20. nasyavidhiradhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

पञ्ह्चकर्मोक्तिप्रस्तावे वमनविरेकान्वासननिरूहानुक्त्वा नस्यविधिमाह -

Adhikarana nasyavidhiradhyAyaH, nasyasya viShayaH (2-1) · Śloka 1

पञ्ह्चकर्मोक्तिप्रस्तावे वमनविरेकान्वासननिरूहानुक्त्वा नस्यविधिमाह - - - - अथातो नस्यविधिमध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे|२| ऊर्ध्वजत्रुविकारेषु विशेषान्नस्यमिष्यते| नासा हि शिरसो द्वारं तेन तद्व्याप्य हन्ति तान्||१||

स०-जत्रु-वक्षोंसयोः सन्धिः| जत्रुण ऊर्ध्वमूर्ध्वजत्रु| मयूरव्यंसकादित्वात् समासः| तत्र विकारा ऊर्ध्वजत्रुविकाराः, तेषूर्ध्वजत्रुविकारेषु-शिरोरोगादिषु विषये, वमनशिराव्यधादयोऽपीष्यन्त एव| विशेषण तु नस्यमिष्यते| नासायां क्रियत् इति नस्यम्| नासिकायाः "पद्दन्न" इति नसादेशः| ननु, किमिति नस्यमेतेषु रोगेषु विशेषेणेष्टम् ? इत्याह-नासा हीत्यादि| यस्मात् घ्राणं शिरोद्वारम्| तेन द्वारेण श्रोत्रशृङ्गाटकप्राप्तमूर्ध्वं नेत्रकण्ठादिशिरामुखानुप्रवेशेन, तत्-शिरो, व्याप्य ताम्-विकारान् हन्ति|

Adhikarana nasyabhedAH (2) · Śloka 2

विरेचनं बृंहणं च शमनं च त्रिधाऽपि तत्| |२|

स०-तत्-नस्यं, विरेचनबृंहणशमनाख्यभेदेन त्रिधा स्यात्|

Adhikarana virecananasyasya viShayaH (2-3) · Śloka 3

तत्र पूर्वं विरेचनाख्यस्योपयोगमाह - - - - | विरेचनं शिरःशूलजाड्यस्यन्दगलामये||२|| शोफगण्डकृमिग्रन्थिकुष्ठापस्मारपीनसे| |३|

स०-शिरःशूलादिषु विरेचनं नस्यमिष्यते| अपस्मारो यद्यप्यूर्ध्वजत्रुस्थितो न भवति, तथाऽपि विरेचननस्येन शाम्यतीति तदुपादानम्| उपलक्षणं चेदम्| कफजेषु प्रसेकास्यवैरस्यगन्धाज्ञानादिष्वपि विरेचनमेव हितम्|

Adhikarana bRuMhaNanasyasya viShayaH (3-4) · Śloka 4

| बृंहणं वातजे शूले सूर्यावर्ते स्वरक्षये||३|| नासास्यशोषे वाक्सङ्गे कृच्छ्रबोधेऽवबाहुके| |४|

स०-वातोद्भवशूलादिषु बृंहणं नस्यं हितम्| सूर्यावर्तः-शिरोरोगविशेषः| कृच्छ्रबोधः-कृच्छ्रोन्मीलनम्| अवबाहुको-वातव्याधिविशेषः|

Adhikarana shamananasyasya viShayaH (4) · Śloka 4

| शमनं नीलिकाव्यङ्गकेशदोषाक्षिराजिषु||४||

स०-नीलिकादिषु शमनं नस्यं हितम्| नीलिकाव्यङ्गौ-क्षुद्ररोगेषु (हृ. उ. अ. ३१|२८) वक्ष्यमाणौ| केशदोषः-केशशातः|

Adhikarana virecananasyasya dravyANi (5) · Śloka 5

यथास्वं यौगिकैः स्नेहैर्यथास्वं च प्रसाधितैः| कल्कक्वाथादिभिश्चाद्यं मधुपट्वासवैरपि||५||

स०-ये ये स्नेहा यथास्वं तैः| किम्भूतैः ? योगिकैः,-योगार्हैः सर्षपतैलादिभिः, न तु घृतादिभिः| तथा, यथास्वं-मरीचशुण्ठ्यादिभिः, प्रसाधितैः-संस्कृतैः| तथा, कल्कक्वाथस्वरसादिभिश्च यथास्वं कफघ्नैर्गिरिकर्णिकादिजैः साधितं, आद्यं-विरेचनाख्यं नस्यं, भवति| न केवलमेतैर्यावन्माक्षिकादिभिश्च| आसवो-मद्यविशेषः|

Adhikarana bRuMhaNanasyasya dravyANi, shamananasyasya dravyANi (6) · Śloka 6

बृंहणं धन्वमांसोत्थरसासृक्ऽऽकपुरैरपि| शमनं योजयेत्पूर्वैः क्षीरेण सलिलेन वा||६||

स०-बृंहणं नस्यं धन्वोत्थमांसोद्भवरसैः स्यात्| तथा, असृजा-रक्तेन, धन्वोत्थेनैव| तथा, खपुरैः-निर्यासविशेषैः| अपिशब्दादन्यैरपि पूर्वोक्तैः स्नेहैरतीक्ष्णैर्बृंहणं भवति| शमनं नस्यं पूर्वोक्तैरतीक्ष्णैः स्नेहैर्घृतादिभिस्तथा मांसरसादिभिर्योजयेत्| तथा, क्षीरेण जलेन चेति| सुश्रुतस्तु स्पष्टतरमुवाच (चि. अ. ४०|२२)- "तत्तु नस्यं देयं वाताभिभूते शिरसि दन्तकेशश्मश्रुप्रपातदारुणककर्णशूलकर्णक्ष्वेडतिमिरस्वरोपघातनासारोग मुखशोषेष्वकालजवलीपलितप्रादुर्भावे दारुणप्रबोधे वातपैत्तिकेषु चान्येषु मुखरोगेषु वातपित्तहरद्रव्यसिद्धेन स्नेहेनेति| शिरोविरेचनं श्लेष्मणाऽभिव्याप्ततालुकण्ठशिरसां निद्राभिभूतानां शिरोगौरवशूलपीनसार्द्धावभेदककृमिप्रतिश्यायापस्मारगन्धाज्ञानेष्वन्येषु चोर्ध्वजत्रुगतेषु कफजेषु विकारेषु शिरोविरेचनद्रव्यैस्तत्सिद्धेन वा स्नेहेनेति|" तथा-"सम्यग्विशुद्धे शिरसि सर्पिर्नस्तो निषेचयेत्| अवपीडस्तु शिरोविरेचनवदभिष्यन्दसर्पदष्टविसंज्ञेभ्यो दद्यात्, शिरोविरेचनद्रव्याणामन्यतममवपिष्यावपीड्य च| चेतोविकारकृमिविषाभिपन्नानां चूर्णं प्रधमेत्| शर्करेक्षुरसक्षीरघृतमांसरसानामन्यतमं क्षीणानां शोणितपित्ते च विदध्यात्| कृशदुर्बलभीरूणां सुकुमारस्य योषिताम्| श्रृताः स्नेहाः शिरःशुद्ध्यै कल्कस्तेभ्यो यथा हितः||" इति|

Adhikarana marshAdaya pa~jca nasyabhedAH (7-8) · Śloka 8

अधुनाऽन्यानपि नस्यविशेषानाह - - - - मर्शश्च प्रतिमर्शश्च द्विधा स्नेहोऽत्र मात्रया| कल्काद्यैरवपीडस्तु स तीक्ष्णैर्मूर्द्धरेचनः||७|| ध्मानं विरेचनश्चूर्णो| |८|

स०-अत्र-एषु नस्यभेदेषु मध्ये, मर्शाख्यः प्रतिमर्शाख्यश्चेति स्नेहो द्विधा-भेदद्वयेन भवति| कथम् ? मात्रया,-मात्राभेदेन, न तु वस्तुभेदेन| कल्काद्यैरित्यादि| तुरवधारणे भिन्नक्रमः| कल्काद्यैरेवावपीडः, न स्नेहेनापि| स चावपीडः, तीक्ष्णैः-शुण्ठ्यादिभिः कल्कक्वाथरसाद्यैः, न मृदुभिः| मूर्द्धरेचनः-शिरोविरेचनाख्यं नामान्तरमस्य| अतीक्ष्णैस्तु शमनसंज्ञमेतद्विरेचनं नस्यम्| पुनः प्रकारान्तरमाह-ध्मानमित्यादि| चूर्णो-मरीचादिभिः कृतो, नासया प्रणीयमानो विरेचनो-बहिर्दोषनिरसनो, ध्मानं-प्रध्मानाख्यं नस्यं स्यात्|

Adhikarana pradhamanasya vidhiH, pradhamanaya bahudoShaharatve yuktiH (8-9) · Śloka 9

कथं पुनरसौ नासायां ध्मापयितव्यः ? इत्याह - - - - युञ्ज्यात्तं मुखवायुना| षडङ्गुलद्विमुखया नाड्या भेषजगर्भया||८|| स हि भूरितरं दोषं चूर्णत्वादपकर्षति| |९|

स०-तं-चूर्णं, मुखवायुना-फूत्काराख्येन, युञ्ज्यात्-प्रवेशयेत्| कथम् ? नाड्या, कारणभूतया| किम्भूतया ? षडङ्गुलद्विमुखया,-षडङ्गुलानि यस्याः सा षडङ्गुला, द्वे मुखे यस्याः सा द्विमुखा, षडङ्गुला चासौ द्विमुखा च षडङ्गुलद्विमुखा, तया| तथाविधया, तथा भेषजगर्भया-त्रिकटुकादिचूर्णभरितया| स हि-चूर्णो, भूरितरं-बहुतरं, दोषं चूर्णत्वादपकर्षति, न तथा कल्कक्वाथादयः| तस्माद्विरेचनाख्योऽयमित्यर्थः|

Adhikarana bindumAnam, marshasya mAtrAtrayam, avapIDashirovirecanayormAtrAtrayam (9-11) · Śloka 11

अधुना मर्शस्नेहस्य परिमाणमधिकृत्याह - - - - | प्रदेशिन्यङ्गुलीपर्वद्वयान्मग्नसमुद्धृतात्||९|| यावत्पत्यसौ बिन्दुर्दशाष्टौ षट् क्रमेण ते| मर्शस्योत्कृष्टमध्योना मात्रास्ता एव च क्रमात्||१०|| बिन्दुद्वयोनाः कल्कादेः| |११|

स०-प्रदेशिनी-अङ्गुष्ठसमीपजाऽङ्गुली, तस्याः पर्वद्वयं, तस्मात्| किम्भूतात् ? पूर्वं भग्नं पश्चात्समुद्धृतं, तस्मात् मग्नसमुद्धृतात् तर्जनीपर्वद्वयात् यावत्परिमाणं पतति, असौ बिन्दुः, 'उच्यते' इति शेषः| ते-बिन्दवो, यथासङ्ख्यं मर्शस्य दशोत्कृष्टा मात्रा, अष्टौ मध्यमा मात्रा, षट् कनिष्ठा मात्रा| ता एव क्रमान्मात्रा बिन्दुद्वयेनोनाः कल्कस्वरसादेः| तेनाष्टौ बिन्दव उत्तमा मात्रा, षण्मध्यमा, चत्वारः कनिष्ठा, इत्यवतिष्ठते| यावदिति यत्परिमाणमस्येति| यत्तदेतेभ्यः परिमाणे वतुप्, आ सर्वनाम्न इत्याकारादेशः|

Adhikarana pItatoyAdInAM nasyaniShedhaH (11-13) · Śloka 13

अधुना येषां नस्यमयुक्तं तानाह - - - - योजयेन्न तु नावनम्| तोयमद्यगरस्नेहपीतानां पातुमिच्छताम्||११|| भुक्तभक्तशिरःस्नातस्नातुकामस्रुतासृजाम्| नवपीनसवेगार्तसूतिकाश्वासकासिनाम्||१२|| शुद्धानां दत्तबस्तीनां तथाऽनार्तवदुर्दिने| अन्यत्रात्ययिकाद्व्याधेः|१३|

स०-तोयादि पीतं यैस्तेषाम्| अत्र "आहिताग्न्यादित्वात्" परनिपातः| तथा पातुमिच्छतां नावनं-नस्यं, नैव योजयेत्| तोयादिपीतानां पातुमिच्छतां च योजितं नस्यं नासास्यस्यन्दोपदेहतिमिरशिरोरोगान् कुर्यात्| भुक्तभक्तस्य च दोषा ऊर्ध्वस्रोतांस्यावृत्य छर्दिश्वासकासप्रतिश्यायान् जनयेयुः| शिरोभ्यक्तस्य च शिरोक्षिकर्णशूलकण्ठरोगपीनसहनुमन्यास्तम्भार्दितशिरःकम्पान्| शिरःस्नातस्य स्नातुकामस्य च मूर्ध्नि स्तिमितो दोषो जाड्यारुचिपीनसान्| स्रुतरक्तस्य च क्षामतामरुचिमग्निसादं च| नवप्रतिश्यायस्य स्रोतोरोधात् दृष्टप्रतिश्यायकेशशातकृमिकण्डूविचर्चिकारोगान्| मूत्रितोच्चारितादिवेगार्तानां भृशतरं वेगविधारणजान् विकारान्| सूतिकायाः स्रुतरक्तदोषान्| श्वासकासिनोर्व्याधिविवृद्धिम्| शुद्धानां कृतवमनविरेचनादीनां श्वासकासस्वरेन्द्रियहानिशिरोगौरवकण्डूकृमिदोषान्| दत्तबस्तीनां विवृतस्रोतस्तयाऽतिव्याप्त्या श्वासकासादीनेव| तथा, अनार्तवदुर्दिने सहसैव शैत्याच्छिरोरुग्वेपथुस्तैमित्यतालुनेत्रकण्डूपाकमन्यास्तम्भकण्ठरोग प्रतिश्यायारूंषिकाः| एषु च नस्यदोषेषु जातेषु यथास्वमायतनं दोषोद्रेकं चापेक्ष्य स्नेहस्वेदशिरोविरेकवक्क्रलेपसेकतीक्ष्णावपीडधूमगण्डूषादीनि यथास्वं कुर्यात्| सङ्ग्रहे विशेषः (सू. अ. २९)- "गर्भिण्याश्च भक्तद्वेषज्वरमूर्च्छार्द्धावभेदकाः स्युः| अपत्यं च व्यङ्गं विकलेन्द्रियमुन्मादापस्मारयुक्तं वा स्यात्| विशेषेण तु गर्भिणी रूक्षे नस्यकर्मणि वर्षाभूकाकोलीकपिकच्छूभिः शृतं पयः पिबेत्| बलाविदार्यंशुमतीमेदाभिर्वा| एभिरेव च श्रृतं हविः| वातहरसिद्धश्च स्नेहः शिरोबस्तौ कर्णपूरणे च योज्यः| सर्वं च बृंहणमन्नपानम्|" इति| तोयपीतादिषु सदैव किं नस्यं न योज्यम् ? इत्याह-अन्यत्रेत्यादि| आत्ययिके व्याधौ नस्यं योज्यमेव|

Adhikarana nasyakAlaH (13-16) · Śloka 16

साम्प्रतं यत्र काले यत्र च दोषे नस्यं प्रयोज्यं तद्दर्शनार्थमाह - - - - | अथ नस्यं प्रयोजयेत्||१३|| प्रातः श्लेष्मणि, मध्याह्ने पित्ते, सायंनिशोश्चले| स्वस्थवृत्ते तु पूर्वाह्णे शरत्कालवसन्तयोः||१४|| शीते मध्यंदिने, ग्रीष्मे सायं वर्षासु सातपे| वाताभिभूते शिरसि हिध्मायामपतानके||१५|| मन्यास्तम्भे स्वरभ्रंशे सायंप्रातर्दिनेदिने| एकाहान्तरमन्यत्र|१६|

स०-कारणे कार्योपचारात्कफरोगः श्लेष्मशब्देनोक्तः| [ एवं पित्तादावपि| ] श्लेष्मरोगेषु प्रातर्नस्यं प्रयोजयेत्| पित्तरोगेषु मध्याह्ने| वातरोगेष्वपराह्णे रात्रौ च| सङ्ग्रहे विशेषः (सू. अ. २९) - "लालास्रावसुप्तप्रलापदन्तकटकटायनक्रथनकृच्छ्रोन्मीलनपूतिमुखकर्णनादतृष्णार्दितशिरोरोगश्वासकासोन्निद्रेषु रात्रौ" इति| स्वस्थेत्यादि| तुरवधारणे| स्वस्थवृत्ते शरदि वसन्ते च पूर्वाह्णे एवं नस्यं योज्यम्| शीते-हेमन्तशिशिरलक्षणे, मध्याह्ने| ग्रीष्मे सायं-अपराह्णे| वर्षासु सातपे-दृश्यमानरवौ वासरे प्रयोजयेत्| अधुना दोषापेक्षया नस्यकालनियममाह-वातेत्यादि| वाताभिभूतमूर्द्धादिषु स्वरभ्रंशान्तेषु सायंप्रातः-पूर्वाह्णापराह्णयोः, [ दिनेदिने- ] प्रतिदिनं च, नैकाहान्तरितम्| अन्यत्र-वाताभिभूतमूर्द्धादिभ्योऽन्यस्मिन् रोगे, एकाहान्तरम्|

Adhikarana nasyAvRutteravadhiH (16) · Śloka 16

| सप्ताहं च तदाचरेत्||१६||

स०-सप्ताहं च नस्यमाचरेत्,- सप्ताहादूर्ध्वं नस्यं न विदध्यात्|

Adhikarana nasyavidhiH, nasye puThasa~gkhyA (17-21) · Śloka 21

इदानीं यादृशस्य पुरुषस्य यथास्थितस्य नस्यं देयं तथाऽऽह - - - - स्निग्धस्विन्नोत्तमाङ्गस्य प्राक्कृतावश्यकस्य च| निवातशयनस्थस्य जत्रूर्ध्वं स्वेदयेत् पुनः||१७|| अथोत्तानुर्जुदेहस्य पाणिपादे प्रसारिते| किञ्चिदुन्नतपादस्य किञ्चिन्मूर्द्धनि नामिते||१८|| नासापुटं पिधायैकं पर्यायेण निषेचयेत्| उष्णाम्बुतप्तं भैष्ज्यं प्रणाड्या पिचुनाऽथवा||१९|| दत्ते पादतलस्कन्धहस्तकर्णादि मर्दयेत्| शनैरुच्छिद्य निष्ठीवेत्पार्श्वयोरुभयोस्ततः||२०|| आभेषजक्षयादेवं द्विस्त्रिर्वा नस्यमाचरेत्| |२१|

स०-पूर्वं स्निग्धं पश्चात् स्विन्नमुत्तमाङ्गं-शिरो, यस्य तस्य| तथा, प्राक्-पूर्वं, कृतमावश्यकं-अवश्यकरणीयमुच्चारमूत्रोत्सर्गदन्तधावनादिकं, येन स प्राक्कृतावश्यकः, तस्य| तथा, निवातस्थाने शयनं यत्तत्र स्थितस्य सतः, भूयो जत्रूर्ध्वं स्वेदयेत्| अथेत्यादि| अथ-अनन्तरम्, उत्तानस्पष्टस्थितशरीरस्य सतो हस्तचरणे प्रसारिते, तथा किञ्चिदुन्नतचरणस्य किञ्चिच्छिरसि नामिते सति, नासापुटमेकं पिधाय-स्थगयित्वा, पर्यायेण-न तु युगपत्, भैषज्यं निषेचयेत्| कीदृशम् ? उष्णाम्बुतप्तं,- उष्णोदकोष्णीकृतम्| केन परिषेचयेत् ? प्रणाड्या, अथवा पिचुना-कार्पासादिमयेन| दत्ते नस्ये सति पादतलस्कन्धहस्तकर्णादि मर्दयेत्| आदिशब्देन ग्रीवाललाटादिपरिग्रहः| सुश्रुते चाभ्यधायि (चि. अ. ४०|२५)- "वस्त्रावच्छादितनेत्राय वामहस्तप्रदेशिन्यग्रोन्नामितनासिकाग्राय विशुद्धस्रोतसि दक्षिणहस्तेन स्नेहमुष्णाम्बुप्रतप्तं रजतसुवर्णताम्रमणिमृत्पात्रशुक्तीनामन्यतमस्थमनवच्छिन्नधारमासिञ्चेत्|" इति| शनैरित्यादि| ततो-मर्दनानन्तरं, शनैरुच्छिद्य पार्श्वयोरुभयोर्निष्ठीवेत्| (सङ्ग्रहे तु सू. अ. २९)- "अनभ्यवहरन्| कफसहितमभ्यवहृतमग्निमवासादयेद्दोषं च संवर्द्धयेत्| एकपार्श्वनिष्ठीवने न सर्वाः शिरा भेषजेन सम्यग्व्याप्यन्ते| पुनःपुनश्चैनं स्वेदयेत्|" एवं-अनेन क्रमेण, आभेषजक्षयात् कुर्यात्| (प्रायः सङ्ग्रहोक्तोऽयमग्रिमो ग्रन्थः-) न तु नस्यमात्रा सकृदेव प्रक्षेप्तव्या| हीनमात्रं चौषधं न देयम्| तद्धि दोषानुत्क्लेश्यानिर्हरन् गौरवारुचिकासप्रसेकपीनसच्छर्दिकण्ठरोगान् कुर्यात्| अधिकमतियोगदोषान् कुर्यात्| सकृदेव सर्वं दत्तमुच्छिन्द्यमानं शिरोरोगेप्रतिश्यायघ्राणक्लेदानुच्छ्वासोपरोधं च कुर्यात्| अत्युष्णं दाहपाकज्वररतागम [ शिरोरुग्दृष्टिदौर्बल्य ] मूर्छाभ्रमान्| अतिशीतं हीनदोषान्| अत्युन्नतशिरसः सम्यगप्रतिपद्यमानं तानेव हीनदोषान्| अत्यवनतशिरसो दूरगमनान्मूर्च्छाजाड्य [ कण्डूदाह ] ज्वरान्| सङ्कुचितगात्रस्य सम्यग्धमनीरप्राप्नुवद्दोषोत्क्लेशं [ वेदनां स्तम्भं वा ] कुर्यात्|

Adhikarana nasyamUrcchAyAM pratIkAraH (21) · Śloka 21

यदि च नस्ये दीयमाने भेषजवेगादसात्म्येन वा मूर्च्छा स्यात् तदा किं कार्यम् ? इत्याह - - - - | मूर्च्छायां शीततोयेन सिञ्चेत्परिहरन् शिरः||२१||

स०-मूर्च्छायां सत्यां शीतजलेन मूर्द्धवर्जं सिञ्चेत्| सङ्ग्रहेऽप्युक्तम् (सू. अ. २९) - "न च नस्ये निषिच्यमाने कोपहासव्याहारस्पन्दनोच्छिन्दनान्याचरेत्| तथा हि शिरोरुक्ऽऽप्रतिश्यायकासतिमिरखलतिपलितव्यङ्गतिलकालकमुखदूषिकाणां सम्भवः|" इति|

Adhikarana virecananasyAnte snehanaM nasyam (22) · Śloka 22

स्नेहं विरेचनस्यान्ते दद्याद्दोषाद्यपेक्षया| |२२|

स०-विरेचनस्यावसाने देशदोषसात्म्याद्यपेक्षया स्नेहमनुषेचयेत्| तन्त्रान्तरे (सङ्ग्रहे) चोक्तम्| (सू. अ. २९) - "अथ नस्यार्हं नरमव्याहतवेगं धौतान्तर्बहिर्मुखं स्ववस्थितशिरसं प्रायोगिकधूमपानविशुद्धस्रोतसं स्वास्तीर्णनिवातशयनस्थमुत्तानशीर्षमीषदुन्नतपादं प्रसारितचरणं च जत्रूर्ध्वं पाणितापेन पुनः पुनः स्वेदयेत्|" इति|

Adhikarana nasyAnte uttAnashayanam (22) · Śloka 22

| नस्यान्ते वाक्शतं तिष्ठेदुत्तानः|२२|

स०-नस्यावसाने वाक्ऽऽशतं-मात्राशतमुत्तानो निद्रामसेवमानस्तिष्ठेत्|

Adhikarana tato dhUmagaNDUShau (22-23) · Śloka 23

| धारयेत्ततः||२२|| धूमं पीत्वा कवोष्णाम्बुकवलान् कण्ठशुद्धये| |२३|

स०-ततो-वाक्शतावस्थानादनन्तरम्, ईषदुष्णजलकवलान् धारयेत्| किमर्थम् ? कण्ठशुद्धये उत्क्लिष्टदोषशान्तये च| किं कृत्वा ? धूमं-विरेचनाद्यन्यतमं, यथायोगं पीत्वा, ततोऽस्य स्नेहोक्तमाचारमादिशेत्|

Adhikarana snehananasyasya samyagyogahInayogAtiyogaH (23-24) · Śloka 24

| सम्यक्स्निग्धे सुखोच्छ्वासस्वप्नबोधाक्षपाटवम्||२३|| रूक्षेऽक्षिस्तब्धता शोषो नासास्ये मूर्द्धशून्यता| स्निग्धेऽति कण्डूगुरुताप्रसेकारुचिपीनसाः||२४||

स०-सम्यक्ऽऽस्निग्धे शिरसि सुखोच्छ्वासादयः स्युः| सङ्ग्रहे चोक्तम् (सू. अ. २९) - "सम्यक्ऽऽस्निग्धे मूर्ध्नि विरिक्ते वा सुखोच्छ्वासनिःश्वासक्षवथुस्वप्नप्रबोधशिरोवदनेन्द्रियविशुद्धयो भवन्ति, यथोक्तव्याध्युपशमश्च|" इति| स०-रूक्षे तु शिरस्यक्षिस्तब्धता स्यात्| तथा, नासायामास्ये च शोषो मूर्द्धशून्यता च स्यात्| स०-अतिस्निग्धे कण्ड्वादयः स्युः|

Adhikarana virecananasyasya samyagyogahInayogAtiyogAH (25) · Śloka 25

सुविरिक्तेऽक्षिलघुतावक्क्रस्वरविशुद्धयः| दुर्विरिक्ते गदोद्रेकः, क्षामताऽतिविरेचिते||२५||

स०-सुविरिक्ते-सम्यग्विरिक्ते, अक्षिलघुतादयः स्युः| स०-दुर्विरिक्ते गदोद्रेको-रोगस्याधिक्यम्| अतिविरेचिते क्षामता-कृशता स्यात्|

Adhikarana pratimarshasya viShayaH (26) · Śloka 26

अधुना प्रतिमर्शस्य विषयं सूचयितुमाह - - - - प्रतिमर्शः क्षतक्षामबालवृद्धसुखात्मसु| प्रयोज्योऽकालवर्षेऽपि|२६|

स०-प्रतिमर्शः क्षतक्षामादिषु प्रयोज्यः| अकालवर्षणेऽपि कार्यः|

Adhikarana duShTapInasAdau pratimarshaniShedhaH (26-27) · Śloka 27

| न त्विष्टो दुष्टपीनसे||२६|| मद्यपीतेऽबलश्रोत्रे कृमिदूषितमूर्द्धनि| उत्कृष्टोत्क्लिष्टदोषे च, हीनमात्रतया हि सः||२७||

स०-दृष्टपीनसे तु न प्रयोज्यः| दुष्टपीनसो-नासारोगेषु (हृ. उ. अ. १९|९) वक्ष्यमाणः| तथा मद्यपीते, तथाऽबलश्रोते-रुद्धश्रवणमार्गे, तथा कृमिभिर्दूषितो मूर्द्धा यस्य तस्मिन् कृमिपीडितशिरसि, तथोत्कृष्टो-वृद्धिं गतः, तथोत्क्लिष्टः-प्रचलो, दोषो यस्य तस्मिंश्च, प्रतिमर्शो न योज्यः| केन प्रकारेण (कारणेन) न योज्यः ? इत्याह-हीनेत्यादि| हि-यस्मात्, एषां सः-प्रतिमर्शः, हीनमात्रतया,-हीना मात्रा यस्य स हीनमात्रः, तस्य भावो हीनमात्रता, तया| य (अ) स्मादसौ न युज्यते| एषां ह्युदीर्णदोषत्वात् तावता दोषोत्क्लेश एव भवति न शमः|

Adhikarana pratimarshasya pa~jcadasha kAlAH (28-29) · Śloka 29

निशाहर्भुक्तवान्ताहः स्वप्नाध्वश्रमरेतसाम्| शिरोभ्यञ्जनगण्डूषप्रस्रावाञ्जनवर्चसाम्||२८|| दन्तकाष्ठस्य हासस्य योज्योऽन्तेऽसौ द्विबिन्दुकः| |२९|

स०-असौ-प्रतिमर्शौ, द्विबिन्दुको निशादीनां पञ्चदशानां कालानामन्ते प्रयोज्यः|

Adhikarana uktakAlAnAM phalam (29-30) · Śloka 30

| पञ्चसु स्रोतसां शुद्धिः, क्लमनाशस्त्रिषु क्रमात्||२९|| दृग्बलं पञ्चसु, ततो दन्तदार्ढ्यं मरुच्छमः| |३०|

स०-तत्र निशाहर्भुक्तवान्ताहःस्वप्नाख्येषु पञ्चसु कालेषु प्रतिमर्शे प्रयुक्ते स्रोतसां शुद्धिर्भवति| क्रमात्-क्रमेणैव पठितेषु| अध्वश्रममैथुनानां त्रयाणामन्ते प्रतिमर्शे दत्ते सति क्लमस्य नाशः स्यात्| उपलक्षणं चेदम्| मनःप्रसादशिरोलाघवेऽपि भवतः| एवं शिरोभ्यञ्जनादिषु पञ्चस्वन्ते प्रतिमर्शे योजिते सति दृष्टेर्बलं स्यात्| ततः-अनन्तरं, दन्तकाष्ठहासयोरन्ते यथासङ्ख्येन द्विजदृढत्वं पवनशमश्च स्यात्|

Adhikarana vayovisheSheNa nasyadhUmakavalashodhanAnAM niShedhaH (30-31) · Śloka 31

अधुना नस्यस्य धूमादीनां च पुरुषविशेषे नियमं कुर्वन्नाह - - - - | न नस्यमूनसप्ताब्दे नातीताशीतिवत्सरे||३०|| न चोनाष्टादशे धूमः, कवलो नोनपञ्चमे| न शुद्धिरूनदशमे न चातिक्रान्तसप्ततौ||३१||

स०-ऊनसप्तवर्षे नस्यं न योज्यम्| तथा, अतिक्रान्ताशीतिवर्षे च नस्यं प्रयोजनम्| अपूर्णाष्टादशवर्शे धूमो न प्रयोज्यः| कवलोऽपूर्णपञ्चवत्सरे न प्रयोज्यः| ऊनदशमवर्षे शुद्धिः-वमनविरेकादिका, न प्रयोज्या| तथा, अतीतसप्ततिवर्षे च शुद्धिर्न योज्या|

Adhikarana pratimarshasya sukhasevyatvam (32-33) · Śloka 33

आजन्ममरणं शस्तः प्रतिमर्शस्तु बस्तिवत्| मर्शवच्च गुणान् कुर्यात्स हि नित्योपसेवनात्||३२|| न चात्र यन्त्रणा नापि व्यापद्भ्यो मर्शवद्भयम्| |३३|

स०-प्रतिमर्शः पुनर्बस्तिरिव शस्तो-हितः| कथम् ? आजन्ममरणं,-जन्ममरणे अवधिं कृत्वा, प्रतिमर्शो हित इत्यर्थः| स च-प्रतिमर्शो, नित्योपसेवनात्-सन्ततमभ्यस्यमानो, मर्श इव गुणान्-सुखोच्छ्वासादीन् कुर्यात्| अत्र च-प्रतिमर्शे, यन्त्रणा-"उष्णोदकोपचारी स्यात्" इत्यादिका, नास्ति| न च व्यापभ्द्यः-"अक्षिस्तब्धता शोषः" इत्यादिभ्यो, भयं मर्श इव-मर्शवत् नास्तीति| मर्श इव मर्शवत्, सप्तम्यन्ताद्वतिः|

Adhikarana nityanasye tailamevocitam (33-34) · Śloka 34

| तैलमेव च नस्यार्थे नित्याभ्यासेन शस्यते||३३|| शिरसः श्लेष्मधामत्वात्स्नेहाः स्वस्थस्य नेतरे| |३४|

स०-तैलमेव नित्याभ्यासेन प्रतिमर्शन्यायेन नस्यार्थे श्रेष्ठं भवति| कुतो हेतोः ? मूर्ध्नः कफस्थानत्वात्| न त्वपरे स्नेहाः| तेषां श्लेष्मलत्वादिति भावः|

Adhikarana marshapratimarshAdiShu visheShaguNotkarShApakRuShTatvam (34-36) · Śloka 36

| आशुकृच्चिरकारित्वं गुणोत्कर्षापकृष्टता||३४|| मर्शे च प्रतिमर्शे च विशेषो न भवेद्यदि| को मर्शं सपरीहारं सापदं च भजेत्ततः||३५|| अच्छपानविचाराख्यौ कुटीवातातपस्थिती| अन्वासमात्राबस्ती च तद्वदेव विनिर्दिशेत्||३६||

स०-आशुकारिगुणयुक्तो मर्शः, चिरकारी तु प्रतिमर्शः| गुणोत्कर्षत्वयुक्तो मर्शो गुणापकृष्टतान्वितस्तु प्रतिमर्श इत्यनयोर्भेदः| यदि च मर्शे प्रतिमर्शे च विशेषगुणो न स्यात्, ततो मर्शं सपरिहारं सव्यापदं च को भजेत् ? न कश्चिद्भजेदित्यर्थः| मर्शप्रतिमर्शविशेषवदच्छपानविचाराख्यौ स्नेहौ शीघ्रकारित्वादिना विशेषेण निर्दिशेत्| तथा, कुटीप्रवेशस्थित्या यद्ररसायनमुपयुज्यते, यच्च वातातपाद्यपरिहारस्थित्या रसायनं क्रियते, ते च द्वे अपि तथैव सविशेषे निर्दिशेत्| तथा, अन्वासः-अनुवासनं, तथा मात्राबस्तिश्च, तावप्येवं शीघ्रकारिचिरकारित्वादिगुणैर्विनिर्दिशेत्|

Adhikarana aNutailam (37-38) · Śloka 38

इदानीं नस्यमणुतैलं निर्दिदिक्षुराह - - - - जीवन्तीजलदेवदारुजलदत्वक्ऽऽसेव्यगोपीहिमं दार्वीत्वङ्मधुकप्लवागुरुवरीपुण्ड्राह्विबिल्वोत्पलम्| धावन्यौ सुरभिं स्थिरे कृमिहरं पत्रं त्रुटिं रेणुकां किञ्जल्कं कमलाद्बलां शतगुणे दिव्येऽम्भसिक्वाथयेत्||३७|| तैलाद्रसं दशगुणं परिशेष्य तेन तैलं पचेत सलिलेन दशैव वारान्| पाके क्षिपेच्च दशमे सममाजदुग्धं नस्यं महागुणमुशन्त्यणुतैलमेतत्||३८||

स०-जीवन्त्यादीनि द्रव्याणि दिव्ये जले क्वाथयेत्| गोपी-सारिवा| प्लवं-गोपालदमनाख्यम्| पुण्ड्राह्वं-प्रपौण्डरीकम्| धावन्यौ-कण्टकारिकामहोटिकाख्ये| सुरभिः-सल्लकी| स्थिरे-शालीपर्णीपृश्निपर्ण्यौ| कृमिहरं-विडङ्गम्| अत्र तैलसमानि द्रव्याणि ग्राह्याणीति वृद्धवैद्यव्यवहारः| आकाशादेव पटादिभिर्गृहीतं जलं दिव्यमुच्यते| तच्च तैलाच्छतगुणं गृहीत्वा तावत्क्वाथयेत्, यावद्दशगुणो रसस्तैलात्स्यात्| तेन च क्वाथेन तैलं दशैव वारान् पचेत्| दशमे च पाके तैलसममजाक्षीरं क्षिपेत्| ततः पुनः पचेत्| इत्येतत्तैलं महागुणं-सर्वोत्तमगुणं, अणुतैलसंज्ञं कथयन्ति| अणुषु तैलमणुतैलम्| अणूनीन्द्रियस्रोतांसि प्रविशतीत्यर्थः|

Adhikarana nasyashIlanasya phalam (20) · Śloka 20

घनोन्नतप्रसन्नत्वक्ऽऽस्कन्धग्रीवास्यवक्षसः| दृढेन्द्रियास्तपलिता भवेयुर्नस्यशीलिनः||३९|| इति श्री वैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां सूत्रस्थाने नस्यविधार्नाम विंशोऽध्यायः||२०||

स०-नस्यशीलिनो निबिडोच्चतररमणीयत्वगादयः स्युः| त्वक् च स्कन्धश्च ग्रीवा चास्यं च वक्षश्च एतेषां समाहारः त्वक्ऽऽस्कन्धग्रीवास्यवक्षः| घनोन्नतप्रसन्नं त्वक्ऽऽस्कन्धग्रीवास्यवक्षो येषां ते घनोन्नतप्रसन्नत्वक्ऽऽस्कन्धग्रीवास्यवक्षसः| तथा, पुष्टेन्द्रियाः पलितवर्जिताश्च भवेयुः| इति श्रीमृगाङ्कदत्तपुत्रश्रीमदरुणदत्तविरचितायामष्टाङ्गहृदयटीकायां सर्वाङ्गसुन्दराख्यायां सूत्रस्थाने नस्यविधिर्नाम विंशोऽध्यायः समाप्तः|| २०||