20. nasyavidhiradhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

പഞ്ഹ്ചകര്മോക്തിപ്രസ്താവേ വമനവിരേകാന്വാസനനിരൂഹാനുക്ത്വാ നസ്യവിധിമാഹ -

Adhikarana nasyavidhiradhyAyaH, nasyasya viShayaH (2-1) · Śloka 1

പഞ്ഹ്ചകര്മോക്തിപ്രസ്താവേ വമനവിരേകാന്വാസനനിരൂഹാനുക്ത്വാ നസ്യവിധിമാഹ - - - - അഥാതോ നസ്യവിധിമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ| (ഗദ്യസൂത്രേ|൨| ഊര്ധ്വജത്രുവികാരേഷു വിശേഷാന്നസ്യമിഷ്യതേ| നാസാ ഹി ശിരസോ ദ്വാരം തേന തദ്വ്യാപ്യ ഹന്തി താന്||൧||

സ൦-ജത്രു-വക്ഷോംസയോഃ സന്ധിഃ| ജത്രുണ ഊര്ധ്വമൂര്ധ്വജത്രു| മയൂരവ്യംസകാദിത്വാത് സമാസഃ| തത്ര വികാരാ ഊര്ധ്വജത്രുവികാരാഃ, തേഷൂര്ധ്വജത്രുവികാരേഷു-ശിരോരോഗാദിഷു വിഷയേ, വമനശിരാവ്യധാദയോऽപീഷ്യന്ത ഏവ| വിശേഷണ തു നസ്യമിഷ്യതേ| നാസായാം ക്രിയത് ഇതി നസ്യമ്| നാസികായാഃ "പദ്ദന്ന" ഇതി നസാദേശഃ| നനു, കിമിതി നസ്യമേതേഷു രോഗേഷു വിശേഷേണേഷ്ടമ് ? ഇത്യാഹ-നാസാ ഹീത്യാദി| യസ്മാത് ഘ്രാണം ശിരോദ്വാരമ്| തേന ദ്വാരേണ ശ്രോത്രശൃങ്ഗാടകപ്രാപ്തമൂര്ധ്വം നേത്രകണ്ഠാദിശിരാമുഖാനുപ്രവേശേന, തത്-ശിരോ, വ്യാപ്യ താമ്-വികാരാന് ഹന്തി|

Adhikarana nasyabhedAH (2) · Śloka 2

വിരേചനം ബൃംഹണം ച ശമനം ച ത്രിധാऽപി തത്| |൨|

സ൦-തത്-നസ്യം, വിരേചനബൃംഹണശമനാഖ്യഭേദേന ത്രിധാ സ്യാത്|

Adhikarana virecananasyasya viShayaH (2-3) · Śloka 3

തത്ര പൂര്വം വിരേചനാഖ്യസ്യോപയോഗമാഹ - - - - | വിരേചനം ശിരഃശൂലജാഡ്യസ്യന്ദഗലാമയേ||൨|| ശോഫഗണ്ഡകൃമിഗ്രന്ഥികുഷ്ഠാപസ്മാരപീനസേ| |൩|

സ൦-ശിരഃശൂലാദിഷു വിരേചനം നസ്യമിഷ്യതേ| അപസ്മാരോ യദ്യപ്യൂര്ധ്വജത്രുസ്ഥിതോ ന ഭവതി, തഥാऽപി വിരേചനനസ്യേന ശാമ്യതീതി തദുപാദാനമ്| ഉപലക്ഷണം ചേദമ്| കഫജേഷു പ്രസേകാസ്യവൈരസ്യഗന്ധാജ്ഞാനാദിഷ്വപി വിരേചനമേവ ഹിതമ്|

Adhikarana bRuMhaNanasyasya viShayaH (3-4) · Śloka 4

| ബൃംഹണം വാതജേ ശൂലേ സൂര്യാവര്തേ സ്വരക്ഷയേ||൩|| നാസാസ്യശോഷേ വാക്സങ്ഗേ കൃച്ഛ്രബോധേऽവബാഹുകേ| |൪|

സ൦-വാതോദ്ഭവശൂലാദിഷു ബൃംഹണം നസ്യം ഹിതമ്| സൂര്യാവര്തഃ-ശിരോരോഗവിശേഷഃ| കൃച്ഛ്രബോധഃ-കൃച്ഛ്രോന്മീലനമ്| അവബാഹുകോ-വാതവ്യാധിവിശേഷഃ|

Adhikarana shamananasyasya viShayaH (4) · Śloka 4

| ശമനം നീലികാവ്യങ്ഗകേശദോഷാക്ഷിരാജിഷു||൪||

സ൦-നീലികാദിഷു ശമനം നസ്യം ഹിതമ്| നീലികാവ്യങ്ഗൌ-ക്ഷുദ്രരോഗേഷു (ഹൃ. ഉ. അ. ൩൧|൨൮) വക്ഷ്യമാണൌ| കേശദോഷഃ-കേശശാതഃ|

Adhikarana virecananasyasya dravyANi (5) · Śloka 5

യഥാസ്വം യൌഗികൈഃ സ്നേഹൈര്യഥാസ്വം ച പ്രസാധിതൈഃ| കല്കക്വാഥാദിഭിശ്ചാദ്യം മധുപട്വാസവൈരപി||൫||

സ൦-യേ യേ സ്നേഹാ യഥാസ്വം തൈഃ| കിമ്ഭൂതൈഃ ? യോഗികൈഃ,-യോഗാര്ഹൈഃ സര്ഷപതൈലാദിഭിഃ, ന തു ഘൃതാദിഭിഃ| തഥാ, യഥാസ്വം-മരീചശുണ്ഠ്യാദിഭിഃ, പ്രസാധിതൈഃ-സംസ്കൃതൈഃ| തഥാ, കല്കക്വാഥസ്വരസാദിഭിശ്ച യഥാസ്വം കഫഘ്നൈര്ഗിരികര്ണികാദിജൈഃ സാധിതം, ആദ്യം-വിരേചനാഖ്യം നസ്യം, ഭവതി| ന കേവലമേതൈര്യാവന്മാക്ഷികാദിഭിശ്ച| ആസവോ-മദ്യവിശേഷഃ|

Adhikarana bRuMhaNanasyasya dravyANi, shamananasyasya dravyANi (6) · Śloka 6

ബൃംഹണം ധന്വമാംസോത്ഥരസാസൃക്ऽऽകപുരൈരപി| ശമനം യോജയേത്പൂര്വൈഃ ക്ഷീരേണ സലിലേന വാ||൬||

സ൦-ബൃംഹണം നസ്യം ധന്വോത്ഥമാംസോദ്ഭവരസൈഃ സ്യാത്| തഥാ, അസൃജാ-രക്തേന, ധന്വോത്ഥേനൈവ| തഥാ, ഖപുരൈഃ-നിര്യാസവിശേഷൈഃ| അപിശബ്ദാദന്യൈരപി പൂര്വോക്തൈഃ സ്നേഹൈരതീക്ഷ്ണൈര്ബൃംഹണം ഭവതി| ശമനം നസ്യം പൂര്വോക്തൈരതീക്ഷ്ണൈഃ സ്നേഹൈര്ഘൃതാദിഭിസ്തഥാ മാംസരസാദിഭിര്യോജയേത്| തഥാ, ക്ഷീരേണ ജലേന ചേതി| സുശ്രുതസ്തു സ്പഷ്ടതരമുവാച (ചി. അ. ൪൦|൨൨)- "തത്തു നസ്യം ദേയം വാതാഭിഭൂതേ ശിരസി ദന്തകേശശ്മശ്രുപ്രപാതദാരുണകകര്ണശൂലകര്ണക്ഷ്വേഡതിമിരസ്വരോപഘാതനാസാരോഗ മുഖശോഷേഷ്വകാലജവലീപലിതപ്രാദുര്ഭാവേ ദാരുണപ്രബോധേ വാതപൈത്തികേഷു ചാന്യേഷു മുഖരോഗേഷു വാതപിത്തഹരദ്രവ്യസിദ്ധേന സ്നേഹേനേതി| ശിരോവിരേചനം ശ്ലേഷ്മണാऽഭിവ്യാപ്തതാലുകണ്ഠശിരസാം നിദ്രാഭിഭൂതാനാം ശിരോഗൌരവശൂലപീനസാര്ദ്ധാവഭേദകകൃമിപ്രതിശ്യായാപസ്മാരഗന്ധാജ്ഞാനേഷ്വന്യേഷു ചോര്ധ്വജത്രുഗതേഷു കഫജേഷു വികാരേഷു ശിരോവിരേചനദ്രവ്യൈസ്തത്സിദ്ധേന വാ സ്നേഹേനേതി|" തഥാ-"സമ്യഗ്വിശുദ്ധേ ശിരസി സര്പിര്നസ്തോ നിഷേചയേത്| അവപീഡസ്തു ശിരോവിരേചനവദഭിഷ്യന്ദസര്പദഷ്ടവിസംജ്ഞേഭ്യോ ദദ്യാത്, ശിരോവിരേചനദ്രവ്യാണാമന്യതമമവപിഷ്യാവപീഡ്യ ച| ചേതോവികാരകൃമിവിഷാഭിപന്നാനാം ചൂര്ണം പ്രധമേത്| ശര്കരേക്ഷുരസക്ഷീരഘൃതമാംസരസാനാമന്യതമം ക്ഷീണാനാം ശോണിതപിത്തേ ച വിദധ്യാത്| കൃശദുര്ബലഭീരൂണാം സുകുമാരസ്യ യോഷിതാമ്| ശ്രൃതാഃ സ്നേഹാഃ ശിരഃശുദ്ധ്യൈ കല്കസ്തേഭ്യോ യഥാ ഹിതഃ||" ഇതി|

Adhikarana marshAdaya pa~jca nasyabhedAH (7-8) · Śloka 8

അധുനാऽന്യാനപി നസ്യവിശേഷാനാഹ - - - - മര്ശശ്ച പ്രതിമര്ശശ്ച ദ്വിധാ സ്നേഹോऽത്ര മാത്രയാ| കല്കാദ്യൈരവപീഡസ്തു സ തീക്ഷ്ണൈര്മൂര്ദ്ധരേചനഃ||൭|| ധ്മാനം വിരേചനശ്ചൂര്ണോ| |൮|

സ൦-അത്ര-ഏഷു നസ്യഭേദേഷു മധ്യേ, മര്ശാഖ്യഃ പ്രതിമര്ശാഖ്യശ്ചേതി സ്നേഹോ ദ്വിധാ-ഭേദദ്വയേന ഭവതി| കഥമ് ? മാത്രയാ,-മാത്രാഭേദേന, ന തു വസ്തുഭേദേന| കല്കാദ്യൈരിത്യാദി| തുരവധാരണേ ഭിന്നക്രമഃ| കല്കാദ്യൈരേവാവപീഡഃ, ന സ്നേഹേനാപി| സ ചാവപീഡഃ, തീക്ഷ്ണൈഃ-ശുണ്ഠ്യാദിഭിഃ കല്കക്വാഥരസാദ്യൈഃ, ന മൃദുഭിഃ| മൂര്ദ്ധരേചനഃ-ശിരോവിരേചനാഖ്യം നാമാന്തരമസ്യ| അതീക്ഷ്ണൈസ്തു ശമനസംജ്ഞമേതദ്വിരേചനം നസ്യമ്| പുനഃ പ്രകാരാന്തരമാഹ-ധ്മാനമിത്യാദി| ചൂര്ണോ-മരീചാദിഭിഃ കൃതോ, നാസയാ പ്രണീയമാനോ വിരേചനോ-ബഹിര്ദോഷനിരസനോ, ധ്മാനം-പ്രധ്മാനാഖ്യം നസ്യം സ്യാത്|

Adhikarana pradhamanasya vidhiH, pradhamanaya bahudoShaharatve yuktiH (8-9) · Śloka 9

കഥം പുനരസൌ നാസായാം ധ്മാപയിതവ്യഃ ? ഇത്യാഹ - - - - യുഞ്ജ്യാത്തം മുഖവായുനാ| ഷഡങ്ഗുലദ്വിമുഖയാ നാഡ്യാ ഭേഷജഗര്ഭയാ||൮|| സ ഹി ഭൂരിതരം ദോഷം ചൂര്ണത്വാദപകര്ഷതി| |൯|

സ൦-തം-ചൂര്ണം, മുഖവായുനാ-ഫൂത്കാരാഖ്യേന, യുഞ്ജ്യാത്-പ്രവേശയേത്| കഥമ് ? നാഡ്യാ, കാരണഭൂതയാ| കിമ്ഭൂതയാ ? ഷഡങ്ഗുലദ്വിമുഖയാ,-ഷഡങ്ഗുലാനി യസ്യാഃ സാ ഷഡങ്ഗുലാ, ദ്വേ മുഖേ യസ്യാഃ സാ ദ്വിമുഖാ, ഷഡങ്ഗുലാ ചാസൌ ദ്വിമുഖാ ച ഷഡങ്ഗുലദ്വിമുഖാ, തയാ| തഥാവിധയാ, തഥാ ഭേഷജഗര്ഭയാ-ത്രികടുകാദിചൂര്ണഭരിതയാ| സ ഹി-ചൂര്ണോ, ഭൂരിതരം-ബഹുതരം, ദോഷം ചൂര്ണത്വാദപകര്ഷതി, ന തഥാ കല്കക്വാഥാദയഃ| തസ്മാദ്വിരേചനാഖ്യോऽയമിത്യര്ഥഃ|

Adhikarana bindumAnam, marshasya mAtrAtrayam, avapIDashirovirecanayormAtrAtrayam (9-11) · Śloka 11

അധുനാ മര്ശസ്നേഹസ്യ പരിമാണമധികൃത്യാഹ - - - - | പ്രദേശിന്യങ്ഗുലീപര്വദ്വയാന്മഗ്നസമുദ്ധൃതാത്||൯|| യാവത്പത്യസൌ ബിന്ദുര്ദശാഷ്ടൌ ഷട് ക്രമേണ തേ| മര്ശസ്യോത്കൃഷ്ടമധ്യോനാ മാത്രാസ്താ ഏവ ച ക്രമാത്||൧൦|| ബിന്ദുദ്വയോനാഃ കല്കാദേഃ| |൧൧|

സ൦-പ്രദേശിനീ-അങ്ഗുഷ്ഠസമീപജാऽങ്ഗുലീ, തസ്യാഃ പര്വദ്വയം, തസ്മാത്| കിമ്ഭൂതാത് ? പൂര്വം ഭഗ്നം പശ്ചാത്സമുദ്ധൃതം, തസ്മാത് മഗ്നസമുദ്ധൃതാത് തര്ജനീപര്വദ്വയാത് യാവത്പരിമാണം പതതി, അസൌ ബിന്ദുഃ, 'ഉച്യതേ' ഇതി ശേഷഃ| തേ-ബിന്ദവോ, യഥാസങ്ഖ്യം മര്ശസ്യ ദശോത്കൃഷ്ടാ മാത്രാ, അഷ്ടൌ മധ്യമാ മാത്രാ, ഷട് കനിഷ്ഠാ മാത്രാ| താ ഏവ ക്രമാന്മാത്രാ ബിന്ദുദ്വയേനോനാഃ കല്കസ്വരസാദേഃ| തേനാഷ്ടൌ ബിന്ദവ ഉത്തമാ മാത്രാ, ഷണ്മധ്യമാ, ചത്വാരഃ കനിഷ്ഠാ, ഇത്യവതിഷ്ഠതേ| യാവദിതി യത്പരിമാണമസ്യേതി| യത്തദേതേഭ്യഃ പരിമാണേ വതുപ്, ആ സര്വനാമ്ന ഇത്യാകാരാദേശഃ|

Adhikarana pItatoyAdInAM nasyaniShedhaH (11-13) · Śloka 13

അധുനാ യേഷാം നസ്യമയുക്തം താനാഹ - - - - യോജയേന്ന തു നാവനമ്| തോയമദ്യഗരസ്നേഹപീതാനാം പാതുമിച്ഛതാമ്||൧൧|| ഭുക്തഭക്തശിരഃസ്നാതസ്നാതുകാമസ്രുതാസൃജാമ്| നവപീനസവേഗാര്തസൂതികാശ്വാസകാസിനാമ്||൧൨|| ശുദ്ധാനാം ദത്തബസ്തീനാം തഥാऽനാര്തവദുര്ദിനേ| അന്യത്രാത്യയികാദ്വ്യാധേഃ|൧൩|

സ൦-തോയാദി പീതം യൈസ്തേഷാമ്| അത്ര "ആഹിതാഗ്ന്യാദിത്വാത്" പരനിപാതഃ| തഥാ പാതുമിച്ഛതാം നാവനം-നസ്യം, നൈവ യോജയേത്| തോയാദിപീതാനാം പാതുമിച്ഛതാം ച യോജിതം നസ്യം നാസാസ്യസ്യന്ദോപദേഹതിമിരശിരോരോഗാന് കുര്യാത്| ഭുക്തഭക്തസ്യ ച ദോഷാ ഊര്ധ്വസ്രോതാംസ്യാവൃത്യ ഛര്ദിശ്വാസകാസപ്രതിശ്യായാന് ജനയേയുഃ| ശിരോഭ്യക്തസ്യ ച ശിരോക്ഷികര്ണശൂലകണ്ഠരോഗപീനസഹനുമന്യാസ്തമ്ഭാര്ദിതശിരഃകമ്പാന്| ശിരഃസ്നാതസ്യ സ്നാതുകാമസ്യ ച മൂര്ധ്നി സ്തിമിതോ ദോഷോ ജാഡ്യാരുചിപീനസാന്| സ്രുതരക്തസ്യ ച ക്ഷാമതാമരുചിമഗ്നിസാദം ച| നവപ്രതിശ്യായസ്യ സ്രോതോരോധാത് ദൃഷ്ടപ്രതിശ്യായകേശശാതകൃമികണ്ഡൂവിചര്ചികാരോഗാന്| മൂത്രിതോച്ചാരിതാദിവേഗാര്താനാം ഭൃശതരം വേഗവിധാരണജാന് വികാരാന്| സൂതികായാഃ സ്രുതരക്തദോഷാന്| ശ്വാസകാസിനോര്വ്യാധിവിവൃദ്ധിമ്| ശുദ്ധാനാം കൃതവമനവിരേചനാദീനാം ശ്വാസകാസസ്വരേന്ദ്രിയഹാനിശിരോഗൌരവകണ്ഡൂകൃമിദോഷാന്| ദത്തബസ്തീനാം വിവൃതസ്രോതസ്തയാऽതിവ്യാപ്ത്യാ ശ്വാസകാസാദീനേവ| തഥാ, അനാര്തവദുര്ദിനേ സഹസൈവ ശൈത്യാച്ഛിരോരുഗ്വേപഥുസ്തൈമിത്യതാലുനേത്രകണ്ഡൂപാകമന്യാസ്തമ്ഭകണ്ഠരോഗ പ്രതിശ്യായാരൂംഷികാഃ| ഏഷു ച നസ്യദോഷേഷു ജാതേഷു യഥാസ്വമായതനം ദോഷോദ്രേകം ചാപേക്ഷ്യ സ്നേഹസ്വേദശിരോവിരേകവക്ക്രലേപസേകതീക്ഷ്ണാവപീഡധൂമഗണ്ഡൂഷാദീനി യഥാസ്വം കുര്യാത്| സങ്ഗ്രഹേ വിശേഷഃ (സൂ. അ. ൨൯)- "ഗര്ഭിണ്യാശ്ച ഭക്തദ്വേഷജ്വരമൂര്ച്ഛാര്ദ്ധാവഭേദകാഃ സ്യുഃ| അപത്യം ച വ്യങ്ഗം വികലേന്ദ്രിയമുന്മാദാപസ്മാരയുക്തം വാ സ്യാത്| വിശേഷേണ തു ഗര്ഭിണീ രൂക്ഷേ നസ്യകര്മണി വര്ഷാഭൂകാകോലീകപികച്ഛൂഭിഃ ശൃതം പയഃ പിബേത്| ബലാവിദാര്യംശുമതീമേദാഭിര്വാ| ഏഭിരേവ ച ശ്രൃതം ഹവിഃ| വാതഹരസിദ്ധശ്ച സ്നേഹഃ ശിരോബസ്തൌ കര്ണപൂരണേ ച യോജ്യഃ| സര്വം ച ബൃംഹണമന്നപാനമ്|" ഇതി| തോയപീതാദിഷു സദൈവ കിം നസ്യം ന യോജ്യമ് ? ഇത്യാഹ-അന്യത്രേത്യാദി| ആത്യയികേ വ്യാധൌ നസ്യം യോജ്യമേവ|

Adhikarana nasyakAlaH (13-16) · Śloka 16

സാമ്പ്രതം യത്ര കാലേ യത്ര ച ദോഷേ നസ്യം പ്രയോജ്യം തദ്ദര്ശനാര്ഥമാഹ - - - - | അഥ നസ്യം പ്രയോജയേത്||൧൩|| പ്രാതഃ ശ്ലേഷ്മണി, മധ്യാഹ്നേ പിത്തേ, സായംനിശോശ്ചലേ| സ്വസ്ഥവൃത്തേ തു പൂര്വാഹ്ണേ ശരത്കാലവസന്തയോഃ||൧൪|| ശീതേ മധ്യംദിനേ, ഗ്രീഷ്മേ സായം വര്ഷാസു സാതപേ| വാതാഭിഭൂതേ ശിരസി ഹിധ്മായാമപതാനകേ||൧൫|| മന്യാസ്തമ്ഭേ സ്വരഭ്രംശേ സായംപ്രാതര്ദിനേദിനേ| ഏകാഹാന്തരമന്യത്ര|൧൬|

സ൦-കാരണേ കാര്യോപചാരാത്കഫരോഗഃ ശ്ലേഷ്മശബ്ദേനോക്തഃ| [ ഏവം പിത്താദാവപി| ] ശ്ലേഷ്മരോഗേഷു പ്രാതര്നസ്യം പ്രയോജയേത്| പിത്തരോഗേഷു മധ്യാഹ്നേ| വാതരോഗേഷ്വപരാഹ്ണേ രാത്രൌ ച| സങ്ഗ്രഹേ വിശേഷഃ (സൂ. അ. ൨൯) - "ലാലാസ്രാവസുപ്തപ്രലാപദന്തകടകടായനക്രഥനകൃച്ഛ്രോന്മീലനപൂതിമുഖകര്ണനാദതൃഷ്ണാര്ദിതശിരോരോഗശ്വാസകാസോന്നിദ്രേഷു രാത്രൌ" ഇതി| സ്വസ്ഥേത്യാദി| തുരവധാരണേ| സ്വസ്ഥവൃത്തേ ശരദി വസന്തേ ച പൂര്വാഹ്ണേ ഏവം നസ്യം യോജ്യമ്| ശീതേ-ഹേമന്തശിശിരലക്ഷണേ, മധ്യാഹ്നേ| ഗ്രീഷ്മേ സായം-അപരാഹ്ണേ| വര്ഷാസു സാതപേ-ദൃശ്യമാനരവൌ വാസരേ പ്രയോജയേത്| അധുനാ ദോഷാപേക്ഷയാ നസ്യകാലനിയമമാഹ-വാതേത്യാദി| വാതാഭിഭൂതമൂര്ദ്ധാദിഷു സ്വരഭ്രംശാന്തേഷു സായംപ്രാതഃ-പൂര്വാഹ്ണാപരാഹ്ണയോഃ, [ ദിനേദിനേ- ] പ്രതിദിനം ച, നൈകാഹാന്തരിതമ്| അന്യത്ര-വാതാഭിഭൂതമൂര്ദ്ധാദിഭ്യോऽന്യസ്മിന് രോഗേ, ഏകാഹാന്തരമ്|

Adhikarana nasyAvRutteravadhiH (16) · Śloka 16

| സപ്താഹം ച തദാചരേത്||൧൬||

സ൦-സപ്താഹം ച നസ്യമാചരേത്,- സപ്താഹാദൂര്ധ്വം നസ്യം ന വിദധ്യാത്|

Adhikarana nasyavidhiH, nasye puThasa~gkhyA (17-21) · Śloka 21

ഇദാനീം യാദൃശസ്യ പുരുഷസ്യ യഥാസ്ഥിതസ്യ നസ്യം ദേയം തഥാऽऽഹ - - - - സ്നിഗ്ധസ്വിന്നോത്തമാങ്ഗസ്യ പ്രാക്കൃതാവശ്യകസ്യ ച| നിവാതശയനസ്ഥസ്യ ജത്രൂര്ധ്വം സ്വേദയേത് പുനഃ||൧൭|| അഥോത്താനുര്ജുദേഹസ്യ പാണിപാദേ പ്രസാരിതേ| കിഞ്ചിദുന്നതപാദസ്യ കിഞ്ചിന്മൂര്ദ്ധനി നാമിതേ||൧൮|| നാസാപുടം പിധായൈകം പര്യായേണ നിഷേചയേത്| ഉഷ്ണാമ്ബുതപ്തം ഭൈഷ്ജ്യം പ്രണാഡ്യാ പിചുനാऽഥവാ||൧൯|| ദത്തേ പാദതലസ്കന്ധഹസ്തകര്ണാദി മര്ദയേത്| ശനൈരുച്ഛിദ്യ നിഷ്ഠീവേത്പാര്ശ്വയോരുഭയോസ്തതഃ||൨൦|| ആഭേഷജക്ഷയാദേവം ദ്വിസ്ത്രിര്വാ നസ്യമാചരേത്| |൨൧|

സ൦-പൂര്വം സ്നിഗ്ധം പശ്ചാത് സ്വിന്നമുത്തമാങ്ഗം-ശിരോ, യസ്യ തസ്യ| തഥാ, പ്രാക്-പൂര്വം, കൃതമാവശ്യകം-അവശ്യകരണീയമുച്ചാരമൂത്രോത്സര്ഗദന്തധാവനാദികം, യേന സ പ്രാക്കൃതാവശ്യകഃ, തസ്യ| തഥാ, നിവാതസ്ഥാനേ ശയനം യത്തത്ര സ്ഥിതസ്യ സതഃ, ഭൂയോ ജത്രൂര്ധ്വം സ്വേദയേത്| അഥേത്യാദി| അഥ-അനന്തരമ്, ഉത്താനസ്പഷ്ടസ്ഥിതശരീരസ്യ സതോ ഹസ്തചരണേ പ്രസാരിതേ, തഥാ കിഞ്ചിദുന്നതചരണസ്യ കിഞ്ചിച്ഛിരസി നാമിതേ സതി, നാസാപുടമേകം പിധായ-സ്ഥഗയിത്വാ, പര്യായേണ-ന തു യുഗപത്, ഭൈഷജ്യം നിഷേചയേത്| കീദൃശമ് ? ഉഷ്ണാമ്ബുതപ്തം,- ഉഷ്ണോദകോഷ്ണീകൃതമ്| കേന പരിഷേചയേത് ? പ്രണാഡ്യാ, അഥവാ പിചുനാ-കാര്പാസാദിമയേന| ദത്തേ നസ്യേ സതി പാദതലസ്കന്ധഹസ്തകര്ണാദി മര്ദയേത്| ആദിശബ്ദേന ഗ്രീവാലലാടാദിപരിഗ്രഹഃ| സുശ്രുതേ ചാഭ്യധായി (ചി. അ. ൪൦|൨൫)- "വസ്ത്രാവച്ഛാദിതനേത്രായ വാമഹസ്തപ്രദേശിന്യഗ്രോന്നാമിതനാസികാഗ്രായ വിശുദ്ധസ്രോതസി ദക്ഷിണഹസ്തേന സ്നേഹമുഷ്ണാമ്ബുപ്രതപ്തം രജതസുവര്ണതാമ്രമണിമൃത്പാത്രശുക്തീനാമന്യതമസ്ഥമനവച്ഛിന്നധാരമാസിഞ്ചേത്|" ഇതി| ശനൈരിത്യാദി| തതോ-മര്ദനാനന്തരം, ശനൈരുച്ഛിദ്യ പാര്ശ്വയോരുഭയോര്നിഷ്ഠീവേത്| (സങ്ഗ്രഹേ തു സൂ. അ. ൨൯)- "അനഭ്യവഹരന്| കഫസഹിതമഭ്യവഹൃതമഗ്നിമവാസാദയേദ്ദോഷം ച സംവര്ദ്ധയേത്| ഏകപാര്ശ്വനിഷ്ഠീവനേ ന സര്വാഃ ശിരാ ഭേഷജേന സമ്യഗ്വ്യാപ്യന്തേ| പുനഃപുനശ്ചൈനം സ്വേദയേത്|" ഏവം-അനേന ക്രമേണ, ആഭേഷജക്ഷയാത് കുര്യാത്| (പ്രായഃ സങ്ഗ്രഹോക്തോऽയമഗ്രിമോ ഗ്രന്ഥഃ-) ന തു നസ്യമാത്രാ സകൃദേവ പ്രക്ഷേപ്തവ്യാ| ഹീനമാത്രം ചൌഷധം ന ദേയമ്| തദ്ധി ദോഷാനുത്ക്ലേശ്യാനിര്ഹരന് ഗൌരവാരുചികാസപ്രസേകപീനസച്ഛര്ദികണ്ഠരോഗാന് കുര്യാത്| അധികമതിയോഗദോഷാന് കുര്യാത്| സകൃദേവ സര്വം ദത്തമുച്ഛിന്ദ്യമാനം ശിരോരോഗേപ്രതിശ്യായഘ്രാണക്ലേദാനുച്ഛ്വാസോപരോധം ച കുര്യാത്| അത്യുഷ്ണം ദാഹപാകജ്വരരതാഗമ [ ശിരോരുഗ്ദൃഷ്ടിദൌര്ബല്യ ] മൂര്ഛാഭ്രമാന്| അതിശീതം ഹീനദോഷാന്| അത്യുന്നതശിരസഃ സമ്യഗപ്രതിപദ്യമാനം താനേവ ഹീനദോഷാന്| അത്യവനതശിരസോ ദൂരഗമനാന്മൂര്ച്ഛാജാഡ്യ [ കണ്ഡൂദാഹ ] ജ്വരാന്| സങ്കുചിതഗാത്രസ്യ സമ്യഗ്ധമനീരപ്രാപ്നുവദ്ദോഷോത്ക്ലേശം [ വേദനാം സ്തമ്ഭം വാ ] കുര്യാത്|

Adhikarana nasyamUrcchAyAM pratIkAraH (21) · Śloka 21

യദി ച നസ്യേ ദീയമാനേ ഭേഷജവേഗാദസാത്മ്യേന വാ മൂര്ച്ഛാ സ്യാത് തദാ കിം കാര്യമ് ? ഇത്യാഹ - - - - | മൂര്ച്ഛായാം ശീതതോയേന സിഞ്ചേത്പരിഹരന് ശിരഃ||൨൧||

സ൦-മൂര്ച്ഛായാം സത്യാം ശീതജലേന മൂര്ദ്ധവര്ജം സിഞ്ചേത്| സങ്ഗ്രഹേऽപ്യുക്തമ് (സൂ. അ. ൨൯) - "ന ച നസ്യേ നിഷിച്യമാനേ കോപഹാസവ്യാഹാരസ്പന്ദനോച്ഛിന്ദനാന്യാചരേത്| തഥാ ഹി ശിരോരുക്ऽऽപ്രതിശ്യായകാസതിമിരഖലതിപലിതവ്യങ്ഗതിലകാലകമുഖദൂഷികാണാം സമ്ഭവഃ|" ഇതി|

Adhikarana virecananasyAnte snehanaM nasyam (22) · Śloka 22

സ്നേഹം വിരേചനസ്യാന്തേ ദദ്യാദ്ദോഷാദ്യപേക്ഷയാ| |൨൨|

സ൦-വിരേചനസ്യാവസാനേ ദേശദോഷസാത്മ്യാദ്യപേക്ഷയാ സ്നേഹമനുഷേചയേത്| തന്ത്രാന്തരേ (സങ്ഗ്രഹേ) ചോക്തമ്| (സൂ. അ. ൨൯) - "അഥ നസ്യാര്ഹം നരമവ്യാഹതവേഗം ധൌതാന്തര്ബഹിര്മുഖം സ്വവസ്ഥിതശിരസം പ്രായോഗികധൂമപാനവിശുദ്ധസ്രോതസം സ്വാസ്തീര്ണനിവാതശയനസ്ഥമുത്താനശീര്ഷമീഷദുന്നതപാദം പ്രസാരിതചരണം ച ജത്രൂര്ധ്വം പാണിതാപേന പുനഃ പുനഃ സ്വേദയേത്|" ഇതി|

Adhikarana nasyAnte uttAnashayanam (22) · Śloka 22

| നസ്യാന്തേ വാക്ശതം തിഷ്ഠേദുത്താനഃ|൨൨|

സ൦-നസ്യാവസാനേ വാക്ऽऽശതം-മാത്രാശതമുത്താനോ നിദ്രാമസേവമാനസ്തിഷ്ഠേത്|

Adhikarana tato dhUmagaNDUShau (22-23) · Śloka 23

| ധാരയേത്തതഃ||൨൨|| ധൂമം പീത്വാ കവോഷ്ണാമ്ബുകവലാന് കണ്ഠശുദ്ധയേ| |൨൩|

സ൦-തതോ-വാക്ശതാവസ്ഥാനാദനന്തരമ്, ഈഷദുഷ്ണജലകവലാന് ധാരയേത്| കിമര്ഥമ് ? കണ്ഠശുദ്ധയേ ഉത്ക്ലിഷ്ടദോഷശാന്തയേ ച| കിം കൃത്വാ ? ധൂമം-വിരേചനാദ്യന്യതമം, യഥായോഗം പീത്വാ, തതോऽസ്യ സ്നേഹോക്തമാചാരമാദിശേത്|

Adhikarana snehananasyasya samyagyogahInayogAtiyogaH (23-24) · Śloka 24

| സമ്യക്സ്നിഗ്ധേ സുഖോച്ഛ്വാസസ്വപ്നബോധാക്ഷപാടവമ്||൨൩|| രൂക്ഷേऽക്ഷിസ്തബ്ധതാ ശോഷോ നാസാസ്യേ മൂര്ദ്ധശൂന്യതാ| സ്നിഗ്ധേऽതി കണ്ഡൂഗുരുതാപ്രസേകാരുചിപീനസാഃ||൨൪||

സ൦-സമ്യക്ऽऽസ്നിഗ്ധേ ശിരസി സുഖോച്ഛ്വാസാദയഃ സ്യുഃ| സങ്ഗ്രഹേ ചോക്തമ് (സൂ. അ. ൨൯) - "സമ്യക്ऽऽസ്നിഗ്ധേ മൂര്ധ്നി വിരിക്തേ വാ സുഖോച്ഛ്വാസനിഃശ്വാസക്ഷവഥുസ്വപ്നപ്രബോധശിരോവദനേന്ദ്രിയവിശുദ്ധയോ ഭവന്തി, യഥോക്തവ്യാധ്യുപശമശ്ച|" ഇതി| സ൦-രൂക്ഷേ തു ശിരസ്യക്ഷിസ്തബ്ധതാ സ്യാത്| തഥാ, നാസായാമാസ്യേ ച ശോഷോ മൂര്ദ്ധശൂന്യതാ ച സ്യാത്| സ൦-അതിസ്നിഗ്ധേ കണ്ഡ്വാദയഃ സ്യുഃ|

Adhikarana virecananasyasya samyagyogahInayogAtiyogAH (25) · Śloka 25

സുവിരിക്തേऽക്ഷിലഘുതാവക്ക്രസ്വരവിശുദ്ധയഃ| ദുര്വിരിക്തേ ഗദോദ്രേകഃ, ക്ഷാമതാऽതിവിരേചിതേ||൨൫||

സ൦-സുവിരിക്തേ-സമ്യഗ്വിരിക്തേ, അക്ഷിലഘുതാദയഃ സ്യുഃ| സ൦-ദുര്വിരിക്തേ ഗദോദ്രേകോ-രോഗസ്യാധിക്യമ്| അതിവിരേചിതേ ക്ഷാമതാ-കൃശതാ സ്യാത്|

Adhikarana pratimarshasya viShayaH (26) · Śloka 26

അധുനാ പ്രതിമര്ശസ്യ വിഷയം സൂചയിതുമാഹ - - - - പ്രതിമര്ശഃ ക്ഷതക്ഷാമബാലവൃദ്ധസുഖാത്മസു| പ്രയോജ്യോऽകാലവര്ഷേऽപി|൨൬|

സ൦-പ്രതിമര്ശഃ ക്ഷതക്ഷാമാദിഷു പ്രയോജ്യഃ| അകാലവര്ഷണേऽപി കാര്യഃ|

Adhikarana duShTapInasAdau pratimarshaniShedhaH (26-27) · Śloka 27

| ന ത്വിഷ്ടോ ദുഷ്ടപീനസേ||൨൬|| മദ്യപീതേऽബലശ്രോത്രേ കൃമിദൂഷിതമൂര്ദ്ധനി| ഉത്കൃഷ്ടോത്ക്ലിഷ്ടദോഷേ ച, ഹീനമാത്രതയാ ഹി സഃ||൨൭||

സ൦-ദൃഷ്ടപീനസേ തു ന പ്രയോജ്യഃ| ദുഷ്ടപീനസോ-നാസാരോഗേഷു (ഹൃ. ഉ. അ. ൧൯|൯) വക്ഷ്യമാണഃ| തഥാ മദ്യപീതേ, തഥാऽബലശ്രോതേ-രുദ്ധശ്രവണമാര്ഗേ, തഥാ കൃമിഭിര്ദൂഷിതോ മൂര്ദ്ധാ യസ്യ തസ്മിന് കൃമിപീഡിതശിരസി, തഥോത്കൃഷ്ടോ-വൃദ്ധിം ഗതഃ, തഥോത്ക്ലിഷ്ടഃ-പ്രചലോ, ദോഷോ യസ്യ തസ്മിംശ്ച, പ്രതിമര്ശോ ന യോജ്യഃ| കേന പ്രകാരേണ (കാരണേന) ന യോജ്യഃ ? ഇത്യാഹ-ഹീനേത്യാദി| ഹി-യസ്മാത്, ഏഷാം സഃ-പ്രതിമര്ശഃ, ഹീനമാത്രതയാ,-ഹീനാ മാത്രാ യസ്യ സ ഹീനമാത്രഃ, തസ്യ ഭാവോ ഹീനമാത്രതാ, തയാ| യ (അ) സ്മാദസൌ ന യുജ്യതേ| ഏഷാം ഹ്യുദീര്ണദോഷത്വാത് താവതാ ദോഷോത്ക്ലേശ ഏവ ഭവതി ന ശമഃ|

Adhikarana pratimarshasya pa~jcadasha kAlAH (28-29) · Śloka 29

നിശാഹര്ഭുക്തവാന്താഹഃ സ്വപ്നാധ്വശ്രമരേതസാമ്| ശിരോഭ്യഞ്ജനഗണ്ഡൂഷപ്രസ്രാവാഞ്ജനവര്ചസാമ്||൨൮|| ദന്തകാഷ്ഠസ്യ ഹാസസ്യ യോജ്യോऽന്തേऽസൌ ദ്വിബിന്ദുകഃ| |൨൯|

സ൦-അസൌ-പ്രതിമര്ശൌ, ദ്വിബിന്ദുകോ നിശാദീനാം പഞ്ചദശാനാം കാലാനാമന്തേ പ്രയോജ്യഃ|

Adhikarana uktakAlAnAM phalam (29-30) · Śloka 30

| പഞ്ചസു സ്രോതസാം ശുദ്ധിഃ, ക്ലമനാശസ്ത്രിഷു ക്രമാത്||൨൯|| ദൃഗ്ബലം പഞ്ചസു, തതോ ദന്തദാര്ഢ്യം മരുച്ഛമഃ| |൩൦|

സ൦-തത്ര നിശാഹര്ഭുക്തവാന്താഹഃസ്വപ്നാഖ്യേഷു പഞ്ചസു കാലേഷു പ്രതിമര്ശേ പ്രയുക്തേ സ്രോതസാം ശുദ്ധിര്ഭവതി| ക്രമാത്-ക്രമേണൈവ പഠിതേഷു| അധ്വശ്രമമൈഥുനാനാം ത്രയാണാമന്തേ പ്രതിമര്ശേ ദത്തേ സതി ക്ലമസ്യ നാശഃ സ്യാത്| ഉപലക്ഷണം ചേദമ്| മനഃപ്രസാദശിരോലാഘവേऽപി ഭവതഃ| ഏവം ശിരോഭ്യഞ്ജനാദിഷു പഞ്ചസ്വന്തേ പ്രതിമര്ശേ യോജിതേ സതി ദൃഷ്ടേര്ബലം സ്യാത്| തതഃ-അനന്തരം, ദന്തകാഷ്ഠഹാസയോരന്തേ യഥാസങ്ഖ്യേന ദ്വിജദൃഢത്വം പവനശമശ്ച സ്യാത്|

Adhikarana vayovisheSheNa nasyadhUmakavalashodhanAnAM niShedhaH (30-31) · Śloka 31

അധുനാ നസ്യസ്യ ധൂമാദീനാം ച പുരുഷവിശേഷേ നിയമം കുര്വന്നാഹ - - - - | ന നസ്യമൂനസപ്താബ്ദേ നാതീതാശീതിവത്സരേ||൩൦|| ന ചോനാഷ്ടാദശേ ധൂമഃ, കവലോ നോനപഞ്ചമേ| ന ശുദ്ധിരൂനദശമേ ന ചാതിക്രാന്തസപ്തതൌ||൩൧||

സ൦-ഊനസപ്തവര്ഷേ നസ്യം ന യോജ്യമ്| തഥാ, അതിക്രാന്താശീതിവര്ഷേ ച നസ്യം പ്രയോജനമ്| അപൂര്ണാഷ്ടാദശവര്ശേ ധൂമോ ന പ്രയോജ്യഃ| കവലോऽപൂര്ണപഞ്ചവത്സരേ ന പ്രയോജ്യഃ| ഊനദശമവര്ഷേ ശുദ്ധിഃ-വമനവിരേകാദികാ, ന പ്രയോജ്യാ| തഥാ, അതീതസപ്തതിവര്ഷേ ച ശുദ്ധിര്ന യോജ്യാ|

Adhikarana pratimarshasya sukhasevyatvam (32-33) · Śloka 33

ആജന്മമരണം ശസ്തഃ പ്രതിമര്ശസ്തു ബസ്തിവത്| മര്ശവച്ച ഗുണാന് കുര്യാത്സ ഹി നിത്യോപസേവനാത്||൩൨|| ന ചാത്ര യന്ത്രണാ നാപി വ്യാപദ്ഭ്യോ മര്ശവദ്ഭയമ്| |൩൩|

സ൦-പ്രതിമര്ശഃ പുനര്ബസ്തിരിവ ശസ്തോ-ഹിതഃ| കഥമ് ? ആജന്മമരണം,-ജന്മമരണേ അവധിം കൃത്വാ, പ്രതിമര്ശോ ഹിത ഇത്യര്ഥഃ| സ ച-പ്രതിമര്ശോ, നിത്യോപസേവനാത്-സന്തതമഭ്യസ്യമാനോ, മര്ശ ഇവ ഗുണാന്-സുഖോച്ഛ്വാസാദീന് കുര്യാത്| അത്ര ച-പ്രതിമര്ശേ, യന്ത്രണാ-"ഉഷ്ണോദകോപചാരീ സ്യാത്" ഇത്യാദികാ, നാസ്തി| ന ച വ്യാപഭ്ദ്യഃ-"അക്ഷിസ്തബ്ധതാ ശോഷഃ" ഇത്യാദിഭ്യോ, ഭയം മര്ശ ഇവ-മര്ശവത് നാസ്തീതി| മര്ശ ഇവ മര്ശവത്, സപ്തമ്യന്താദ്വതിഃ|

Adhikarana nityanasye tailamevocitam (33-34) · Śloka 34

| തൈലമേവ ച നസ്യാര്ഥേ നിത്യാഭ്യാസേന ശസ്യതേ||൩൩|| ശിരസഃ ശ്ലേഷ്മധാമത്വാത്സ്നേഹാഃ സ്വസ്ഥസ്യ നേതരേ| |൩൪|

സ൦-തൈലമേവ നിത്യാഭ്യാസേന പ്രതിമര്ശന്യായേന നസ്യാര്ഥേ ശ്രേഷ്ഠം ഭവതി| കുതോ ഹേതോഃ ? മൂര്ധ്നഃ കഫസ്ഥാനത്വാത്| ന ത്വപരേ സ്നേഹാഃ| തേഷാം ശ്ലേഷ്മലത്വാദിതി ഭാവഃ|

Adhikarana marshapratimarshAdiShu visheShaguNotkarShApakRuShTatvam (34-36) · Śloka 36

| ആശുകൃച്ചിരകാരിത്വം ഗുണോത്കര്ഷാപകൃഷ്ടതാ||൩൪|| മര്ശേ ച പ്രതിമര്ശേ ച വിശേഷോ ന ഭവേദ്യദി| കോ മര്ശം സപരീഹാരം സാപദം ച ഭജേത്തതഃ||൩൫|| അച്ഛപാനവിചാരാഖ്യൌ കുടീവാതാതപസ്ഥിതീ| അന്വാസമാത്രാബസ്തീ ച തദ്വദേവ വിനിര്ദിശേത്||൩൬||

സ൦-ആശുകാരിഗുണയുക്തോ മര്ശഃ, ചിരകാരീ തു പ്രതിമര്ശഃ| ഗുണോത്കര്ഷത്വയുക്തോ മര്ശോ ഗുണാപകൃഷ്ടതാന്വിതസ്തു പ്രതിമര്ശ ഇത്യനയോര്ഭേദഃ| യദി ച മര്ശേ പ്രതിമര്ശേ ച വിശേഷഗുണോ ന സ്യാത്, തതോ മര്ശം സപരിഹാരം സവ്യാപദം ച കോ ഭജേത് ? ന കശ്ചിദ്ഭജേദിത്യര്ഥഃ| മര്ശപ്രതിമര്ശവിശേഷവദച്ഛപാനവിചാരാഖ്യൌ സ്നേഹൌ ശീഘ്രകാരിത്വാദിനാ വിശേഷേണ നിര്ദിശേത്| തഥാ, കുടീപ്രവേശസ്ഥിത്യാ യദ്രരസായനമുപയുജ്യതേ, യച്ച വാതാതപാദ്യപരിഹാരസ്ഥിത്യാ രസായനം ക്രിയതേ, തേ ച ദ്വേ അപി തഥൈവ സവിശേഷേ നിര്ദിശേത്| തഥാ, അന്വാസഃ-അനുവാസനം, തഥാ മാത്രാബസ്തിശ്ച, താവപ്യേവം ശീഘ്രകാരിചിരകാരിത്വാദിഗുണൈര്വിനിര്ദിശേത്|

Adhikarana aNutailam (37-38) · Śloka 38

ഇദാനീം നസ്യമണുതൈലം നിര്ദിദിക്ഷുരാഹ - - - - ജീവന്തീജലദേവദാരുജലദത്വക്ऽऽസേവ്യഗോപീഹിമം ദാര്വീത്വങ്മധുകപ്ലവാഗുരുവരീപുണ്ഡ്രാഹ്വിബില്വോത്പലമ്| ധാവന്യൌ സുരഭിം സ്ഥിരേ കൃമിഹരം പത്രം ത്രുടിം രേണുകാം കിഞ്ജല്കം കമലാദ്ബലാം ശതഗുണേ ദിവ്യേऽമ്ഭസിക്വാഥയേത്||൩൭|| തൈലാദ്രസം ദശഗുണം പരിശേഷ്യ തേന തൈലം പചേത സലിലേന ദശൈവ വാരാന്| പാകേ ക്ഷിപേച്ച ദശമേ സമമാജദുഗ്ധം നസ്യം മഹാഗുണമുശന്ത്യണുതൈലമേതത്||൩൮||

സ൦-ജീവന്ത്യാദീനി ദ്രവ്യാണി ദിവ്യേ ജലേ ക്വാഥയേത്| ഗോപീ-സാരിവാ| പ്ലവം-ഗോപാലദമനാഖ്യമ്| പുണ്ഡ്രാഹ്വം-പ്രപൌണ്ഡരീകമ്| ധാവന്യൌ-കണ്ടകാരികാമഹോടികാഖ്യേ| സുരഭിഃ-സല്ലകീ| സ്ഥിരേ-ശാലീപര്ണീപൃശ്നിപര്ണ്യൌ| കൃമിഹരം-വിഡങ്ഗമ്| അത്ര തൈലസമാനി ദ്രവ്യാണി ഗ്രാഹ്യാണീതി വൃദ്ധവൈദ്യവ്യവഹാരഃ| ആകാശാദേവ പടാദിഭിര്ഗൃഹീതം ജലം ദിവ്യമുച്യതേ| തച്ച തൈലാച്ഛതഗുണം ഗൃഹീത്വാ താവത്ക്വാഥയേത്, യാവദ്ദശഗുണോ രസസ്തൈലാത്സ്യാത്| തേന ച ക്വാഥേന തൈലം ദശൈവ വാരാന് പചേത്| ദശമേ ച പാകേ തൈലസമമജാക്ഷീരം ക്ഷിപേത്| തതഃ പുനഃ പചേത്| ഇത്യേതത്തൈലം മഹാഗുണം-സര്വോത്തമഗുണം, അണുതൈലസംജ്ഞം കഥയന്തി| അണുഷു തൈലമണുതൈലമ്| അണൂനീന്ദ്രിയസ്രോതാംസി പ്രവിശതീത്യര്ഥഃ|

Adhikarana nasyashIlanasya phalam (20) · Śloka 20

ഘനോന്നതപ്രസന്നത്വക്ऽऽസ്കന്ധഗ്രീവാസ്യവക്ഷസഃ| ദൃഢേന്ദ്രിയാസ്തപലിതാ ഭവേയുര്നസ്യശീലിനഃ||൩൯|| ഇതി ശ്രീ വൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസൂനുശ്രീമദ്വാഗ്ഭടവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയസംഹിതായാം സൂത്രസ്ഥാനേ നസ്യവിധാര്നാമ വിംശോऽധ്യായഃ||൨൦||

സ൦-നസ്യശീലിനോ നിബിഡോച്ചതരരമണീയത്വഗാദയഃ സ്യുഃ| ത്വക് ച സ്കന്ധശ്ച ഗ്രീവാ ചാസ്യം ച വക്ഷശ്ച ഏതേഷാം സമാഹാരഃ ത്വക്ऽऽസ്കന്ധഗ്രീവാസ്യവക്ഷഃ| ഘനോന്നതപ്രസന്നം ത്വക്ऽऽസ്കന്ധഗ്രീവാസ്യവക്ഷോ യേഷാം തേ ഘനോന്നതപ്രസന്നത്വക്ऽऽസ്കന്ധഗ്രീവാസ്യവക്ഷസഃ| തഥാ, പുഷ്ടേന്ദ്രിയാഃ പലിതവര്ജിതാശ്ച ഭവേയുഃ| ഇതി ശ്രീമൃഗാങ്കദത്തപുത്രശ്രീമദരുണദത്തവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയടീകായാം സര്വാങ്ഗസുന്ദരാഖ്യായാം സൂത്രസ്ഥാനേ നസ്യവിധിര്നാമ വിംശോऽധ്യായഃ സമാപ്തഃ|| ൨൦||