Adhikarana nasyavidhiradhyAyaH, nasyasya viShayaH (2-1) · Śloka 1
pañhcakarmōktiprastāvē vamanavirēkānvāsananirūhānuktvā nasyavidhimāha - - - - athātō nasyavidhimadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ|
iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ|
(gadyasūtrē|2|
ūrdhvajatruvikārēṣu viśēṣānnasyamiṣyatē|
nāsā hi śirasō dvāraṁ tēna tadvyāpya hanti tān||1||
View original
पञ्ह्चकर्मोक्तिप्रस्तावे वमनविरेकान्वासननिरूहानुक्त्वा नस्यविधिमाह - - - - अथातो नस्यविधिमध्यायं व्याख्यास्यामः|
इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः|
(गद्यसूत्रे|२|
ऊर्ध्वजत्रुविकारेषु विशेषान्नस्यमिष्यते|
नासा हि शिरसो द्वारं तेन तद्व्याप्य हन्ति तान्||१||
Adhikarana nasyabhedAH (2) · Śloka 2
virēcanaṁ br̥ṁhaṇaṁ ca śamanaṁ ca tridhā'pi tat|
|2|
View original
विरेचनं बृंहणं च शमनं च त्रिधाऽपि तत्|
|२|
Adhikarana virecananasyasya viShayaH (2-3) · Śloka 3
tatra pūrvaṁ virēcanākhyasyōpayōgamāha - - - - |
virēcanaṁ śiraḥśūlajāḍyasyandagalāmayē||2||
śōphagaṇḍakr̥migranthikuṣṭhāpasmārapīnasē|
|3|
View original
तत्र पूर्वं विरेचनाख्यस्योपयोगमाह - - - - |
विरेचनं शिरःशूलजाड्यस्यन्दगलामये||२||
शोफगण्डकृमिग्रन्थिकुष्ठापस्मारपीनसे|
|३|
Adhikarana bRuMhaNanasyasya viShayaH (3-4) · Śloka 4
|
br̥ṁhaṇaṁ vātajē śūlē sūryāvartē svarakṣayē||3||
nāsāsyaśōṣē vāksaṅgē kr̥cchrabōdhē'vabāhukē|
|4|
View original
|
बृंहणं वातजे शूले सूर्यावर्ते स्वरक्षये||३||
नासास्यशोषे वाक्सङ्गे कृच्छ्रबोधेऽवबाहुके|
|४|
Adhikarana shamananasyasya viShayaH (4) · Śloka 4
|
śamanaṁ nīlikāvyaṅgakēśadōṣākṣirājiṣu||4||
View original
|
शमनं नीलिकाव्यङ्गकेशदोषाक्षिराजिषु||४||
Adhikarana virecananasyasya dravyANi (5) · Śloka 5
yathāsvaṁ yaugikaiḥ snēhairyathāsvaṁ ca prasādhitaiḥ|
kalkakvāthādibhiścādyaṁ madhupaṭvāsavairapi||5||
View original
यथास्वं यौगिकैः स्नेहैर्यथास्वं च प्रसाधितैः|
कल्कक्वाथादिभिश्चाद्यं मधुपट्वासवैरपि||५||
Adhikarana bRuMhaNanasyasya dravyANi, shamananasyasya dravyANi (6) · Śloka 6
br̥ṁhaṇaṁ dhanvamāṁsōttharasāsr̥k''kapurairapi|
śamanaṁ yōjayētpūrvaiḥ kṣīrēṇa salilēna vā||6||
View original
बृंहणं धन्वमांसोत्थरसासृक्ऽऽकपुरैरपि|
शमनं योजयेत्पूर्वैः क्षीरेण सलिलेन वा||६||
Adhikarana marshAdaya pa~jca nasyabhedAH (7-8) · Śloka 8
adhunā'nyānapi nasyaviśēṣānāha - - - - marśaśca pratimarśaśca dvidhā snēhō'tra mātrayā|
kalkādyairavapīḍastu sa tīkṣṇairmūrddharēcanaḥ||7||
dhmānaṁ virēcanaścūrṇō|
|8|
View original
अधुनाऽन्यानपि नस्यविशेषानाह - - - - मर्शश्च प्रतिमर्शश्च द्विधा स्नेहोऽत्र मात्रया|
कल्काद्यैरवपीडस्तु स तीक्ष्णैर्मूर्द्धरेचनः||७||
ध्मानं विरेचनश्चूर्णो|
|८|
Adhikarana pradhamanasya vidhiH, pradhamanaya bahudoShaharatve yuktiH (8-9) · Śloka 9
kathaṁ punarasau nāsāyāṁ dhmāpayitavyaḥ ? ityāha - - - - yuñjyāttaṁ mukhavāyunā|
ṣaḍaṅguladvimukhayā nāḍyā bhēṣajagarbhayā||8||
sa hi bhūritaraṁ dōṣaṁ cūrṇatvādapakarṣati|
|9|
View original
कथं पुनरसौ नासायां ध्मापयितव्यः ? इत्याह - - - - युञ्ज्यात्तं मुखवायुना|
षडङ्गुलद्विमुखया नाड्या भेषजगर्भया||८||
स हि भूरितरं दोषं चूर्णत्वादपकर्षति|
|९|
Adhikarana bindumAnam, marshasya mAtrAtrayam, avapIDashirovirecanayormAtrAtrayam (9-11) · Śloka 11
adhunā marśasnēhasya parimāṇamadhikr̥tyāha - - - - |
pradēśinyaṅgulīparvadvayānmagnasamuddhr̥tāt||9||
yāvatpatyasau bindurdaśāṣṭau ṣaṭ kramēṇa tē|
marśasyōtkr̥ṣṭamadhyōnā mātrāstā ēva ca kramāt||10||
bindudvayōnāḥ kalkādēḥ|
|11|
View original
अधुना मर्शस्नेहस्य परिमाणमधिकृत्याह - - - - |
प्रदेशिन्यङ्गुलीपर्वद्वयान्मग्नसमुद्धृतात्||९||
यावत्पत्यसौ बिन्दुर्दशाष्टौ षट् क्रमेण ते|
मर्शस्योत्कृष्टमध्योना मात्रास्ता एव च क्रमात्||१०||
बिन्दुद्वयोनाः कल्कादेः|
|११|
Adhikarana pItatoyAdInAM nasyaniShedhaH (11-13) · Śloka 13
adhunā yēṣāṁ nasyamayuktaṁ tānāha - - - - yōjayēnna tu nāvanam|
tōyamadyagarasnēhapītānāṁ pātumicchatām||11||
bhuktabhaktaśiraḥsnātasnātukāmasrutāsr̥jām|
navapīnasavēgārtasūtikāśvāsakāsinām||12||
śuddhānāṁ dattabastīnāṁ tathā'nārtavadurdinē|
anyatrātyayikādvyādhēḥ|13|
View original
अधुना येषां नस्यमयुक्तं तानाह - - - - योजयेन्न तु नावनम्|
तोयमद्यगरस्नेहपीतानां पातुमिच्छताम्||११||
भुक्तभक्तशिरःस्नातस्नातुकामस्रुतासृजाम्|
नवपीनसवेगार्तसूतिकाश्वासकासिनाम्||१२||
शुद्धानां दत्तबस्तीनां तथाऽनार्तवदुर्दिने|
अन्यत्रात्ययिकाद्व्याधेः|१३|
Adhikarana nasyakAlaH (13-16) · Śloka 16
sāmprataṁ yatra kālē yatra ca dōṣē nasyaṁ prayōjyaṁ taddarśanārthamāha - - - - |
atha nasyaṁ prayōjayēt||13||
prātaḥ ślēṣmaṇi, madhyāhnē pittē, sāyaṁniśōścalē|
svasthavr̥ttē tu pūrvāhṇē śaratkālavasantayōḥ||14||
śītē madhyaṁdinē, grīṣmē sāyaṁ varṣāsu sātapē|
vātābhibhūtē śirasi hidhmāyāmapatānakē||15||
manyāstambhē svarabhraṁśē sāyaṁprātardinēdinē|
ēkāhāntaramanyatra|16|
View original
साम्प्रतं यत्र काले यत्र च दोषे नस्यं प्रयोज्यं तद्दर्शनार्थमाह - - - - |
अथ नस्यं प्रयोजयेत्||१३||
प्रातः श्लेष्मणि, मध्याह्ने पित्ते, सायंनिशोश्चले|
स्वस्थवृत्ते तु पूर्वाह्णे शरत्कालवसन्तयोः||१४||
शीते मध्यंदिने, ग्रीष्मे सायं वर्षासु सातपे|
वाताभिभूते शिरसि हिध्मायामपतानके||१५||
मन्यास्तम्भे स्वरभ्रंशे सायंप्रातर्दिनेदिने|
एकाहान्तरमन्यत्र|१६|
Adhikarana nasyAvRutteravadhiH (16) · Śloka 16
|
saptāhaṁ ca tadācarēt||16||
View original
|
सप्ताहं च तदाचरेत्||१६||
Adhikarana nasyavidhiH, nasye puThasa~gkhyA (17-21) · Śloka 21
idānīṁ yādr̥śasya puruṣasya yathāsthitasya nasyaṁ dēyaṁ tathā''ha - - - - snigdhasvinnōttamāṅgasya prākkr̥tāvaśyakasya ca|
nivātaśayanasthasya jatrūrdhvaṁ svēdayēt punaḥ||17||
athōttānurjudēhasya pāṇipādē prasāritē|
kiñcidunnatapādasya kiñcinmūrddhani nāmitē||18||
nāsāpuṭaṁ pidhāyaikaṁ paryāyēṇa niṣēcayēt|
uṣṇāmbutaptaṁ bhaiṣjyaṁ praṇāḍyā picunā'thavā||19||
dattē pādatalaskandhahastakarṇādi mardayēt|
śanairucchidya niṣṭhīvētpārśvayōrubhayōstataḥ||20||
ābhēṣajakṣayādēvaṁ dvistrirvā nasyamācarēt|
|21|
View original
इदानीं यादृशस्य पुरुषस्य यथास्थितस्य नस्यं देयं तथाऽऽह - - - - स्निग्धस्विन्नोत्तमाङ्गस्य प्राक्कृतावश्यकस्य च|
निवातशयनस्थस्य जत्रूर्ध्वं स्वेदयेत् पुनः||१७||
अथोत्तानुर्जुदेहस्य पाणिपादे प्रसारिते|
किञ्चिदुन्नतपादस्य किञ्चिन्मूर्द्धनि नामिते||१८||
नासापुटं पिधायैकं पर्यायेण निषेचयेत्|
उष्णाम्बुतप्तं भैष्ज्यं प्रणाड्या पिचुनाऽथवा||१९||
दत्ते पादतलस्कन्धहस्तकर्णादि मर्दयेत्|
शनैरुच्छिद्य निष्ठीवेत्पार्श्वयोरुभयोस्ततः||२०||
आभेषजक्षयादेवं द्विस्त्रिर्वा नस्यमाचरेत्|
|२१|
Adhikarana nasyamUrcchAyAM pratIkAraH (21) · Śloka 21
yadi ca nasyē dīyamānē bhēṣajavēgādasātmyēna vā mūrcchā syāt tadā kiṁ kāryam ? ityāha - - - - |
mūrcchāyāṁ śītatōyēna siñcētpariharan śiraḥ||21||
View original
यदि च नस्ये दीयमाने भेषजवेगादसात्म्येन वा मूर्च्छा स्यात् तदा किं कार्यम् ? इत्याह - - - - |
मूर्च्छायां शीततोयेन सिञ्चेत्परिहरन् शिरः||२१||
Adhikarana virecananasyAnte snehanaM nasyam (22) · Śloka 22
snēhaṁ virēcanasyāntē dadyāddōṣādyapēkṣayā|
|22|
View original
स्नेहं विरेचनस्यान्ते दद्याद्दोषाद्यपेक्षया|
|२२|
Adhikarana nasyAnte uttAnashayanam (22) · Śloka 22
|
nasyāntē vākśataṁ tiṣṭhēduttānaḥ|22|
View original
|
नस्यान्ते वाक्शतं तिष्ठेदुत्तानः|२२|
Adhikarana tato dhUmagaNDUShau (22-23) · Śloka 23
|
dhārayēttataḥ||22||
dhūmaṁ pītvā kavōṣṇāmbukavalān kaṇṭhaśuddhayē|
|23|
View original
|
धारयेत्ततः||२२||
धूमं पीत्वा कवोष्णाम्बुकवलान् कण्ठशुद्धये|
|२३|
Adhikarana snehananasyasya samyagyogahInayogAtiyogaH (23-24) · Śloka 24
|
samyaksnigdhē sukhōcchvāsasvapnabōdhākṣapāṭavam||23||
rūkṣē'kṣistabdhatā śōṣō nāsāsyē mūrddhaśūnyatā|
snigdhē'ti kaṇḍūgurutāprasēkārucipīnasāḥ||24||
View original
|
सम्यक्स्निग्धे सुखोच्छ्वासस्वप्नबोधाक्षपाटवम्||२३||
रूक्षेऽक्षिस्तब्धता शोषो नासास्ये मूर्द्धशून्यता|
स्निग्धेऽति कण्डूगुरुताप्रसेकारुचिपीनसाः||२४||
Adhikarana virecananasyasya samyagyogahInayogAtiyogAH (25) · Śloka 25
suviriktē'kṣilaghutāvakkrasvaraviśuddhayaḥ|
durviriktē gadōdrēkaḥ, kṣāmatā'tivirēcitē||25||
View original
सुविरिक्तेऽक्षिलघुतावक्क्रस्वरविशुद्धयः|
दुर्विरिक्ते गदोद्रेकः, क्षामताऽतिविरेचिते||२५||
Adhikarana pratimarshasya viShayaH (26) · Śloka 26
adhunā pratimarśasya viṣayaṁ sūcayitumāha - - - - pratimarśaḥ kṣatakṣāmabālavr̥ddhasukhātmasu|
prayōjyō'kālavarṣē'pi|26|
View original
अधुना प्रतिमर्शस्य विषयं सूचयितुमाह - - - - प्रतिमर्शः क्षतक्षामबालवृद्धसुखात्मसु|
प्रयोज्योऽकालवर्षेऽपि|२६|
Adhikarana duShTapInasAdau pratimarshaniShedhaH (26-27) · Śloka 27
|
na tviṣṭō duṣṭapīnasē||26||
madyapītē'balaśrōtrē kr̥midūṣitamūrddhani|
utkr̥ṣṭōtkliṣṭadōṣē ca, hīnamātratayā hi saḥ||27||
View original
|
न त्विष्टो दुष्टपीनसे||२६||
मद्यपीतेऽबलश्रोत्रे कृमिदूषितमूर्द्धनि|
उत्कृष्टोत्क्लिष्टदोषे च, हीनमात्रतया हि सः||२७||
Adhikarana pratimarshasya pa~jcadasha kAlAH (28-29) · Śloka 29
niśāharbhuktavāntāhaḥ svapnādhvaśramarētasām|
śirōbhyañjanagaṇḍūṣaprasrāvāñjanavarcasām||28||
dantakāṣṭhasya hāsasya yōjyō'ntē'sau dvibindukaḥ|
|29|
View original
निशाहर्भुक्तवान्ताहः स्वप्नाध्वश्रमरेतसाम्|
शिरोभ्यञ्जनगण्डूषप्रस्रावाञ्जनवर्चसाम्||२८||
दन्तकाष्ठस्य हासस्य योज्योऽन्तेऽसौ द्विबिन्दुकः|
|२९|
Adhikarana uktakAlAnAM phalam (29-30) · Śloka 30
|
pañcasu srōtasāṁ śuddhiḥ, klamanāśastriṣu kramāt||29||
dr̥gbalaṁ pañcasu, tatō dantadārḍhyaṁ marucchamaḥ|
|30|
View original
|
पञ्चसु स्रोतसां शुद्धिः, क्लमनाशस्त्रिषु क्रमात्||२९||
दृग्बलं पञ्चसु, ततो दन्तदार्ढ्यं मरुच्छमः|
|३०|
Adhikarana vayovisheSheNa nasyadhUmakavalashodhanAnAM niShedhaH (30-31) · Śloka 31
adhunā nasyasya dhūmādīnāṁ ca puruṣaviśēṣē niyamaṁ kurvannāha - - - - |
na nasyamūnasaptābdē nātītāśītivatsarē||30||
na cōnāṣṭādaśē dhūmaḥ, kavalō nōnapañcamē|
na śuddhirūnadaśamē na cātikrāntasaptatau||31||
View original
अधुना नस्यस्य धूमादीनां च पुरुषविशेषे नियमं कुर्वन्नाह - - - - |
न नस्यमूनसप्ताब्दे नातीताशीतिवत्सरे||३०||
न चोनाष्टादशे धूमः, कवलो नोनपञ्चमे|
न शुद्धिरूनदशमे न चातिक्रान्तसप्ततौ||३१||
Adhikarana pratimarshasya sukhasevyatvam (32-33) · Śloka 33
ājanmamaraṇaṁ śastaḥ pratimarśastu bastivat|
marśavacca guṇān kuryātsa hi nityōpasēvanāt||32||
na cātra yantraṇā nāpi vyāpadbhyō marśavadbhayam|
|33|
View original
आजन्ममरणं शस्तः प्रतिमर्शस्तु बस्तिवत्|
मर्शवच्च गुणान् कुर्यात्स हि नित्योपसेवनात्||३२||
न चात्र यन्त्रणा नापि व्यापद्भ्यो मर्शवद्भयम्|
|३३|
Adhikarana nityanasye tailamevocitam (33-34) · Śloka 34
|
tailamēva ca nasyārthē nityābhyāsēna śasyatē||33||
śirasaḥ ślēṣmadhāmatvātsnēhāḥ svasthasya nētarē|
|34|
View original
|
तैलमेव च नस्यार्थे नित्याभ्यासेन शस्यते||३३||
शिरसः श्लेष्मधामत्वात्स्नेहाः स्वस्थस्य नेतरे|
|३४|
Adhikarana marshapratimarshAdiShu visheShaguNotkarShApakRuShTatvam (34-36) · Śloka 36
|
āśukr̥ccirakāritvaṁ guṇōtkarṣāpakr̥ṣṭatā||34||
marśē ca pratimarśē ca viśēṣō na bhavēdyadi|
kō marśaṁ saparīhāraṁ sāpadaṁ ca bhajēttataḥ||35||
acchapānavicārākhyau kuṭīvātātapasthitī|
anvāsamātrābastī ca tadvadēva vinirdiśēt||36||
View original
|
आशुकृच्चिरकारित्वं गुणोत्कर्षापकृष्टता||३४||
मर्शे च प्रतिमर्शे च विशेषो न भवेद्यदि|
को मर्शं सपरीहारं सापदं च भजेत्ततः||३५||
अच्छपानविचाराख्यौ कुटीवातातपस्थिती|
अन्वासमात्राबस्ती च तद्वदेव विनिर्दिशेत्||३६||
Adhikarana aNutailam (37-38) · Śloka 38
idānīṁ nasyamaṇutailaṁ nirdidikṣurāha - - - - jīvantījaladēvadārujaladatvak''sēvyagōpīhimaṁ dārvītvaṅmadhukaplavāguruvarīpuṇḍrāhvibilvōtpalam|
dhāvanyau surabhiṁ sthirē kr̥miharaṁ patraṁ truṭiṁ rēṇukāṁ kiñjalkaṁ kamalādbalāṁ śataguṇē divyē'mbhasikvāthayēt||37||
tailādrasaṁ daśaguṇaṁ pariśēṣya tēna tailaṁ pacēta salilēna daśaiva vārān|
pākē kṣipēcca daśamē samamājadugdhaṁ nasyaṁ mahāguṇamuśantyaṇutailamētat||38||
View original
इदानीं नस्यमणुतैलं निर्दिदिक्षुराह - - - - जीवन्तीजलदेवदारुजलदत्वक्ऽऽसेव्यगोपीहिमं दार्वीत्वङ्मधुकप्लवागुरुवरीपुण्ड्राह्विबिल्वोत्पलम्|
धावन्यौ सुरभिं स्थिरे कृमिहरं पत्रं त्रुटिं रेणुकां किञ्जल्कं कमलाद्बलां शतगुणे दिव्येऽम्भसिक्वाथयेत्||३७||
तैलाद्रसं दशगुणं परिशेष्य तेन तैलं पचेत सलिलेन दशैव वारान्|
पाके क्षिपेच्च दशमे सममाजदुग्धं नस्यं महागुणमुशन्त्यणुतैलमेतत्||३८||
Adhikarana nasyashIlanasya phalam (20) · Śloka 20
ghanōnnataprasannatvak''skandhagrīvāsyavakṣasaḥ|
dr̥ḍhēndriyāstapalitā bhavēyurnasyaśīlinaḥ||39||
iti śrī vaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ sūtrasthānē nasyavidhārnāma viṁśō'dhyāyaḥ||20||
View original
घनोन्नतप्रसन्नत्वक्ऽऽस्कन्धग्रीवास्यवक्षसः|
दृढेन्द्रियास्तपलिता भवेयुर्नस्यशीलिनः||३९||
इति श्री वैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां सूत्रस्थाने नस्यविधार्नाम विंशोऽध्यायः||२०||