20. nasyavidhiradhyāyaḥ

Adhikarana nasyavidhiradhyAyaH, nasyasya viShayaH (2-1) · Śloka 1

પઞ્હ્ચકર્મોક્તિપ્રસ્તાવે વમનવિરેકાન્વાસનનિરૂહાનુક્ત્વા નસ્યવિધિમાહ - - - - અથાતો નસ્યવિધિમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે|૨| ઊર્ધ્વજત્રુવિકારેષુ વિશેષાન્નસ્યમિષ્યતે| નાસા હિ શિરસો દ્વારં તેન તદ્વ્યાપ્ય હન્તિ તાન્||૧||

Adhikarana nasyabhedAH (2) · Śloka 2

વિરેચનં બૃંહણં ચ શમનં ચ ત્રિધાઽપિ તત્| |૨|

Adhikarana virecananasyasya viShayaH (2-3) · Śloka 3

તત્ર પૂર્વં વિરેચનાખ્યસ્યોપયોગમાહ - - - - | વિરેચનં શિરઃશૂલજાડ્યસ્યન્દગલામયે||૨|| શોફગણ્ડકૃમિગ્રન્થિકુષ્ઠાપસ્મારપીનસે| |૩|

Adhikarana bRuMhaNanasyasya viShayaH (3-4) · Śloka 4

| બૃંહણં વાતજે શૂલે સૂર્યાવર્તે સ્વરક્ષયે||૩|| નાસાસ્યશોષે વાક્સઙ્ગે કૃચ્છ્રબોધેઽવબાહુકે| |૪|

Adhikarana shamananasyasya viShayaH (4) · Śloka 4

| શમનં નીલિકાવ્યઙ્ગકેશદોષાક્ષિરાજિષુ||૪||

Adhikarana virecananasyasya dravyANi (5) · Śloka 5

યથાસ્વં યૌગિકૈઃ સ્નેહૈર્યથાસ્વં ચ પ્રસાધિતૈઃ| કલ્કક્વાથાદિભિશ્ચાદ્યં મધુપટ્વાસવૈરપિ||૫||

Adhikarana bRuMhaNanasyasya dravyANi, shamananasyasya dravyANi (6) · Śloka 6

બૃંહણં ધન્વમાંસોત્થરસાસૃક્ઽઽકપુરૈરપિ| શમનં યોજયેત્પૂર્વૈઃ ક્ષીરેણ સલિલેન વા||૬||

Adhikarana marshAdaya pa~jca nasyabhedAH (7-8) · Śloka 8

અધુનાઽન્યાનપિ નસ્યવિશેષાનાહ - - - - મર્શશ્ચ પ્રતિમર્શશ્ચ દ્વિધા સ્નેહોઽત્ર માત્રયા| કલ્કાદ્યૈરવપીડસ્તુ સ તીક્ષ્ણૈર્મૂર્દ્ધરેચનઃ||૭|| ધ્માનં વિરેચનશ્ચૂર્ણો| |૮|

Adhikarana pradhamanasya vidhiH, pradhamanaya bahudoShaharatve yuktiH (8-9) · Śloka 9

કથં પુનરસૌ નાસાયાં ધ્માપયિતવ્યઃ ? ઇત્યાહ - - - - યુઞ્જ્યાત્તં મુખવાયુના| ષડઙ્ગુલદ્વિમુખયા નાડ્યા ભેષજગર્ભયા||૮|| સ હિ ભૂરિતરં દોષં ચૂર્ણત્વાદપકર્ષતિ| |૯|

Adhikarana bindumAnam, marshasya mAtrAtrayam, avapIDashirovirecanayormAtrAtrayam (9-11) · Śloka 11

અધુના મર્શસ્નેહસ્ય પરિમાણમધિકૃત્યાહ - - - - | પ્રદેશિન્યઙ્ગુલીપર્વદ્વયાન્મગ્નસમુદ્ધૃતાત્||૯|| યાવત્પત્યસૌ બિન્દુર્દશાષ્ટૌ ષટ્ ક્રમેણ તે| મર્શસ્યોત્કૃષ્ટમધ્યોના માત્રાસ્તા એવ ચ ક્રમાત્||૧૦|| બિન્દુદ્વયોનાઃ કલ્કાદેઃ| |૧૧|

Adhikarana pItatoyAdInAM nasyaniShedhaH (11-13) · Śloka 13

અધુના યેષાં નસ્યમયુક્તં તાનાહ - - - - યોજયેન્ન તુ નાવનમ્| તોયમદ્યગરસ્નેહપીતાનાં પાતુમિચ્છતામ્||૧૧|| ભુક્તભક્તશિરઃસ્નાતસ્નાતુકામસ્રુતાસૃજામ્| નવપીનસવેગાર્તસૂતિકાશ્વાસકાસિનામ્||૧૨|| શુદ્ધાનાં દત્તબસ્તીનાં તથાઽનાર્તવદુર્દિને| અન્યત્રાત્યયિકાદ્વ્યાધેઃ|૧૩|

Adhikarana nasyakAlaH (13-16) · Śloka 16

સામ્પ્રતં યત્ર કાલે યત્ર ચ દોષે નસ્યં પ્રયોજ્યં તદ્દર્શનાર્થમાહ - - - - | અથ નસ્યં પ્રયોજયેત્||૧૩|| પ્રાતઃ શ્લેષ્મણિ, મધ્યાહ્ને પિત્તે, સાયંનિશોશ્ચલે| સ્વસ્થવૃત્તે તુ પૂર્વાહ્ણે શરત્કાલવસન્તયોઃ||૧૪|| શીતે મધ્યંદિને, ગ્રીષ્મે સાયં વર્ષાસુ સાતપે| વાતાભિભૂતે શિરસિ હિધ્માયામપતાનકે||૧૫|| મન્યાસ્તમ્ભે સ્વરભ્રંશે સાયંપ્રાતર્દિનેદિને| એકાહાન્તરમન્યત્ર|૧૬|

Adhikarana nasyAvRutteravadhiH (16) · Śloka 16

| સપ્તાહં ચ તદાચરેત્||૧૬||

Adhikarana nasyavidhiH, nasye puThasa~gkhyA (17-21) · Śloka 21

ઇદાનીં યાદૃશસ્ય પુરુષસ્ય યથાસ્થિતસ્ય નસ્યં દેયં તથાઽઽહ - - - - સ્નિગ્ધસ્વિન્નોત્તમાઙ્ગસ્ય પ્રાક્કૃતાવશ્યકસ્ય ચ| નિવાતશયનસ્થસ્ય જત્રૂર્ધ્વં સ્વેદયેત્ પુનઃ||૧૭|| અથોત્તાનુર્જુદેહસ્ય પાણિપાદે પ્રસારિતે| કિઞ્ચિદુન્નતપાદસ્ય કિઞ્ચિન્મૂર્દ્ધનિ નામિતે||૧૮|| નાસાપુટં પિધાયૈકં પર્યાયેણ નિષેચયેત્| ઉષ્ણામ્બુતપ્તં ભૈષ્જ્યં પ્રણાડ્યા પિચુનાઽથવા||૧૯|| દત્તે પાદતલસ્કન્ધહસ્તકર્ણાદિ મર્દયેત્| શનૈરુચ્છિદ્ય નિષ્ઠીવેત્પાર્શ્વયોરુભયોસ્તતઃ||૨૦|| આભેષજક્ષયાદેવં દ્વિસ્ત્રિર્વા નસ્યમાચરેત્| |૨૧|

Adhikarana nasyamUrcchAyAM pratIkAraH (21) · Śloka 21

યદિ ચ નસ્યે દીયમાને ભેષજવેગાદસાત્મ્યેન વા મૂર્ચ્છા સ્યાત્ તદા કિં કાર્યમ્ ? ઇત્યાહ - - - - | મૂર્ચ્છાયાં શીતતોયેન સિઞ્ચેત્પરિહરન્ શિરઃ||૨૧||

Adhikarana virecananasyAnte snehanaM nasyam (22) · Śloka 22

સ્નેહં વિરેચનસ્યાન્તે દદ્યાદ્દોષાદ્યપેક્ષયા| |૨૨|

Adhikarana nasyAnte uttAnashayanam (22) · Śloka 22

| નસ્યાન્તે વાક્શતં તિષ્ઠેદુત્તાનઃ|૨૨|

Adhikarana tato dhUmagaNDUShau (22-23) · Śloka 23

| ધારયેત્તતઃ||૨૨|| ધૂમં પીત્વા કવોષ્ણામ્બુકવલાન્ કણ્ઠશુદ્ધયે| |૨૩|

Adhikarana snehananasyasya samyagyogahInayogAtiyogaH (23-24) · Śloka 24

| સમ્યક્સ્નિગ્ધે સુખોચ્છ્વાસસ્વપ્નબોધાક્ષપાટવમ્||૨૩|| રૂક્ષેઽક્ષિસ્તબ્ધતા શોષો નાસાસ્યે મૂર્દ્ધશૂન્યતા| સ્નિગ્ધેઽતિ કણ્ડૂગુરુતાપ્રસેકારુચિપીનસાઃ||૨૪||

Adhikarana virecananasyasya samyagyogahInayogAtiyogAH (25) · Śloka 25

સુવિરિક્તેઽક્ષિલઘુતાવક્ક્રસ્વરવિશુદ્ધયઃ| દુર્વિરિક્તે ગદોદ્રેકઃ, ક્ષામતાઽતિવિરેચિતે||૨૫||

Adhikarana pratimarshasya viShayaH (26) · Śloka 26

અધુના પ્રતિમર્શસ્ય વિષયં સૂચયિતુમાહ - - - - પ્રતિમર્શઃ ક્ષતક્ષામબાલવૃદ્ધસુખાત્મસુ| પ્રયોજ્યોઽકાલવર્ષેઽપિ|૨૬|

Adhikarana duShTapInasAdau pratimarshaniShedhaH (26-27) · Śloka 27

| ન ત્વિષ્ટો દુષ્ટપીનસે||૨૬|| મદ્યપીતેઽબલશ્રોત્રે કૃમિદૂષિતમૂર્દ્ધનિ| ઉત્કૃષ્ટોત્ક્લિષ્ટદોષે ચ, હીનમાત્રતયા હિ સઃ||૨૭||

Adhikarana pratimarshasya pa~jcadasha kAlAH (28-29) · Śloka 29

નિશાહર્ભુક્તવાન્તાહઃ સ્વપ્નાધ્વશ્રમરેતસામ્| શિરોભ્યઞ્જનગણ્ડૂષપ્રસ્રાવાઞ્જનવર્ચસામ્||૨૮|| દન્તકાષ્ઠસ્ય હાસસ્ય યોજ્યોઽન્તેઽસૌ દ્વિબિન્દુકઃ| |૨૯|

Adhikarana uktakAlAnAM phalam (29-30) · Śloka 30

| પઞ્ચસુ સ્રોતસાં શુદ્ધિઃ, ક્લમનાશસ્ત્રિષુ ક્રમાત્||૨૯|| દૃગ્બલં પઞ્ચસુ, તતો દન્તદાર્ઢ્યં મરુચ્છમઃ| |૩૦|

Adhikarana vayovisheSheNa nasyadhUmakavalashodhanAnAM niShedhaH (30-31) · Śloka 31

અધુના નસ્યસ્ય ધૂમાદીનાં ચ પુરુષવિશેષે નિયમં કુર્વન્નાહ - - - - | ન નસ્યમૂનસપ્તાબ્દે નાતીતાશીતિવત્સરે||૩૦|| ન ચોનાષ્ટાદશે ધૂમઃ, કવલો નોનપઞ્ચમે| ન શુદ્ધિરૂનદશમે ન ચાતિક્રાન્તસપ્તતૌ||૩૧||

Adhikarana pratimarshasya sukhasevyatvam (32-33) · Śloka 33

આજન્મમરણં શસ્તઃ પ્રતિમર્શસ્તુ બસ્તિવત્| મર્શવચ્ચ ગુણાન્ કુર્યાત્સ હિ નિત્યોપસેવનાત્||૩૨|| ન ચાત્ર યન્ત્રણા નાપિ વ્યાપદ્ભ્યો મર્શવદ્ભયમ્| |૩૩|

Adhikarana nityanasye tailamevocitam (33-34) · Śloka 34

| તૈલમેવ ચ નસ્યાર્થે નિત્યાભ્યાસેન શસ્યતે||૩૩|| શિરસઃ શ્લેષ્મધામત્વાત્સ્નેહાઃ સ્વસ્થસ્ય નેતરે| |૩૪|

Adhikarana marshapratimarshAdiShu visheShaguNotkarShApakRuShTatvam (34-36) · Śloka 36

| આશુકૃચ્ચિરકારિત્વં ગુણોત્કર્ષાપકૃષ્ટતા||૩૪|| મર્શે ચ પ્રતિમર્શે ચ વિશેષો ન ભવેદ્યદિ| કો મર્શં સપરીહારં સાપદં ચ ભજેત્તતઃ||૩૫|| અચ્છપાનવિચારાખ્યૌ કુટીવાતાતપસ્થિતી| અન્વાસમાત્રાબસ્તી ચ તદ્વદેવ વિનિર્દિશેત્||૩૬||

Adhikarana aNutailam (37-38) · Śloka 38

ઇદાનીં નસ્યમણુતૈલં નિર્દિદિક્ષુરાહ - - - - જીવન્તીજલદેવદારુજલદત્વક્ઽઽસેવ્યગોપીહિમં દાર્વીત્વઙ્મધુકપ્લવાગુરુવરીપુણ્ડ્રાહ્વિબિલ્વોત્પલમ્| ધાવન્યૌ સુરભિં સ્થિરે કૃમિહરં પત્રં ત્રુટિં રેણુકાં કિઞ્જલ્કં કમલાદ્બલાં શતગુણે દિવ્યેઽમ્ભસિક્વાથયેત્||૩૭|| તૈલાદ્રસં દશગુણં પરિશેષ્ય તેન તૈલં પચેત સલિલેન દશૈવ વારાન્| પાકે ક્ષિપેચ્ચ દશમે સમમાજદુગ્ધં નસ્યં મહાગુણમુશન્ત્યણુતૈલમેતત્||૩૮||

Adhikarana nasyashIlanasya phalam (20) · Śloka 20

ઘનોન્નતપ્રસન્નત્વક્ઽઽસ્કન્ધગ્રીવાસ્યવક્ષસઃ| દૃઢેન્દ્રિયાસ્તપલિતા ભવેયુર્નસ્યશીલિનઃ||૩૯|| ઇતિ શ્રી વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને નસ્યવિધાર્નામ વિંશોઽધ્યાયઃ||૨૦||