20. nasyavidhiradhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

pañhcakarmōktiprastāvē vamanavirēkānvāsananirūhānuktvā nasyavidhimāha -

Adhikarana nasyavidhiradhyAyaH, nasyasya viShayaH (2-1) · Śloka 1

pañhcakarmōktiprastāvē vamanavirēkānvāsananirūhānuktvā nasyavidhimāha - - - - athātō nasyavidhimadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ| (gadyasūtrē|2| ūrdhvajatruvikārēṣu viśēṣānnasyamiṣyatē| nāsā hi śirasō dvāraṁ tēna tadvyāpya hanti tān||1||

sa0-jatru-vakṣōṁsayōḥ sandhiḥ| jatruṇa ūrdhvamūrdhvajatru| mayūravyaṁsakāditvāt samāsaḥ| tatra vikārā ūrdhvajatruvikārāḥ, tēṣūrdhvajatruvikārēṣu-śirōrōgādiṣu viṣayē, vamanaśirāvyadhādayō'pīṣyanta ēva| viśēṣaṇa tu nasyamiṣyatē| nāsāyāṁ kriyat iti nasyam| nāsikāyāḥ "paddanna" iti nasādēśaḥ| nanu, kimiti nasyamētēṣu rōgēṣu viśēṣēṇēṣṭam ? ityāha-nāsā hītyādi| yasmāt ghrāṇaṁ śirōdvāram| tēna dvārēṇa śrōtraśr̥ṅgāṭakaprāptamūrdhvaṁ nētrakaṇṭhādiśirāmukhānupravēśēna, tat-śirō, vyāpya tām-vikārān hanti|

Adhikarana nasyabhedAH (2) · Śloka 2

virēcanaṁ br̥ṁhaṇaṁ ca śamanaṁ ca tridhā'pi tat| |2|

sa0-tat-nasyaṁ, virēcanabr̥ṁhaṇaśamanākhyabhēdēna tridhā syāt|

Adhikarana virecananasyasya viShayaH (2-3) · Śloka 3

tatra pūrvaṁ virēcanākhyasyōpayōgamāha - - - - | virēcanaṁ śiraḥśūlajāḍyasyandagalāmayē||2|| śōphagaṇḍakr̥migranthikuṣṭhāpasmārapīnasē| |3|

sa0-śiraḥśūlādiṣu virēcanaṁ nasyamiṣyatē| apasmārō yadyapyūrdhvajatrusthitō na bhavati, tathā'pi virēcananasyēna śāmyatīti tadupādānam| upalakṣaṇaṁ cēdam| kaphajēṣu prasēkāsyavairasyagandhājñānādiṣvapi virēcanamēva hitam|

Adhikarana bRuMhaNanasyasya viShayaH (3-4) · Śloka 4

| br̥ṁhaṇaṁ vātajē śūlē sūryāvartē svarakṣayē||3|| nāsāsyaśōṣē vāksaṅgē kr̥cchrabōdhē'vabāhukē| |4|

sa0-vātōdbhavaśūlādiṣu br̥ṁhaṇaṁ nasyaṁ hitam| sūryāvartaḥ-śirōrōgaviśēṣaḥ| kr̥cchrabōdhaḥ-kr̥cchrōnmīlanam| avabāhukō-vātavyādhiviśēṣaḥ|

Adhikarana shamananasyasya viShayaH (4) · Śloka 4

| śamanaṁ nīlikāvyaṅgakēśadōṣākṣirājiṣu||4||

sa0-nīlikādiṣu śamanaṁ nasyaṁ hitam| nīlikāvyaṅgau-kṣudrarōgēṣu (hr̥. u. a. 31|28) vakṣyamāṇau| kēśadōṣaḥ-kēśaśātaḥ|

Adhikarana virecananasyasya dravyANi (5) · Śloka 5

yathāsvaṁ yaugikaiḥ snēhairyathāsvaṁ ca prasādhitaiḥ| kalkakvāthādibhiścādyaṁ madhupaṭvāsavairapi||5||

sa0-yē yē snēhā yathāsvaṁ taiḥ| kimbhūtaiḥ ? yōgikaiḥ,-yōgārhaiḥ sarṣapatailādibhiḥ, na tu ghr̥tādibhiḥ| tathā, yathāsvaṁ-marīcaśuṇṭhyādibhiḥ, prasādhitaiḥ-saṁskr̥taiḥ| tathā, kalkakvāthasvarasādibhiśca yathāsvaṁ kaphaghnairgirikarṇikādijaiḥ sādhitaṁ, ādyaṁ-virēcanākhyaṁ nasyaṁ, bhavati| na kēvalamētairyāvanmākṣikādibhiśca| āsavō-madyaviśēṣaḥ|

Adhikarana bRuMhaNanasyasya dravyANi, shamananasyasya dravyANi (6) · Śloka 6

br̥ṁhaṇaṁ dhanvamāṁsōttharasāsr̥k''kapurairapi| śamanaṁ yōjayētpūrvaiḥ kṣīrēṇa salilēna vā||6||

sa0-br̥ṁhaṇaṁ nasyaṁ dhanvōtthamāṁsōdbhavarasaiḥ syāt| tathā, asr̥jā-raktēna, dhanvōtthēnaiva| tathā, khapuraiḥ-niryāsaviśēṣaiḥ| apiśabdādanyairapi pūrvōktaiḥ snēhairatīkṣṇairbr̥ṁhaṇaṁ bhavati| śamanaṁ nasyaṁ pūrvōktairatīkṣṇaiḥ snēhairghr̥tādibhistathā māṁsarasādibhiryōjayēt| tathā, kṣīrēṇa jalēna cēti| suśrutastu spaṣṭataramuvāca (ci. a. 40|22)- "tattu nasyaṁ dēyaṁ vātābhibhūtē śirasi dantakēśaśmaśruprapātadāruṇakakarṇaśūlakarṇakṣvēḍatimirasvarōpaghātanāsārōga mukhaśōṣēṣvakālajavalīpalitaprādurbhāvē dāruṇaprabōdhē vātapaittikēṣu cānyēṣu mukharōgēṣu vātapittaharadravyasiddhēna snēhēnēti| śirōvirēcanaṁ ślēṣmaṇā'bhivyāptatālukaṇṭhaśirasāṁ nidrābhibhūtānāṁ śirōgauravaśūlapīnasārddhāvabhēdakakr̥mipratiśyāyāpasmāragandhājñānēṣvanyēṣu cōrdhvajatrugatēṣu kaphajēṣu vikārēṣu śirōvirēcanadravyaistatsiddhēna vā snēhēnēti|" tathā-"samyagviśuddhē śirasi sarpirnastō niṣēcayēt| avapīḍastu śirōvirēcanavadabhiṣyandasarpadaṣṭavisaṁjñēbhyō dadyāt, śirōvirēcanadravyāṇāmanyatamamavapiṣyāvapīḍya ca| cētōvikārakr̥miviṣābhipannānāṁ cūrṇaṁ pradhamēt| śarkarēkṣurasakṣīraghr̥tamāṁsarasānāmanyatamaṁ kṣīṇānāṁ śōṇitapittē ca vidadhyāt| kr̥śadurbalabhīrūṇāṁ sukumārasya yōṣitām| śṟutāḥ snēhāḥ śiraḥśuddhyai kalkastēbhyō yathā hitaḥ||" iti|

Adhikarana marshAdaya pa~jca nasyabhedAH (7-8) · Śloka 8

adhunā'nyānapi nasyaviśēṣānāha - - - - marśaśca pratimarśaśca dvidhā snēhō'tra mātrayā| kalkādyairavapīḍastu sa tīkṣṇairmūrddharēcanaḥ||7|| dhmānaṁ virēcanaścūrṇō| |8|

sa0-atra-ēṣu nasyabhēdēṣu madhyē, marśākhyaḥ pratimarśākhyaścēti snēhō dvidhā-bhēdadvayēna bhavati| katham ? mātrayā,-mātrābhēdēna, na tu vastubhēdēna| kalkādyairityādi| turavadhāraṇē bhinnakramaḥ| kalkādyairēvāvapīḍaḥ, na snēhēnāpi| sa cāvapīḍaḥ, tīkṣṇaiḥ-śuṇṭhyādibhiḥ kalkakvātharasādyaiḥ, na mr̥dubhiḥ| mūrddharēcanaḥ-śirōvirēcanākhyaṁ nāmāntaramasya| atīkṣṇaistu śamanasaṁjñamētadvirēcanaṁ nasyam| punaḥ prakārāntaramāha-dhmānamityādi| cūrṇō-marīcādibhiḥ kr̥tō, nāsayā praṇīyamānō virēcanō-bahirdōṣanirasanō, dhmānaṁ-pradhmānākhyaṁ nasyaṁ syāt|

Adhikarana pradhamanasya vidhiH, pradhamanaya bahudoShaharatve yuktiH (8-9) · Śloka 9

kathaṁ punarasau nāsāyāṁ dhmāpayitavyaḥ ? ityāha - - - - yuñjyāttaṁ mukhavāyunā| ṣaḍaṅguladvimukhayā nāḍyā bhēṣajagarbhayā||8|| sa hi bhūritaraṁ dōṣaṁ cūrṇatvādapakarṣati| |9|

sa0-taṁ-cūrṇaṁ, mukhavāyunā-phūtkārākhyēna, yuñjyāt-pravēśayēt| katham ? nāḍyā, kāraṇabhūtayā| kimbhūtayā ? ṣaḍaṅguladvimukhayā,-ṣaḍaṅgulāni yasyāḥ sā ṣaḍaṅgulā, dvē mukhē yasyāḥ sā dvimukhā, ṣaḍaṅgulā cāsau dvimukhā ca ṣaḍaṅguladvimukhā, tayā| tathāvidhayā, tathā bhēṣajagarbhayā-trikaṭukādicūrṇabharitayā| sa hi-cūrṇō, bhūritaraṁ-bahutaraṁ, dōṣaṁ cūrṇatvādapakarṣati, na tathā kalkakvāthādayaḥ| tasmādvirēcanākhyō'yamityarthaḥ|

Adhikarana bindumAnam, marshasya mAtrAtrayam, avapIDashirovirecanayormAtrAtrayam (9-11) · Śloka 11

adhunā marśasnēhasya parimāṇamadhikr̥tyāha - - - - | pradēśinyaṅgulīparvadvayānmagnasamuddhr̥tāt||9|| yāvatpatyasau bindurdaśāṣṭau ṣaṭ kramēṇa tē| marśasyōtkr̥ṣṭamadhyōnā mātrāstā ēva ca kramāt||10|| bindudvayōnāḥ kalkādēḥ| |11|

sa0-pradēśinī-aṅguṣṭhasamīpajā'ṅgulī, tasyāḥ parvadvayaṁ, tasmāt| kimbhūtāt ? pūrvaṁ bhagnaṁ paścātsamuddhr̥taṁ, tasmāt magnasamuddhr̥tāt tarjanīparvadvayāt yāvatparimāṇaṁ patati, asau binduḥ, 'ucyatē' iti śēṣaḥ| tē-bindavō, yathāsaṅkhyaṁ marśasya daśōtkr̥ṣṭā mātrā, aṣṭau madhyamā mātrā, ṣaṭ kaniṣṭhā mātrā| tā ēva kramānmātrā bindudvayēnōnāḥ kalkasvarasādēḥ| tēnāṣṭau bindava uttamā mātrā, ṣaṇmadhyamā, catvāraḥ kaniṣṭhā, ityavatiṣṭhatē| yāvaditi yatparimāṇamasyēti| yattadētēbhyaḥ parimāṇē vatup, ā sarvanāmna ityākārādēśaḥ|

Adhikarana pItatoyAdInAM nasyaniShedhaH (11-13) · Śloka 13

adhunā yēṣāṁ nasyamayuktaṁ tānāha - - - - yōjayēnna tu nāvanam| tōyamadyagarasnēhapītānāṁ pātumicchatām||11|| bhuktabhaktaśiraḥsnātasnātukāmasrutāsr̥jām| navapīnasavēgārtasūtikāśvāsakāsinām||12|| śuddhānāṁ dattabastīnāṁ tathā'nārtavadurdinē| anyatrātyayikādvyādhēḥ|13|

sa0-tōyādi pītaṁ yaistēṣām| atra "āhitāgnyāditvāt" paranipātaḥ| tathā pātumicchatāṁ nāvanaṁ-nasyaṁ, naiva yōjayēt| tōyādipītānāṁ pātumicchatāṁ ca yōjitaṁ nasyaṁ nāsāsyasyandōpadēhatimiraśirōrōgān kuryāt| bhuktabhaktasya ca dōṣā ūrdhvasrōtāṁsyāvr̥tya chardiśvāsakāsapratiśyāyān janayēyuḥ| śirōbhyaktasya ca śirōkṣikarṇaśūlakaṇṭharōgapīnasahanumanyāstambhārditaśiraḥkampān| śiraḥsnātasya snātukāmasya ca mūrdhni stimitō dōṣō jāḍyārucipīnasān| srutaraktasya ca kṣāmatāmarucimagnisādaṁ ca| navapratiśyāyasya srōtōrōdhāt dr̥ṣṭapratiśyāyakēśaśātakr̥mikaṇḍūvicarcikārōgān| mūtritōccāritādivēgārtānāṁ bhr̥śataraṁ vēgavidhāraṇajān vikārān| sūtikāyāḥ srutaraktadōṣān| śvāsakāsinōrvyādhivivr̥ddhim| śuddhānāṁ kr̥tavamanavirēcanādīnāṁ śvāsakāsasvarēndriyahāniśirōgauravakaṇḍūkr̥midōṣān| dattabastīnāṁ vivr̥tasrōtastayā'tivyāptyā śvāsakāsādīnēva| tathā, anārtavadurdinē sahasaiva śaityācchirōrugvēpathustaimityatālunētrakaṇḍūpākamanyāstambhakaṇṭharōga pratiśyāyārūṁṣikāḥ| ēṣu ca nasyadōṣēṣu jātēṣu yathāsvamāyatanaṁ dōṣōdrēkaṁ cāpēkṣya snēhasvēdaśirōvirēkavakkralēpasēkatīkṣṇāvapīḍadhūmagaṇḍūṣādīni yathāsvaṁ kuryāt| saṅgrahē viśēṣaḥ (sū. a. 29)- "garbhiṇyāśca bhaktadvēṣajvaramūrcchārddhāvabhēdakāḥ syuḥ| apatyaṁ ca vyaṅgaṁ vikalēndriyamunmādāpasmārayuktaṁ vā syāt| viśēṣēṇa tu garbhiṇī rūkṣē nasyakarmaṇi varṣābhūkākōlīkapikacchūbhiḥ śr̥taṁ payaḥ pibēt| balāvidāryaṁśumatīmēdābhirvā| ēbhirēva ca śṟutaṁ haviḥ| vātaharasiddhaśca snēhaḥ śirōbastau karṇapūraṇē ca yōjyaḥ| sarvaṁ ca br̥ṁhaṇamannapānam|" iti| tōyapītādiṣu sadaiva kiṁ nasyaṁ na yōjyam ? ityāha-anyatrētyādi| ātyayikē vyādhau nasyaṁ yōjyamēva|

Adhikarana nasyakAlaH (13-16) · Śloka 16

sāmprataṁ yatra kālē yatra ca dōṣē nasyaṁ prayōjyaṁ taddarśanārthamāha - - - - | atha nasyaṁ prayōjayēt||13|| prātaḥ ślēṣmaṇi, madhyāhnē pittē, sāyaṁniśōścalē| svasthavr̥ttē tu pūrvāhṇē śaratkālavasantayōḥ||14|| śītē madhyaṁdinē, grīṣmē sāyaṁ varṣāsu sātapē| vātābhibhūtē śirasi hidhmāyāmapatānakē||15|| manyāstambhē svarabhraṁśē sāyaṁprātardinēdinē| ēkāhāntaramanyatra|16|

sa0-kāraṇē kāryōpacārātkapharōgaḥ ślēṣmaśabdēnōktaḥ| [ ēvaṁ pittādāvapi| ] ślēṣmarōgēṣu prātarnasyaṁ prayōjayēt| pittarōgēṣu madhyāhnē| vātarōgēṣvaparāhṇē rātrau ca| saṅgrahē viśēṣaḥ (sū. a. 29) - "lālāsrāvasuptapralāpadantakaṭakaṭāyanakrathanakr̥cchrōnmīlanapūtimukhakarṇanādatr̥ṣṇārditaśirōrōgaśvāsakāsōnnidrēṣu rātrau" iti| svasthētyādi| turavadhāraṇē| svasthavr̥ttē śaradi vasantē ca pūrvāhṇē ēvaṁ nasyaṁ yōjyam| śītē-hēmantaśiśiralakṣaṇē, madhyāhnē| grīṣmē sāyaṁ-aparāhṇē| varṣāsu sātapē-dr̥śyamānaravau vāsarē prayōjayēt| adhunā dōṣāpēkṣayā nasyakālaniyamamāha-vātētyādi| vātābhibhūtamūrddhādiṣu svarabhraṁśāntēṣu sāyaṁprātaḥ-pūrvāhṇāparāhṇayōḥ, [ dinēdinē- ] pratidinaṁ ca, naikāhāntaritam| anyatra-vātābhibhūtamūrddhādibhyō'nyasmin rōgē, ēkāhāntaram|

Adhikarana nasyAvRutteravadhiH (16) · Śloka 16

| saptāhaṁ ca tadācarēt||16||

sa0-saptāhaṁ ca nasyamācarēt,- saptāhādūrdhvaṁ nasyaṁ na vidadhyāt|

Adhikarana nasyavidhiH, nasye puThasa~gkhyA (17-21) · Śloka 21

idānīṁ yādr̥śasya puruṣasya yathāsthitasya nasyaṁ dēyaṁ tathā''ha - - - - snigdhasvinnōttamāṅgasya prākkr̥tāvaśyakasya ca| nivātaśayanasthasya jatrūrdhvaṁ svēdayēt punaḥ||17|| athōttānurjudēhasya pāṇipādē prasāritē| kiñcidunnatapādasya kiñcinmūrddhani nāmitē||18|| nāsāpuṭaṁ pidhāyaikaṁ paryāyēṇa niṣēcayēt| uṣṇāmbutaptaṁ bhaiṣjyaṁ praṇāḍyā picunā'thavā||19|| dattē pādatalaskandhahastakarṇādi mardayēt| śanairucchidya niṣṭhīvētpārśvayōrubhayōstataḥ||20|| ābhēṣajakṣayādēvaṁ dvistrirvā nasyamācarēt| |21|

sa0-pūrvaṁ snigdhaṁ paścāt svinnamuttamāṅgaṁ-śirō, yasya tasya| tathā, prāk-pūrvaṁ, kr̥tamāvaśyakaṁ-avaśyakaraṇīyamuccāramūtrōtsargadantadhāvanādikaṁ, yēna sa prākkr̥tāvaśyakaḥ, tasya| tathā, nivātasthānē śayanaṁ yattatra sthitasya sataḥ, bhūyō jatrūrdhvaṁ svēdayēt| athētyādi| atha-anantaram, uttānaspaṣṭasthitaśarīrasya satō hastacaraṇē prasāritē, tathā kiñcidunnatacaraṇasya kiñcicchirasi nāmitē sati, nāsāpuṭamēkaṁ pidhāya-sthagayitvā, paryāyēṇa-na tu yugapat, bhaiṣajyaṁ niṣēcayēt| kīdr̥śam ? uṣṇāmbutaptaṁ,- uṣṇōdakōṣṇīkr̥tam| kēna pariṣēcayēt ? praṇāḍyā, athavā picunā-kārpāsādimayēna| dattē nasyē sati pādatalaskandhahastakarṇādi mardayēt| ādiśabdēna grīvālalāṭādiparigrahaḥ| suśrutē cābhyadhāyi (ci. a. 40|25)- "vastrāvacchāditanētrāya vāmahastapradēśinyagrōnnāmitanāsikāgrāya viśuddhasrōtasi dakṣiṇahastēna snēhamuṣṇāmbuprataptaṁ rajatasuvarṇatāmramaṇimr̥tpātraśuktīnāmanyatamasthamanavacchinnadhāramāsiñcēt|" iti| śanairityādi| tatō-mardanānantaraṁ, śanairucchidya pārśvayōrubhayōrniṣṭhīvēt| (saṅgrahē tu sū. a. 29)- "anabhyavaharan| kaphasahitamabhyavahr̥tamagnimavāsādayēddōṣaṁ ca saṁvarddhayēt| ēkapārśvaniṣṭhīvanē na sarvāḥ śirā bhēṣajēna samyagvyāpyantē| punaḥpunaścainaṁ svēdayēt|" ēvaṁ-anēna kramēṇa, ābhēṣajakṣayāt kuryāt| (prāyaḥ saṅgrahōktō'yamagrimō granthaḥ-) na tu nasyamātrā sakr̥dēva prakṣēptavyā| hīnamātraṁ cauṣadhaṁ na dēyam| taddhi dōṣānutklēśyānirharan gauravārucikāsaprasēkapīnasacchardikaṇṭharōgān kuryāt| adhikamatiyōgadōṣān kuryāt| sakr̥dēva sarvaṁ dattamucchindyamānaṁ śirōrōgēpratiśyāyaghrāṇaklēdānucchvāsōparōdhaṁ ca kuryāt| atyuṣṇaṁ dāhapākajvararatāgama [ śirōrugdr̥ṣṭidaurbalya ] mūrchābhramān| atiśītaṁ hīnadōṣān| atyunnataśirasaḥ samyagapratipadyamānaṁ tānēva hīnadōṣān| atyavanataśirasō dūragamanānmūrcchājāḍya [ kaṇḍūdāha ] jvarān| saṅkucitagātrasya samyagdhamanīraprāpnuvaddōṣōtklēśaṁ [ vēdanāṁ stambhaṁ vā ] kuryāt|

Adhikarana nasyamUrcchAyAM pratIkAraH (21) · Śloka 21

yadi ca nasyē dīyamānē bhēṣajavēgādasātmyēna vā mūrcchā syāt tadā kiṁ kāryam ? ityāha - - - - | mūrcchāyāṁ śītatōyēna siñcētpariharan śiraḥ||21||

sa0-mūrcchāyāṁ satyāṁ śītajalēna mūrddhavarjaṁ siñcēt| saṅgrahē'pyuktam (sū. a. 29) - "na ca nasyē niṣicyamānē kōpahāsavyāhāraspandanōcchindanānyācarēt| tathā hi śirōruk''pratiśyāyakāsatimirakhalatipalitavyaṅgatilakālakamukhadūṣikāṇāṁ sambhavaḥ|" iti|

Adhikarana virecananasyAnte snehanaM nasyam (22) · Śloka 22

snēhaṁ virēcanasyāntē dadyāddōṣādyapēkṣayā| |22|

sa0-virēcanasyāvasānē dēśadōṣasātmyādyapēkṣayā snēhamanuṣēcayēt| tantrāntarē (saṅgrahē) cōktam| (sū. a. 29) - "atha nasyārhaṁ naramavyāhatavēgaṁ dhautāntarbahirmukhaṁ svavasthitaśirasaṁ prāyōgikadhūmapānaviśuddhasrōtasaṁ svāstīrṇanivātaśayanasthamuttānaśīrṣamīṣadunnatapādaṁ prasāritacaraṇaṁ ca jatrūrdhvaṁ pāṇitāpēna punaḥ punaḥ svēdayēt|" iti|

Adhikarana nasyAnte uttAnashayanam (22) · Śloka 22

| nasyāntē vākśataṁ tiṣṭhēduttānaḥ|22|

sa0-nasyāvasānē vāk''śataṁ-mātrāśatamuttānō nidrāmasēvamānastiṣṭhēt|

Adhikarana tato dhUmagaNDUShau (22-23) · Śloka 23

| dhārayēttataḥ||22|| dhūmaṁ pītvā kavōṣṇāmbukavalān kaṇṭhaśuddhayē| |23|

sa0-tatō-vākśatāvasthānādanantaram, īṣaduṣṇajalakavalān dhārayēt| kimartham ? kaṇṭhaśuddhayē utkliṣṭadōṣaśāntayē ca| kiṁ kr̥tvā ? dhūmaṁ-virēcanādyanyatamaṁ, yathāyōgaṁ pītvā, tatō'sya snēhōktamācāramādiśēt|

Adhikarana snehananasyasya samyagyogahInayogAtiyogaH (23-24) · Śloka 24

| samyaksnigdhē sukhōcchvāsasvapnabōdhākṣapāṭavam||23|| rūkṣē'kṣistabdhatā śōṣō nāsāsyē mūrddhaśūnyatā| snigdhē'ti kaṇḍūgurutāprasēkārucipīnasāḥ||24||

sa0-samyak''snigdhē śirasi sukhōcchvāsādayaḥ syuḥ| saṅgrahē cōktam (sū. a. 29) - "samyak''snigdhē mūrdhni viriktē vā sukhōcchvāsaniḥśvāsakṣavathusvapnaprabōdhaśirōvadanēndriyaviśuddhayō bhavanti, yathōktavyādhyupaśamaśca|" iti| sa0-rūkṣē tu śirasyakṣistabdhatā syāt| tathā, nāsāyāmāsyē ca śōṣō mūrddhaśūnyatā ca syāt| sa0-atisnigdhē kaṇḍvādayaḥ syuḥ|

Adhikarana virecananasyasya samyagyogahInayogAtiyogAH (25) · Śloka 25

suviriktē'kṣilaghutāvakkrasvaraviśuddhayaḥ| durviriktē gadōdrēkaḥ, kṣāmatā'tivirēcitē||25||

sa0-suviriktē-samyagviriktē, akṣilaghutādayaḥ syuḥ| sa0-durviriktē gadōdrēkō-rōgasyādhikyam| ativirēcitē kṣāmatā-kr̥śatā syāt|

Adhikarana pratimarshasya viShayaH (26) · Śloka 26

adhunā pratimarśasya viṣayaṁ sūcayitumāha - - - - pratimarśaḥ kṣatakṣāmabālavr̥ddhasukhātmasu| prayōjyō'kālavarṣē'pi|26|

sa0-pratimarśaḥ kṣatakṣāmādiṣu prayōjyaḥ| akālavarṣaṇē'pi kāryaḥ|

Adhikarana duShTapInasAdau pratimarshaniShedhaH (26-27) · Śloka 27

| na tviṣṭō duṣṭapīnasē||26|| madyapītē'balaśrōtrē kr̥midūṣitamūrddhani| utkr̥ṣṭōtkliṣṭadōṣē ca, hīnamātratayā hi saḥ||27||

sa0-dr̥ṣṭapīnasē tu na prayōjyaḥ| duṣṭapīnasō-nāsārōgēṣu (hr̥. u. a. 19|9) vakṣyamāṇaḥ| tathā madyapītē, tathā'balaśrōtē-ruddhaśravaṇamārgē, tathā kr̥mibhirdūṣitō mūrddhā yasya tasmin kr̥mipīḍitaśirasi, tathōtkr̥ṣṭō-vr̥ddhiṁ gataḥ, tathōtkliṣṭaḥ-pracalō, dōṣō yasya tasmiṁśca, pratimarśō na yōjyaḥ| kēna prakārēṇa (kāraṇēna) na yōjyaḥ ? ityāha-hīnētyādi| hi-yasmāt, ēṣāṁ saḥ-pratimarśaḥ, hīnamātratayā,-hīnā mātrā yasya sa hīnamātraḥ, tasya bhāvō hīnamātratā, tayā| ya (a) smādasau na yujyatē| ēṣāṁ hyudīrṇadōṣatvāt tāvatā dōṣōtklēśa ēva bhavati na śamaḥ|

Adhikarana pratimarshasya pa~jcadasha kAlAH (28-29) · Śloka 29

niśāharbhuktavāntāhaḥ svapnādhvaśramarētasām| śirōbhyañjanagaṇḍūṣaprasrāvāñjanavarcasām||28|| dantakāṣṭhasya hāsasya yōjyō'ntē'sau dvibindukaḥ| |29|

sa0-asau-pratimarśau, dvibindukō niśādīnāṁ pañcadaśānāṁ kālānāmantē prayōjyaḥ|

Adhikarana uktakAlAnAM phalam (29-30) · Śloka 30

| pañcasu srōtasāṁ śuddhiḥ, klamanāśastriṣu kramāt||29|| dr̥gbalaṁ pañcasu, tatō dantadārḍhyaṁ marucchamaḥ| |30|

sa0-tatra niśāharbhuktavāntāhaḥsvapnākhyēṣu pañcasu kālēṣu pratimarśē prayuktē srōtasāṁ śuddhirbhavati| kramāt-kramēṇaiva paṭhitēṣu| adhvaśramamaithunānāṁ trayāṇāmantē pratimarśē dattē sati klamasya nāśaḥ syāt| upalakṣaṇaṁ cēdam| manaḥprasādaśirōlāghavē'pi bhavataḥ| ēvaṁ śirōbhyañjanādiṣu pañcasvantē pratimarśē yōjitē sati dr̥ṣṭērbalaṁ syāt| tataḥ-anantaraṁ, dantakāṣṭhahāsayōrantē yathāsaṅkhyēna dvijadr̥ḍhatvaṁ pavanaśamaśca syāt|

Adhikarana vayovisheSheNa nasyadhUmakavalashodhanAnAM niShedhaH (30-31) · Śloka 31

adhunā nasyasya dhūmādīnāṁ ca puruṣaviśēṣē niyamaṁ kurvannāha - - - - | na nasyamūnasaptābdē nātītāśītivatsarē||30|| na cōnāṣṭādaśē dhūmaḥ, kavalō nōnapañcamē| na śuddhirūnadaśamē na cātikrāntasaptatau||31||

sa0-ūnasaptavarṣē nasyaṁ na yōjyam| tathā, atikrāntāśītivarṣē ca nasyaṁ prayōjanam| apūrṇāṣṭādaśavarśē dhūmō na prayōjyaḥ| kavalō'pūrṇapañcavatsarē na prayōjyaḥ| ūnadaśamavarṣē śuddhiḥ-vamanavirēkādikā, na prayōjyā| tathā, atītasaptativarṣē ca śuddhirna yōjyā|

Adhikarana pratimarshasya sukhasevyatvam (32-33) · Śloka 33

ājanmamaraṇaṁ śastaḥ pratimarśastu bastivat| marśavacca guṇān kuryātsa hi nityōpasēvanāt||32|| na cātra yantraṇā nāpi vyāpadbhyō marśavadbhayam| |33|

sa0-pratimarśaḥ punarbastiriva śastō-hitaḥ| katham ? ājanmamaraṇaṁ,-janmamaraṇē avadhiṁ kr̥tvā, pratimarśō hita ityarthaḥ| sa ca-pratimarśō, nityōpasēvanāt-santatamabhyasyamānō, marśa iva guṇān-sukhōcchvāsādīn kuryāt| atra ca-pratimarśē, yantraṇā-"uṣṇōdakōpacārī syāt" ityādikā, nāsti| na ca vyāpabhdyaḥ-"akṣistabdhatā śōṣaḥ" ityādibhyō, bhayaṁ marśa iva-marśavat nāstīti| marśa iva marśavat, saptamyantādvatiḥ|

Adhikarana nityanasye tailamevocitam (33-34) · Śloka 34

| tailamēva ca nasyārthē nityābhyāsēna śasyatē||33|| śirasaḥ ślēṣmadhāmatvātsnēhāḥ svasthasya nētarē| |34|

sa0-tailamēva nityābhyāsēna pratimarśanyāyēna nasyārthē śrēṣṭhaṁ bhavati| kutō hētōḥ ? mūrdhnaḥ kaphasthānatvāt| na tvaparē snēhāḥ| tēṣāṁ ślēṣmalatvāditi bhāvaḥ|

Adhikarana marshapratimarshAdiShu visheShaguNotkarShApakRuShTatvam (34-36) · Śloka 36

| āśukr̥ccirakāritvaṁ guṇōtkarṣāpakr̥ṣṭatā||34|| marśē ca pratimarśē ca viśēṣō na bhavēdyadi| kō marśaṁ saparīhāraṁ sāpadaṁ ca bhajēttataḥ||35|| acchapānavicārākhyau kuṭīvātātapasthitī| anvāsamātrābastī ca tadvadēva vinirdiśēt||36||

sa0-āśukāriguṇayuktō marśaḥ, cirakārī tu pratimarśaḥ| guṇōtkarṣatvayuktō marśō guṇāpakr̥ṣṭatānvitastu pratimarśa ityanayōrbhēdaḥ| yadi ca marśē pratimarśē ca viśēṣaguṇō na syāt, tatō marśaṁ saparihāraṁ savyāpadaṁ ca kō bhajēt ? na kaścidbhajēdityarthaḥ| marśapratimarśaviśēṣavadacchapānavicārākhyau snēhau śīghrakāritvādinā viśēṣēṇa nirdiśēt| tathā, kuṭīpravēśasthityā yadrarasāyanamupayujyatē, yacca vātātapādyaparihārasthityā rasāyanaṁ kriyatē, tē ca dvē api tathaiva saviśēṣē nirdiśēt| tathā, anvāsaḥ-anuvāsanaṁ, tathā mātrābastiśca, tāvapyēvaṁ śīghrakāricirakāritvādiguṇairvinirdiśēt|

Adhikarana aNutailam (37-38) · Śloka 38

idānīṁ nasyamaṇutailaṁ nirdidikṣurāha - - - - jīvantījaladēvadārujaladatvak''sēvyagōpīhimaṁ dārvītvaṅmadhukaplavāguruvarīpuṇḍrāhvibilvōtpalam| dhāvanyau surabhiṁ sthirē kr̥miharaṁ patraṁ truṭiṁ rēṇukāṁ kiñjalkaṁ kamalādbalāṁ śataguṇē divyē'mbhasikvāthayēt||37|| tailādrasaṁ daśaguṇaṁ pariśēṣya tēna tailaṁ pacēta salilēna daśaiva vārān| pākē kṣipēcca daśamē samamājadugdhaṁ nasyaṁ mahāguṇamuśantyaṇutailamētat||38||

sa0-jīvantyādīni dravyāṇi divyē jalē kvāthayēt| gōpī-sārivā| plavaṁ-gōpāladamanākhyam| puṇḍrāhvaṁ-prapauṇḍarīkam| dhāvanyau-kaṇṭakārikāmahōṭikākhyē| surabhiḥ-sallakī| sthirē-śālīparṇīpr̥śniparṇyau| kr̥miharaṁ-viḍaṅgam| atra tailasamāni dravyāṇi grāhyāṇīti vr̥ddhavaidyavyavahāraḥ| ākāśādēva paṭādibhirgr̥hītaṁ jalaṁ divyamucyatē| tacca tailācchataguṇaṁ gr̥hītvā tāvatkvāthayēt, yāvaddaśaguṇō rasastailātsyāt| tēna ca kvāthēna tailaṁ daśaiva vārān pacēt| daśamē ca pākē tailasamamajākṣīraṁ kṣipēt| tataḥ punaḥ pacēt| ityētattailaṁ mahāguṇaṁ-sarvōttamaguṇaṁ, aṇutailasaṁjñaṁ kathayanti| aṇuṣu tailamaṇutailam| aṇūnīndriyasrōtāṁsi praviśatītyarthaḥ|

Adhikarana nasyashIlanasya phalam (20) · Śloka 20

ghanōnnataprasannatvak''skandhagrīvāsyavakṣasaḥ| dr̥ḍhēndriyāstapalitā bhavēyurnasyaśīlinaḥ||39|| iti śrī vaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ sūtrasthānē nasyavidhārnāma viṁśō'dhyāyaḥ||20||

sa0-nasyaśīlinō nibiḍōccatararamaṇīyatvagādayaḥ syuḥ| tvak ca skandhaśca grīvā cāsyaṁ ca vakṣaśca ētēṣāṁ samāhāraḥ tvak''skandhagrīvāsyavakṣaḥ| ghanōnnataprasannaṁ tvak''skandhagrīvāsyavakṣō yēṣāṁ tē ghanōnnataprasannatvak''skandhagrīvāsyavakṣasaḥ| tathā, puṣṭēndriyāḥ palitavarjitāśca bhavēyuḥ| iti śrīmr̥gāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayaṭīkāyāṁ sarvāṅgasundarākhyāyāṁ sūtrasthānē nasyavidhirnāma viṁśō'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 20||