાધિતૈઃ| કલ્કક્વાથાદિભિશ્ચાદ્યં મધુપટ્વાસવૈરપિ||૫||

સ૦-યે યે સ્નેહા યથાસ્વં તૈઃ| કિમ્ભૂતૈઃ ? યોગિકૈઃ,-યોગાર્હૈઃ સર્ષપતૈલાદિભિઃ, ન તુ ઘૃતાદિભિઃ| તથા, યથાસ્વં-મરીચશુણ્ઠ્યાદિભિઃ, પ્રસાધિતૈઃ-સંસ્કૃતૈઃ| તથા, કલ્કક્વાથસ્વરસાદિભિશ્ચ યથાસ્વં કફઘ્નૈર્ગિરિકર્ણિકાદિજૈઃ સાધિતં, આદ્યં-વિરેચનાખ્યં નસ્યં, ભવતિ| ન કેવલમેતૈર્યાવન્માક્ષિકાદિભિશ્ચ| આસવો-મદ્યવિશેષઃ|

Adhikarana bRuMhaNanasyasya dravyANi, shamananasyasya dravyANi (6) · Śloka 6

બૃંહણં ધન્વમાંસોત્થરસાસૃક્ઽઽકપુરૈરપિ| શમનં યોજયેત્પૂર્વૈઃ ક્ષીરેણ સલિલેન વા||૬||

સ૦-બૃંહણં નસ્યં ધન્વોત્થમાંસોદ્ભવરસૈઃ સ્યાત્| તથા, અસૃજા-રક્તેન, ધન્વોત્થેનૈવ| તથા, ખપુરૈઃ-નિર્યાસવિશેષૈઃ| અપિશબ્દાદન્યૈરપિ પૂર્વોક્તૈઃ સ્નેહૈરતીક્ષ્ણૈર્બૃંહણં ભવતિ| શમનં નસ્યં પૂર્વોક્તૈરતીક્ષ્ણૈઃ સ્નેહૈર્ઘૃતાદિભિસ્તથા માંસરસાદિભિર્યોજયેત્| તથા, ક્ષીરેણ જલેન ચેતિ| સુશ્રુતસ્તુ સ્પષ્ટતરમુવાચ (ચિ. અ. ૪૦|૨૨)- "તત્તુ નસ્યં દેયં વાતાભિભૂતે શિરસિ દન્તકેશશ્મશ્રુપ્રપાતદારુણકકર્ણશૂલકર્ણક્ષ્વેડતિમિરસ્વરોપઘાતનાસારોગ મુખશોષેષ્વકાલજવલીપલિતપ્રાદુર્ભાવે દારુણપ્રબોધે વાતપૈત્તિકેષુ ચાન્યેષુ મુખરોગેષુ વાતપિત્તહરદ્રવ્યસિદ્ધેન સ્નેહેનેતિ| શિરોવિરેચનં શ્લેષ્મણાઽભિવ્યાપ્તતાલુકણ્ઠશિરસાં નિદ્રાભિભૂતાનાં શિરોગૌરવશૂલપીનસાર્દ્ધાવભેદકકૃમિપ્રતિશ્યાયાપસ્મારગન્ધાજ્ઞાનેષ્વન્યેષુ ચોર્ધ્વજત્રુગતેષુ કફજેષુ વિકારેષુ શિરોવિરેચનદ્રવ્યૈસ્તત્સિદ્ધેન વા સ્નેહેનેતિ|" તથા-"સમ્યગ્વિશુદ્ધે શિરસિ સર્પિર્નસ્તો નિષેચયેત્| અવપીડસ્તુ શિરોવિરેચનવદભિષ્યન્દસર્પદષ્ટવિસંજ્ઞેભ્યો દદ્યાત્, શિરોવિરેચનદ્રવ્યાણામન્યતમમવપિષ્યાવપીડ્ય ચ| ચેતોવિકારકૃમિવિષાભિપન્નાનાં ચૂર્ણં પ્રધમેત્| શર્કરેક્ષુરસક્ષીરઘૃતમાંસરસાનામન્યતમં ક્ષીણાનાં શોણિતપિત્તે ચ વિદધ્યાત્| કૃશદુર્બલભીરૂણાં સુકુમારસ્ય યોષિતામ્| શ્રૃતાઃ સ્નેહાઃ શિરઃશુદ્ધ્યૈ કલ્કસ્તેભ્યો યથા હિતઃ||" ઇતિ|

Adhikarana marshAdaya pa~jca nasyabhedAH (7-8) · Śloka 8

અધુનાઽન્યાનપિ નસ્યવિશેષાનાહ - - - - મર્શશ્ચ પ્રતિમર્શશ્ચ દ્વિધા સ્નેહોઽત્ર માત્રયા| કલ્કાદ્યૈરવપીડસ્તુ સ તીક્ષ્ણૈર્મૂર્દ્ધરેચનઃ||૭|| ધ્માનં વિરેચનશ્ચૂર્ણો| |૮|

સ૦-અત્ર-એષુ નસ્યભેદેષુ મધ્યે, મર્શાખ્યઃ પ્રતિમર્શાખ્યશ્ચેતિ સ્નેહો દ્વિધા-ભેદદ્વયેન ભવતિ| કથમ્ ? માત્રયા,-માત્રાભેદેન, ન તુ વસ્તુભેદેન| કલ્કાદ્યૈરિત્યાદિ| તુરવધારણે ભિન્નક્રમઃ| કલ્કાદ્યૈરેવાવપીડઃ, ન સ્નેહેનાપિ| સ ચાવપીડઃ, તીક્ષ્ણૈઃ-શુણ્ઠ્યાદિભિઃ કલ્કક્વાથરસાદ્યૈઃ, ન મૃદુભિઃ| મૂર્દ્ધરેચનઃ-શિરોવિરેચનાખ્યં નામાન્તરમસ્ય| અતીક્ષ્ણૈસ્તુ શમનસંજ્ઞમેતદ્વિરેચનં નસ્યમ્| પુનઃ પ્રકારાન્તરમાહ-ધ્માનમિત્યાદિ| ચૂર્ણો-મરીચાદિભિઃ કૃતો, નાસયા પ્રણીયમાનો વિરેચનો-બહિર્દોષનિરસનો, ધ્માનં-પ્રધ્માનાખ્યં નસ્યં સ્યાત્|

Adhikarana pradhamanasya vidhiH, pradhamanaya bahudoShaharatve yuktiH (8-9) · Śloka 9

કથં પુનરસૌ નાસાયાં ધ્માપયિતવ્યઃ ? ઇત્યાહ - - - - યુઞ્જ્યાત્તં મુખવાયુના| ષડઙ્ગુલદ્વિમુખયા નાડ્યા ભેષજગર્ભયા||૮|| સ હિ ભૂરિતરં દોષં ચૂર્ણત્વાદપકર્ષતિ| |૯|

સ૦-તં-ચૂર્ણં, મુખવાયુના-ફૂત્કારાખ્યેન, યુઞ્જ્યાત્-પ્રવેશયેત્| કથમ્ ? નાડ્યા, કારણભૂતયા| કિમ્ભૂતયા ? ષડઙ્ગુલદ્વિમુખયા,-ષડઙ્ગુલાનિ યસ્યાઃ સા ષડઙ્ગુલા, દ્વે મુખે યસ્યાઃ સા દ્વિમુખા, ષડઙ્ગુલા ચાસૌ દ્વિમુખા ચ ષડઙ્ગુલદ્વિમુખા, તયા| તથાવિધયા, તથા ભેષજગર્ભયા-ત્રિકટુકાદિચૂર્ણભરિતયા| સ હિ-ચૂર્ણો, ભૂરિતરં-બહુતરં, દોષં ચૂર્ણત્વાદપકર્ષતિ, ન તથા કલ્કક્વાથાદયઃ| તસ્માદ્વિરેચનાખ્યોઽયમિત્યર્થઃ|

Adhikarana bindumAnam, marshasya mAtrAtrayam, avapIDashirovirecanayormAtrAtrayam (9-11) · Śloka 11

અધુના મર્શસ્નેહસ્ય પરિમાણમધિકૃત્યાહ - - - - | પ્રદેશિન્યઙ્ગુલીપર્વદ્વયાન્મગ્નસમુદ્ધૃતાત્||૯|| યાવત્પત્યસૌ બિન્દુર્દશાષ્ટૌ ષટ્ ક્રમેણ તે| મર્શસ્યોત્કૃષ્ટમધ્યોના માત્રાસ્તા એવ ચ ક્રમાત્||૧૦|| બિન્દુદ્વયોનાઃ કલ્કાદેઃ| |૧૧|

સ૦-પ્રદેશિની-અઙ્ગુષ્ઠસમીપજાઽઙ્ગુલી, તસ્યાઃ પર્વદ્વયં, તસ્માત્| કિમ્ભૂતાત્ ? પૂર્વં ભગ્નં પશ્ચાત્સમુદ્ધૃતં, તસ્માત્ મગ્નસમુદ્ધૃતાત્ તર્જનીપર્વદ્વયાત્ યાવત્પરિમાણં પતતિ, અસૌ બિન્દુઃ, 'ઉચ્યતે' ઇતિ શેષઃ| તે-બિન્દવો, યથાસઙ્ખ્યં મર્શસ્ય દશોત્કૃષ્ટા માત્રા, અષ્ટૌ મધ્યમા માત્રા, ષટ્ કનિષ્ઠા માત્રા| તા એવ ક્રમાન્માત્રા બિન્દુદ્વયેનોનાઃ કલ્કસ્વરસાદેઃ| તેનાષ્ટૌ બિન્દવ ઉત્તમા માત્રા, ષણ્મધ્યમા, ચત્વારઃ કનિષ્ઠા, ઇત્યવતિષ્ઠતે| યાવદિતિ યત્પરિમાણમસ્યેતિ| યત્તદેતેભ્યઃ પરિમાણે વતુપ્, આ સર્વનામ્ન ઇત્યાકારાદેશઃ|

Adhikarana pItatoyAdInAM nasyaniShedhaH (11-13) · Śloka 13

અધુના યેષાં નસ્યમયુક્તં તાનાહ - - - - યોજયેન્ન તુ નાવનમ્| તોયમદ્યગરસ્નેહપીતાનાં પાતુમિચ્છતામ્||૧૧|| ભુક્તભક્તશિરઃસ્નાતસ્નાતુકામસ્રુતાસૃજામ્| નવપીનસવેગાર્તસૂતિકાશ્વાસકાસિનામ્||૧૨|| શુદ્ધાનાં દત્તબસ્તીનાં તથાઽનાર્તવદુર્દિને| અન્યત્રાત્યયિકાદ્વ્યાધેઃ|૧૩|

સ૦-તોયાદિ પીતં યૈસ્તેષામ્| અત્ર "આહિતાગ્ન્યાદિત્વાત્" પરનિપાતઃ| તથા પાતુમિચ્છતાં નાવનં-નસ્યં, નૈવ યોજયેત્| તોયાદિપીતાનાં પાતુમિચ્છતાં ચ યોજિતં નસ્યં નાસાસ્યસ્યન્દોપદેહતિમિરશિરોરોગાન્ કુર્યાત્| ભુક્તભક્તસ્ય ચ દોષા ઊર્ધ્વસ્રોતાંસ્યાવૃત્ય છર્દિશ્વાસકાસપ્રતિશ્યાયાન્ જનયેયુઃ| શિરોભ્યક્તસ્ય ચ શિરોક્ષિકર્ણશૂલકણ્ઠરોગપીનસહનુમન્યાસ્તમ્ભાર્દિતશિરઃકમ્પાન્| શિરઃસ્નાતસ્ય સ્નાતુકામસ્ય ચ મૂર્ધ્નિ સ્તિમિતો દોષો જાડ્યારુચિપીનસાન્| સ્રુતરક્તસ્ય ચ ક્ષામતામરુચિમગ્નિસાદં ચ| નવપ્રતિશ્યાયસ્ય સ્રોતોરોધાત્ દૃષ્ટપ્રતિશ્યાયકેશશાતકૃમિકણ્ડૂવિચર્ચિકારોગાન્| મૂત્રિતોચ્ચારિતાદિવેગાર્તાનાં ભૃશતરં વેગવિધારણજાન્ વિકારાન્| સૂતિકાયાઃ સ્રુતરક્તદોષાન્| શ્વાસકાસિનોર્વ્યાધિવિવૃદ્ધિમ્| શુદ્ધાનાં કૃતવમનવિરેચનાદીનાં શ્વાસકાસસ્વરેન્દ્રિયહાનિશિરોગૌરવકણ્ડૂકૃમિદોષાન્| દત્તબસ્તીનાં વિવૃતસ્રોતસ્તયાઽતિવ્યાપ્ત્યા શ્વાસકાસાદીનેવ| તથા, અનાર્તવદુર્દિને સહસૈવ શૈત્યાચ્છિરોરુગ્વેપથુસ્તૈમિત્યતાલુનેત્રકણ્ડૂપાકમન્યાસ્તમ્ભકણ્ઠરોગ પ્રતિશ્યાયારૂંષિકાઃ| એષુ ચ નસ્યદોષેષુ જાતેષુ યથાસ્વમાયતનં દોષોદ્રેકં ચાપેક્ષ્ય સ્નેહસ્વેદશિરોવિરેકવક્ક્રલેપસેકતીક્ષ્ણાવપીડધૂમગણ્ડૂષાદીનિ યથાસ્વં કુર્યાત્| સઙ્ગ્રહે વિશેષઃ (સૂ. અ. ૨૯)- "ગર્ભિણ્યાશ્ચ ભક્તદ્વેષજ્વરમૂર્ચ્છાર્દ્ધાવભેદકાઃ સ્યુઃ| અપત્યં ચ વ્યઙ્ગં વિકલેન્દ્રિયમુન્માદાપસ્મારયુક્તં વા સ્યાત્| વિશેષેણ તુ ગર્ભિણી રૂક્ષે નસ્યકર્મણિ વર્ષાભૂકાકોલીકપિકચ્છૂભિઃ શૃતં પયઃ પિબેત્| બલાવિદાર્યંશુમતીમેદાભિર્વા| એભિરેવ ચ શ્રૃતં હવિઃ| વાતહરસિદ્ધશ્ચ સ્નેહઃ શિરોબસ્તૌ કર્ણપૂરણે ચ યોજ્યઃ| સર્વં ચ બૃંહણમન્નપાનમ્|" ઇતિ| તોયપીતાદિષુ સદૈવ કિં નસ્યં ન યોજ્યમ્ ? ઇત્યાહ-અન્યત્રેત્યાદિ| આત્યયિકે વ્યાધૌ નસ્યં યોજ્યમેવ|

Adhikarana nasyakAlaH (13-16) · Śloka 16

સામ્પ્રતં યત્ર કાલે યત્ર ચ દોષે નસ્યં પ્રયોજ્યં તદ્દર્શનાર્થમાહ - - - - | અથ નસ્યં પ્રયોજયેત્||૧૩|| પ્રાતઃ શ્લેષ્મણિ, મધ્યાહ્ને પિત્તે, સાયંનિશોશ્ચલે| સ્વસ્થવૃત્તે તુ પૂર્વાહ્ણે શરત્કાલવસન્તયોઃ||૧૪|| શીતે મધ્યંદિને, ગ્રીષ્મે સાયં વર્ષાસુ સાતપે| વાતાભિભૂતે શિરસિ હિધ્માયામપતાનકે||૧૫|| મન્યાસ્તમ્ભે સ્વરભ્રંશે સાયંપ્રાતર્દિનેદિને| એકાહાન્તરમન્યત્ર|૧૬|

સ૦-કારણે કાર્યોપચારાત્કફરોગઃ શ્લેષ્મશબ્દેનોક્તઃ| [ એવં પિત્તાદાવપિ| ] શ્લેષ્મરોગેષુ પ્રાતર્નસ્યં પ્રયોજયેત્| પિત્તરોગેષુ મધ્યાહ્ને| વાતરોગેષ્વપરાહ્ણે રાત્રૌ ચ| સઙ્ગ્રહે વિશેષઃ (સૂ. અ. ૨૯) - "લાલાસ્રાવસુપ્તપ્રલાપદન્તકટકટાયનક્રથનકૃચ્છ્રોન્મીલનપૂતિમુખકર્ણનાદતૃષ્ણાર્દિતશિરોરોગશ્વાસકાસોન્નિદ્રેષુ રાત્રૌ" ઇતિ| સ્વસ્થેત્યાદિ| તુરવધારણે| સ્વસ્થવૃત્તે શરદિ વસન્તે ચ પૂર્વાહ્ણે એવં નસ્યં યોજ્યમ્| શીતે-હેમન્તશિશિરલક્ષણે, મધ્યાહ્ને| ગ્રીષ્મે સાયં-અપરાહ્ણે| વર્ષાસુ સાતપે-દૃશ્યમાનરવૌ વાસરે પ્રયોજયેત્| અધુના દોષાપેક્ષયા નસ્યકાલનિયમમાહ-વાતેત્યાદિ| વાતાભિભૂતમૂર્દ્ધાદિષુ સ્વરભ્રંશાન્તેષુ સાયંપ્રાતઃ-પૂર્વાહ્ણાપરાહ્ણયોઃ, [ દિનેદિને- ] પ્રતિદિનં ચ, નૈકાહાન્તરિતમ્| અન્યત્ર-વાતાભિભૂતમૂર્દ્ધાદિભ્યોઽન્યસ્મિન્ રોગે, એકાહાન્તરમ્|

Adhikarana nasyAvRutteravadhiH (16) · Śloka 16

| સપ્તાહં ચ તદાચરેત્||૧૬||

સ૦-સપ્તાહં ચ નસ્યમાચરેત્,- સપ્તાહાદૂર્ધ્વં નસ્યં ન વિદધ્યાત્|

Adhikarana nasyavidhiH, nasye puThasa~gkhyA (17-21) · Śloka 21

ઇદાનીં યાદૃશસ્ય પુરુષસ્ય યથાસ્થિતસ્ય નસ્યં દેયં તથાઽઽહ - - - - સ્નિગ્ધસ્વિન્નોત્તમાઙ્ગસ્ય પ્રાક્કૃતાવશ્યકસ્ય ચ| નિવાતશયનસ્થસ્ય જત્રૂર્ધ્વં સ્વેદયેત્ પુનઃ||૧૭|| અથોત્તાનુર્જુદેહસ્ય પાણિપાદે પ્રસારિતે| કિઞ્ચિદુન્નતપાદસ્ય કિઞ્ચિન્મૂર્દ્ધનિ નામિતે||૧૮|| નાસાપુટં પિધાયૈકં પર્યાયેણ નિષેચયેત્| ઉષ્ણામ્બુતપ્તં ભૈષ્જ્યં પ્રણાડ્યા પિચુનાઽથવા||૧૯|| દત્તે પાદતલસ્કન્ધહસ્તકર્ણાદિ મર્દયેત્| શનૈરુચ્છિદ્ય નિષ્ઠીવેત્પાર્શ્વયોરુભયોસ્તતઃ||૨૦|| આભેષજક્ષયાદેવં દ્વિસ્ત્રિર્વા નસ્યમાચરેત્| |૨૧|

સ૦-પૂર્વં સ્નિગ્ધં પશ્ચાત્ સ્વિન્નમુત્તમાઙ્ગં-શિરો, યસ્ય તસ્ય| તથા, પ્રાક્-પૂર્વં, કૃતમાવશ્યકં-અવશ્યકરણીયમુચ્ચારમૂત્રોત્સર્ગદન્તધાવનાદિકં, યેન સ પ્રાક્કૃતાવશ્યકઃ, તસ્ય| તથા, નિવાતસ્થાને શયનં યત્તત્ર સ્થિતસ્ય સતઃ, ભૂયો જત્રૂર્ધ્વં સ્વેદયેત્| અથેત્યાદિ| અથ-અનન્તરમ્, ઉત્તાનસ્પષ્ટસ્થિતશરીરસ્ય સતો હસ્તચરણે પ્રસારિતે, તથા કિઞ્ચિદુન્નતચરણસ્ય કિઞ્ચિચ્છિરસિ નામિતે સતિ, નાસાપુટમેકં પિધાય-સ્થગયિત્વા, પર્યાયેણ-ન તુ યુગપત્, ભૈષજ્યં નિષેચયેત્| કીદૃશમ્ ? ઉષ્ણામ્બુતપ્તં,- ઉષ્ણોદકોષ્ણીકૃતમ્| કેન પરિષેચયેત્ ? પ્રણાડ્યા, અથવા પિચુના-કાર્પાસાદિમયેન| દત્તે નસ્યે સતિ પાદતલસ્કન્ધહસ્તકર્ણાદિ મર્દયેત્| આદિશબ્દેન ગ્રીવાલલાટાદિપરિગ્રહઃ| સુશ્રુતે ચાભ્યધાયિ (ચિ. અ. ૪૦|૨૫)- "વસ્ત્રાવચ્છાદિતનેત્રાય વામહસ્તપ્રદેશિન્યગ્રોન્નામિતનાસિકાગ્રાય વિશુદ્ધસ્રોતસિ દક્ષિણહસ્તેન સ્નેહમુષ્ણામ્બુપ્રતપ્તં રજતસુવર્ણતામ્રમણિમૃત્પાત્રશુક્તીનામન્યતમસ્થમનવચ્છિન્નધારમાસિઞ્ચેત્|" ઇતિ| શનૈરિત્યાદિ| તતો-મર્દનાનન્તરં, શનૈરુચ્છિદ્ય પાર્શ્વયોરુભયોર્નિષ્ઠીવેત્| (સઙ્ગ્રહે તુ સૂ. અ. ૨૯)- "અનભ્યવહરન્| કફસહિતમભ્યવહૃતમગ્નિમવાસાદયેદ્દોષં ચ સંવર્દ્ધયેત્| એકપાર્શ્વનિષ્ઠીવને ન સર્વાઃ શિરા ભેષજેન સમ્યગ્વ્યાપ્યન્તે| પુનઃપુનશ્ચૈનં સ્વેદયેત્|" એવં-અનેન ક્રમેણ, આભેષજક્ષયાત્ કુર્યાત્| (પ્રાયઃ સઙ્ગ્રહોક્તોઽયમગ્રિમો ગ્રન્થઃ-) ન તુ નસ્યમાત્રા સકૃદેવ પ્રક્ષેપ્તવ્યા| હીનમાત્રં ચૌષધં ન દેયમ્| તદ્ધિ દોષાનુત્ક્લેશ્યાનિર્હરન્ ગૌરવારુચિકાસપ્રસેકપીનસચ્છર્દિકણ્ઠરોગાન્ કુર્યાત્| અધિકમતિયોગદોષાન્ કુર્યાત્| સકૃદેવ સર્વં દત્તમુચ્છિન્દ્યમાનં શિરોરોગેપ્રતિશ્યાયઘ્રાણક્લેદાનુચ્છ્વાસોપરોધં ચ કુર્યાત્| અત્યુષ્ણં દાહપાકજ્વરરતાગમ [ શિરોરુગ્દૃષ્ટિદૌર્બલ્ય ] મૂર્છાભ્રમાન્| અતિશીતં હીનદોષાન્| અત્યુન્નતશિરસઃ સમ્યગપ્રતિપદ્યમાનં તાનેવ હીનદોષાન્| અત્યવનતશિરસો દૂરગમનાન્મૂર્ચ્છાજાડ્ય [ કણ્ડૂદાહ ] જ્વરાન્| સઙ્કુચિતગાત્રસ્ય સમ્યગ્ધમનીરપ્રાપ્નુવદ્દોષોત્ક્લેશં [ વેદનાં સ્તમ્ભં વા ] કુર્યાત્|

Adhikarana nasyamUrcchAyAM pratIkAraH (21) · Śloka 21

યદિ ચ નસ્યે દીયમાને ભેષજવેગાદસાત્મ્યેન વા મૂર્ચ્છા સ્યાત્ તદા કિં કાર્યમ્ ? ઇત્યાહ - - - - | મૂર્ચ્છાયાં શીતતોયેન સિઞ્ચેત્પરિહરન્ શિરઃ||૨૧||

સ૦-મૂર્ચ્છાયાં સત્યાં શીતજલેન મૂર્દ્ધવર્જં સિઞ્ચેત્| સઙ્ગ્રહેઽપ્યુક્તમ્ (સૂ. અ. ૨૯) - "ન ચ નસ્યે નિષિચ્યમાને કોપહાસવ્યાહારસ્પન્દનોચ્છિન્દનાન્યાચરેત્| તથા હિ શિરોરુક્ઽઽપ્રતિશ્યાયકાસતિમિરખલતિપલિતવ્યઙ્ગતિલકાલકમુખદૂષિકાણાં સમ્ભવઃ|" ઇતિ|

Adhikarana virecananasyAnte snehanaM nasyam (22) · Śloka 22

સ્નેહં વિરેચનસ્યાન્તે દદ્યાદ્દોષાદ્યપેક્ષયા| |૨૨|

સ૦-વિરેચનસ્યાવસાને દેશદોષસાત્મ્યાદ્યપેક્ષયા સ્નેહમનુષેચયેત્| તન્ત્રાન્તરે (સઙ્ગ્રહે) ચોક્તમ્| (સૂ. અ. ૨૯) - "અથ નસ્યાર્હં નરમવ્યાહતવેગં ધૌતાન્તર્બહિર્મુખં સ્વવસ્થિતશિરસં પ્રાયોગિકધૂમપાનવિશુદ્ધસ્રોતસં સ્વાસ્તીર્ણનિવાતશયનસ્થમુત્તાનશીર્ષમીષદુન્નતપાદં પ્રસારિતચરણં ચ જત્રૂર્ધ્વં પાણિતાપેન પુનઃ પુનઃ સ્વેદયેત્|" ઇતિ|

Adhikarana nasyAnte uttAnashayanam (22) · Śloka 22

| નસ્યાન્તે વાક્શતં તિષ્ઠેદુત્તાનઃ|૨૨|

સ૦-નસ્યાવસાને વાક્ઽઽશતં-માત્રાશતમુત્તાનો નિદ્રામસેવમાનસ્તિષ્ઠેત્|

Adhikarana tato dhUmagaNDUShau (22-23) · Śloka 23

| ધારયેત્તતઃ||૨૨|| ધૂમં પીત્વા કવોષ્ણામ્બુકવલાન્ કણ્ઠશુદ્ધયે| |૨૩|

સ૦-તતો-વાક્શતાવસ્થાનાદનન્તરમ્, ઈષદુષ્ણજલકવલાન્ ધારયેત્| કિમર્થમ્ ? કણ્ઠશુદ્ધયે ઉત્ક્લિષ્ટદોષશાન્તયે ચ| કિં કૃત્વા ? ધૂમં-વિરેચનાદ્યન્યતમં, યથાયોગં પીત્વા, તતોઽસ્ય સ્નેહોક્તમાચારમાદિશેત્|

Adhikarana snehananasyasya samyagyogahInayogAtiyogaH (23-24) · Śloka 24

| સમ્યક્સ્નિગ્ધે સુખોચ્છ્વાસસ્વપ્નબોધાક્ષપાટવમ્||૨૩|| રૂક્ષેઽક્ષિસ્તબ્ધતા શોષો નાસાસ્યે મૂર્દ્ધશૂન્યતા| સ્નિગ્ધેઽતિ કણ્ડૂગુરુતાપ્રસેકારુચિપીનસાઃ||૨૪||

સ૦-સમ્યક્ઽઽસ્નિગ્ધે શિરસિ સુખોચ્છ્વાસાદયઃ સ્યુઃ| સઙ્ગ્રહે ચોક્તમ્ (સૂ. અ. ૨૯) - "સમ્યક્ઽઽસ્નિગ્ધે મૂર્ધ્નિ વિરિક્તે વા સુખોચ્છ્વાસનિઃશ્વાસક્ષવથુસ્વપ્નપ્રબોધશિરોવદનેન્દ્રિયવિશુદ્ધયો ભવન્તિ, યથોક્તવ્યાધ્યુપશમશ્ચ|" ઇતિ| સ૦-રૂક્ષે તુ શિરસ્યક્ષિસ્તબ્ધતા સ્યાત્| તથા, નાસાયામાસ્યે ચ શોષો મૂર્દ્ધશૂન્યતા ચ સ્યાત્| સ૦-અતિસ્નિગ્ધે કણ્ડ્વાદયઃ સ્યુઃ|

Adhikarana virecananasyasya samyagyogahInayogAtiyogAH (25) · Śloka 25

સુવિરિક્તેઽક્ષિલઘુતાવક્ક્રસ્વરવિશુદ્ધયઃ| દુર્વિરિક્તે ગદોદ્રેકઃ, ક્ષામતાઽતિવિરેચિતે||૨૫||

સ૦-સુવિરિક્તે-સમ્યગ્વિરિક્તે, અક્ષિલઘુતાદયઃ સ્યુઃ| સ૦-દુર્વિરિક્તે ગદોદ્રેકો-રોગસ્યાધિક્યમ્| અતિવિરેચિતે ક્ષામતા-કૃશતા સ્યાત્|

Adhikarana pratimarshasya viShayaH (26) · Śloka 26

અધુના પ્રતિમર્શસ્ય વિષયં સૂચયિતુમાહ - - - - પ્રતિમર્શઃ ક્ષતક્ષામબાલવૃદ્ધસુખાત્મસુ| પ્રયોજ્યોઽકાલવર્ષેઽપિ|૨૬|

સ૦-પ્રતિમર્શઃ ક્ષતક્ષામાદિષુ પ્રયોજ્યઃ| અકાલવર્ષણેઽપિ કાર્યઃ|

Adhikarana duShTapInasAdau pratimarshaniShedhaH (26-27) · Śloka 27

| ન ત્વિષ્ટો દુષ્ટપીનસે||૨૬|| મદ્યપીતેઽબલશ્રોત્રે કૃમિદૂષિતમૂર્દ્ધનિ| ઉત્કૃષ્ટોત્ક્લિષ્ટદોષે ચ, હીનમાત્રતયા હિ સઃ||૨૭||

સ૦-દૃષ્ટપીનસે તુ ન પ્રયોજ્યઃ| દુષ્ટપીનસો-નાસારોગેષુ (હૃ. ઉ. અ. ૧૯|૯) વક્ષ્યમાણઃ| તથા મદ્યપીતે, તથાઽબલશ્રોતે-રુદ્ધશ્રવણમાર્ગે, તથા કૃમિભિર્દૂષિતો મૂર્દ્ધા યસ્ય તસ્મિન્ કૃમિપીડિતશિરસિ, તથોત્કૃષ્ટો-વૃદ્ધિં ગતઃ, તથોત્ક્લિષ્ટઃ-પ્રચલો, દોષો યસ્ય તસ્મિંશ્ચ, પ્રતિમર્શો ન યોજ્યઃ| કેન પ્રકારેણ (કારણેન) ન યોજ્યઃ ? ઇત્યાહ-હીનેત્યાદિ| હિ-યસ્માત્, એષાં સઃ-પ્રતિમર્શઃ, હીનમાત્રતયા,-હીના માત્રા યસ્ય સ હીનમાત્રઃ, તસ્ય ભાવો હીનમાત્રતા, તયા| ય (અ) સ્માદસૌ ન યુજ્યતે| એષાં હ્યુદીર્ણદોષત્વાત્ તાવતા દોષોત્ક્લેશ એવ ભવતિ ન શમઃ|

Adhikarana pratimarshasya pa~jcadasha kAlAH (28-29) · Śloka 29

નિશાહર્ભુક્તવાન્તાહઃ સ્વપ્નાધ્વશ્રમરેતસામ્| શિરોભ્યઞ્જનગણ્ડૂષપ્રસ્રાવાઞ્જનવર્ચસામ્||૨૮|| દન્તકાષ્ઠસ્ય હાસસ્ય યોજ્યોઽન્તેઽસૌ દ્વિબિન્દુકઃ| |૨૯|

સ૦-અસૌ-પ્રતિમર્શૌ, દ્વિબિન્દુકો નિશાદીનાં પઞ્ચદશાનાં કાલાનામન્તે પ્રયોજ્યઃ|

Adhikarana uktakAlAnAM phalam (29-30) · Śloka 30

| પઞ્ચસુ સ્રોતસાં શુદ્ધિઃ, ક્લમનાશસ્ત્રિષુ ક્રમાત્||૨૯|| દૃગ્બલં પઞ્ચસુ, તતો દન્તદાર્ઢ્યં મરુચ્છમઃ| |૩૦|

સ૦-તત્ર નિશાહર્ભુક્તવાન્તાહઃસ્વપ્નાખ્યેષુ પઞ્ચસુ કાલેષુ પ્રતિમર્શે પ્રયુક્તે સ્રોતસાં શુદ્ધિર્ભવતિ| ક્રમાત્-ક્રમેણૈવ પઠિતેષુ| અધ્વશ્રમમૈથુનાનાં ત્રયાણામન્તે પ્રતિમર્શે દત્તે સતિ ક્લમસ્ય નાશઃ સ્યાત્| ઉપલક્ષણં ચેદમ્| મનઃપ્રસાદશિરોલાઘવેઽપિ ભવતઃ| એવં શિરોભ્યઞ્જનાદિષુ પઞ્ચસ્વન્તે પ્રતિમર્શે યોજિતે સતિ દૃષ્ટેર્બલં સ્યાત્| તતઃ-અનન્તરં, દન્તકાષ્ઠહાસયોરન્તે યથાસઙ્ખ્યેન દ્વિજદૃઢત્વં પવનશમશ્ચ સ્યાત્|

Adhikarana vayovisheSheNa nasyadhUmakavalashodhanAnAM niShedhaH (30-31) · Śloka 31

અધુના નસ્યસ્ય ધૂમાદીનાં ચ પુરુષવિશેષે નિયમં કુર્વન્નાહ - - - - | ન નસ્યમૂનસપ્તાબ્દે નાતીતાશીતિવત્સરે||૩૦|| ન ચોનાષ્ટાદશે ધૂમઃ, કવલો નોનપઞ્ચમે| ન શુદ્ધિરૂનદશમે ન ચાતિક્રાન્તસપ્તતૌ||૩૧||

સ૦-ઊનસપ્તવર્ષે નસ્યં ન યોજ્યમ્| તથા, અતિક્રાન્તાશીતિવર્ષે ચ નસ્યં પ્રયોજનમ્| અપૂર્ણાષ્ટાદશવર્શે ધૂમો ન પ્રયોજ્યઃ| કવલોઽપૂર્ણપઞ્ચવત્સરે ન પ્રયોજ્યઃ| ઊનદશમવર્ષે શુદ્ધિઃ-વમનવિરેકાદિકા, ન પ્રયોજ્યા| તથા, અતીતસપ્તતિવર્ષે ચ શુદ્ધિર્ન યોજ્યા|

Adhikarana pratimarshasya sukhasevyatvam (32-33) · Śloka 33

આજન્મમરણં શસ્તઃ પ્રતિમર્શસ્તુ બસ્તિવત્| મર્શવચ્ચ ગુણાન્ કુર્યાત્સ હિ નિત્યોપસેવનાત્||૩૨|| ન ચાત્ર યન્ત્રણા નાપિ વ્યાપદ્ભ્યો મર્શવદ્ભયમ્| |૩૩|

સ૦-પ્રતિમર્શઃ પુનર્બસ્તિરિવ શસ્તો-હિતઃ| કથમ્ ? આજન્મમરણં,-જન્મમરણે અવધિં કૃત્વા, પ્રતિમર્શો હિત ઇત્યર્થઃ| સ ચ-પ્રતિમર્શો, નિત્યોપસેવનાત્-સન્તતમભ્યસ્યમાનો, મર્શ ઇવ ગુણાન્-સુખોચ્છ્વાસાદીન્ કુર્યાત્| અત્ર ચ-પ્રતિમર્શે, યન્ત્રણા-"ઉષ્ણોદકોપચારી સ્યાત્" ઇત્યાદિકા, નાસ્તિ| ન ચ વ્યાપભ્દ્યઃ-"અક્ષિસ્તબ્ધતા શોષઃ" ઇત્યાદિભ્યો, ભયં મર્શ ઇવ-મર્શવત્ નાસ્તીતિ| મર્શ ઇવ મર્શવત્, સપ્તમ્યન્તાદ્વતિઃ|

Adhikarana nityanasye tailamevocitam (33-34) · Śloka 34

| તૈલમેવ ચ નસ્યાર્થે નિત્યાભ્યાસેન શસ્યતે||૩૩|| શિરસઃ શ્લેષ્મધામત્વાત્સ્નેહાઃ સ્વસ્થસ્ય નેતરે| |૩૪|

સ૦-તૈલમેવ નિત્યાભ્યાસેન પ્રતિમર્શન્યાયેન નસ્યાર્થે શ્રેષ્ઠં ભવતિ| કુતો હેતોઃ ? મૂર્ધ્નઃ કફસ્થાનત્વાત્| ન ત્વપરે સ્નેહાઃ| તેષાં શ્લેષ્મલત્વાદિતિ ભાવઃ|

Adhikarana marshapratimarshAdiShu visheShaguNotkarShApakRuShTatvam (34-36) · Śloka 36

| આશુકૃચ્ચિરકારિત્વં ગુણોત્કર્ષાપકૃષ્ટતા||૩૪|| મર્શે ચ પ્રતિમર્શે ચ વિશેષો ન ભવેદ્યદિ| કો મર્શં સપરીહારં સાપદં ચ ભજેત્તતઃ||૩૫|| અચ્છપાનવિચારાખ્યૌ કુટીવાતાતપસ્થિતી| અન્વાસમાત્રાબસ્તી ચ તદ્વદેવ વિનિર્દિશેત્||૩૬||

સ૦-આશુકારિગુણયુક્તો મર્શઃ, ચિરકારી તુ પ્રતિમર્શઃ| ગુણોત્કર્ષત્વયુક્તો મર્શો ગુણાપકૃષ્ટતાન્વિતસ્તુ પ્રતિમર્શ ઇત્યનયોર્ભેદઃ| યદિ ચ મર્શે પ્રતિમર્શે ચ વિશેષગુણો ન સ્યાત્, તતો મર્શં સપરિહારં સવ્યાપદં ચ કો ભજેત્ ? ન કશ્ચિદ્ભજેદિત્યર્થઃ| મર્શપ્રતિમર્શવિશેષવદચ્છપાનવિચારાખ્યૌ સ્નેહૌ શીઘ્રકારિત્વાદિના વિશેષેણ નિર્દિશેત્| તથા, કુટીપ્રવેશસ્થિત્યા યદ્રરસાયનમુપયુજ્યતે, યચ્ચ વાતાતપાદ્યપરિહારસ્થિત્યા રસાયનં ક્રિયતે, તે ચ દ્વે અપિ તથૈવ સવિશેષે નિર્દિશેત્| તથા, અન્વાસઃ-અનુવાસનં, તથા માત્રાબસ્તિશ્ચ, તાવપ્યેવં શીઘ્રકારિચિરકારિત્વાદિગુણૈર્વિનિર્દિશેત્|

Adhikarana aNutailam (37-38) · Śloka 38

ઇદાનીં નસ્યમણુતૈલં નિર્દિદિક્ષુરાહ - - - - જીવન્તીજલદેવદારુજલદત્વક્ઽઽસેવ્યગોપીહિમં દાર્વીત્વઙ્મધુકપ્લવાગુરુવરીપુણ્ડ્રાહ્વિબિલ્વોત્પલમ્| ધાવન્યૌ સુરભિં સ્થિરે કૃમિહરં પત્રં ત્રુટિં રેણુકાં કિઞ્જલ્કં કમલાદ્બલાં શતગુણે દિવ્યેઽમ્ભસિક્વાથયેત્||૩૭|| તૈલાદ્રસં દશગુણં પરિશેષ્ય તેન તૈલં પચેત સલિલેન દશૈવ વારાન્| પાકે ક્ષિપેચ્ચ દશમે સમમાજદુગ્ધં નસ્યં મહાગુણમુશન્ત્યણુતૈલમેતત્||૩૮||

સ૦-જીવન્ત્યાદીનિ દ્રવ્યાણિ દિવ્યે જલે ક્વાથયેત્| ગોપી-સારિવા| પ્લવં-ગોપાલદમનાખ્યમ્| પુણ્ડ્રાહ્વં-પ્રપૌણ્ડરીકમ્| ધાવન્યૌ-કણ્ટકારિકામહોટિકાખ્યે| સુરભિઃ-સલ્લકી| સ્થિરે-શાલીપર્ણીપૃશ્નિપર્ણ્યૌ| કૃમિહરં-વિડઙ્ગમ્| અત્ર તૈલસમાનિ દ્રવ્યાણિ ગ્રાહ્યાણીતિ વૃદ્ધવૈદ્યવ્યવહારઃ| આકાશાદેવ પટાદિભિર્ગૃહીતં જલં દિવ્યમુચ્યતે| તચ્ચ તૈલાચ્છતગુણં ગૃહીત્વા તાવત્ક્વાથયેત્, યાવદ્દશગુણો રસસ્તૈલાત્સ્યાત્| તેન ચ ક્વાથેન તૈલં દશૈવ વારાન્ પચેત્| દશમે ચ પાકે તૈલસમમજાક્ષીરં ક્ષિપેત્| તતઃ પુનઃ પચેત્| ઇત્યેતત્તૈલં મહાગુણં-સર્વોત્તમગુણં, અણુતૈલસંજ્ઞં કથયન્તિ| અણુષુ તૈલમણુતૈલમ્| અણૂનીન્દ્રિયસ્રોતાંસિ પ્રવિશતીત્યર્થઃ|

Adhikarana nasyashIlanasya phalam (20) · Śloka 20

ઘનોન્નતપ્રસન્નત્વક્ઽઽસ્કન્ધગ્રીવાસ્યવક્ષસઃ| દૃઢેન્દ્રિયાસ્તપલિતા ભવેયુર્નસ્યશીલિનઃ||૩૯|| ઇતિ શ્રી વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને નસ્યવિધાર્નામ વિંશોઽધ્યાયઃ||૨૦||

સ૦-નસ્યશીલિનો નિબિડોચ્ચતરરમણીયત્વગાદયઃ સ્યુઃ| ત્વક્ ચ સ્કન્ધશ્ચ ગ્રીવા ચાસ્યં ચ વક્ષશ્ચ એતેષાં સમાહારઃ ત્વક્ઽઽસ્કન્ધગ્રીવાસ્યવક્ષઃ| ઘનોન્નતપ્રસન્નં ત્વક્ઽઽસ્કન્ધગ્રીવાસ્યવક્ષો યેષાં તે ઘનોન્નતપ્રસન્નત્વક્ઽઽસ્કન્ધગ્રીવાસ્યવક્ષસઃ| તથા, પુષ્ટેન્દ્રિયાઃ પલિતવર્જિતાશ્ચ ભવેયુઃ| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્રશ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયટીકાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં સૂત્રસ્થાને નસ્યવિધિર્નામ વિંશોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ|| ૨૦||