20. nasyavidhiradhyāyaḥ

Adhikarana nasyavidhiradhyAyaH, nasyasya viShayaH (2-1) · Śloka 1

പഞ്ഹ്ചകര്മോക്തിപ്രസ്താവേ വമനവിരേകാന്വാസനനിരൂഹാനുക്ത്വാ നസ്യവിധിമാഹ - - - - അഥാതോ നസ്യവിധിമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ| (ഗദ്യസൂത്രേ|൨| ഊര്ധ്വജത്രുവികാരേഷു വിശേഷാന്നസ്യമിഷ്യതേ| നാസാ ഹി ശിരസോ ദ്വാരം തേന തദ്വ്യാപ്യ ഹന്തി താന്||൧||

Adhikarana nasyabhedAH (2) · Śloka 2

വിരേചനം ബൃംഹണം ച ശമനം ച ത്രിധാऽപി തത്| |൨|

Adhikarana virecananasyasya viShayaH (2-3) · Śloka 3

തത്ര പൂര്വം വിരേചനാഖ്യസ്യോപയോഗമാഹ - - - - | വിരേചനം ശിരഃശൂലജാഡ്യസ്യന്ദഗലാമയേ||൨|| ശോഫഗണ്ഡകൃമിഗ്രന്ഥികുഷ്ഠാപസ്മാരപീനസേ| |൩|

Adhikarana bRuMhaNanasyasya viShayaH (3-4) · Śloka 4

| ബൃംഹണം വാതജേ ശൂലേ സൂര്യാവര്തേ സ്വരക്ഷയേ||൩|| നാസാസ്യശോഷേ വാക്സങ്ഗേ കൃച്ഛ്രബോധേऽവബാഹുകേ| |൪|

Adhikarana shamananasyasya viShayaH (4) · Śloka 4

| ശമനം നീലികാവ്യങ്ഗകേശദോഷാക്ഷിരാജിഷു||൪||

Adhikarana virecananasyasya dravyANi (5) · Śloka 5

യഥാസ്വം യൌഗികൈഃ സ്നേഹൈര്യഥാസ്വം ച പ്രസാധിതൈഃ| കല്കക്വാഥാദിഭിശ്ചാദ്യം മധുപട്വാസവൈരപി||൫||

Adhikarana bRuMhaNanasyasya dravyANi, shamananasyasya dravyANi (6) · Śloka 6

ബൃംഹണം ധന്വമാംസോത്ഥരസാസൃക്ऽऽകപുരൈരപി| ശമനം യോജയേത്പൂര്വൈഃ ക്ഷീരേണ സലിലേന വാ||൬||

Adhikarana marshAdaya pa~jca nasyabhedAH (7-8) · Śloka 8

അധുനാऽന്യാനപി നസ്യവിശേഷാനാഹ - - - - മര്ശശ്ച പ്രതിമര്ശശ്ച ദ്വിധാ സ്നേഹോऽത്ര മാത്രയാ| കല്കാദ്യൈരവപീഡസ്തു സ തീക്ഷ്ണൈര്മൂര്ദ്ധരേചനഃ||൭|| ധ്മാനം വിരേചനശ്ചൂര്ണോ| |൮|

Adhikarana pradhamanasya vidhiH, pradhamanaya bahudoShaharatve yuktiH (8-9) · Śloka 9

കഥം പുനരസൌ നാസായാം ധ്മാപയിതവ്യഃ ? ഇത്യാഹ - - - - യുഞ്ജ്യാത്തം മുഖവായുനാ| ഷഡങ്ഗുലദ്വിമുഖയാ നാഡ്യാ ഭേഷജഗര്ഭയാ||൮|| സ ഹി ഭൂരിതരം ദോഷം ചൂര്ണത്വാദപകര്ഷതി| |൯|

Adhikarana bindumAnam, marshasya mAtrAtrayam, avapIDashirovirecanayormAtrAtrayam (9-11) · Śloka 11

അധുനാ മര്ശസ്നേഹസ്യ പരിമാണമധികൃത്യാഹ - - - - | പ്രദേശിന്യങ്ഗുലീപര്വദ്വയാന്മഗ്നസമുദ്ധൃതാത്||൯|| യാവത്പത്യസൌ ബിന്ദുര്ദശാഷ്ടൌ ഷട് ക്രമേണ തേ| മര്ശസ്യോത്കൃഷ്ടമധ്യോനാ മാത്രാസ്താ ഏവ ച ക്രമാത്||൧൦|| ബിന്ദുദ്വയോനാഃ കല്കാദേഃ| |൧൧|

Adhikarana pItatoyAdInAM nasyaniShedhaH (11-13) · Śloka 13

അധുനാ യേഷാം നസ്യമയുക്തം താനാഹ - - - - യോജയേന്ന തു നാവനമ്| തോയമദ്യഗരസ്നേഹപീതാനാം പാതുമിച്ഛതാമ്||൧൧|| ഭുക്തഭക്തശിരഃസ്നാതസ്നാതുകാമസ്രുതാസൃജാമ്| നവപീനസവേഗാര്തസൂതികാശ്വാസകാസിനാമ്||൧൨|| ശുദ്ധാനാം ദത്തബസ്തീനാം തഥാऽനാര്തവദുര്ദിനേ| അന്യത്രാത്യയികാദ്വ്യാധേഃ|൧൩|

Adhikarana nasyakAlaH (13-16) · Śloka 16

സാമ്പ്രതം യത്ര കാലേ യത്ര ച ദോഷേ നസ്യം പ്രയോജ്യം തദ്ദര്ശനാര്ഥമാഹ - - - - | അഥ നസ്യം പ്രയോജയേത്||൧൩|| പ്രാതഃ ശ്ലേഷ്മണി, മധ്യാഹ്നേ പിത്തേ, സായംനിശോശ്ചലേ| സ്വസ്ഥവൃത്തേ തു പൂര്വാഹ്ണേ ശരത്കാലവസന്തയോഃ||൧൪|| ശീതേ മധ്യംദിനേ, ഗ്രീഷ്മേ സായം വര്ഷാസു സാതപേ| വാതാഭിഭൂതേ ശിരസി ഹിധ്മായാമപതാനകേ||൧൫|| മന്യാസ്തമ്ഭേ സ്വരഭ്രംശേ സായംപ്രാതര്ദിനേദിനേ| ഏകാഹാന്തരമന്യത്ര|൧൬|

Adhikarana nasyAvRutteravadhiH (16) · Śloka 16

| സപ്താഹം ച തദാചരേത്||൧൬||

Adhikarana nasyavidhiH, nasye puThasa~gkhyA (17-21) · Śloka 21

ഇദാനീം യാദൃശസ്യ പുരുഷസ്യ യഥാസ്ഥിതസ്യ നസ്യം ദേയം തഥാऽऽഹ - - - - സ്നിഗ്ധസ്വിന്നോത്തമാങ്ഗസ്യ പ്രാക്കൃതാവശ്യകസ്യ ച| നിവാതശയനസ്ഥസ്യ ജത്രൂര്ധ്വം സ്വേദയേത് പുനഃ||൧൭|| അഥോത്താനുര്ജുദേഹസ്യ പാണിപാദേ പ്രസാരിതേ| കിഞ്ചിദുന്നതപാദസ്യ കിഞ്ചിന്മൂര്ദ്ധനി നാമിതേ||൧൮|| നാസാപുടം പിധായൈകം പര്യായേണ നിഷേചയേത്| ഉഷ്ണാമ്ബുതപ്തം ഭൈഷ്ജ്യം പ്രണാഡ്യാ പിചുനാऽഥവാ||൧൯|| ദത്തേ പാദതലസ്കന്ധഹസ്തകര്ണാദി മര്ദയേത്| ശനൈരുച്ഛിദ്യ നിഷ്ഠീവേത്പാര്ശ്വയോരുഭയോസ്തതഃ||൨൦|| ആഭേഷജക്ഷയാദേവം ദ്വിസ്ത്രിര്വാ നസ്യമാചരേത്| |൨൧|

Adhikarana nasyamUrcchAyAM pratIkAraH (21) · Śloka 21

യദി ച നസ്യേ ദീയമാനേ ഭേഷജവേഗാദസാത്മ്യേന വാ മൂര്ച്ഛാ സ്യാത് തദാ കിം കാര്യമ് ? ഇത്യാഹ - - - - | മൂര്ച്ഛായാം ശീതതോയേന സിഞ്ചേത്പരിഹരന് ശിരഃ||൨൧||

Adhikarana virecananasyAnte snehanaM nasyam (22) · Śloka 22

സ്നേഹം വിരേചനസ്യാന്തേ ദദ്യാദ്ദോഷാദ്യപേക്ഷയാ| |൨൨|

Adhikarana nasyAnte uttAnashayanam (22) · Śloka 22

| നസ്യാന്തേ വാക്ശതം തിഷ്ഠേദുത്താനഃ|൨൨|

Adhikarana tato dhUmagaNDUShau (22-23) · Śloka 23

| ധാരയേത്തതഃ||൨൨|| ധൂമം പീത്വാ കവോഷ്ണാമ്ബുകവലാന് കണ്ഠശുദ്ധയേ| |൨൩|

Adhikarana snehananasyasya samyagyogahInayogAtiyogaH (23-24) · Śloka 24

| സമ്യക്സ്നിഗ്ധേ സുഖോച്ഛ്വാസസ്വപ്നബോധാക്ഷപാടവമ്||൨൩|| രൂക്ഷേऽക്ഷിസ്തബ്ധതാ ശോഷോ നാസാസ്യേ മൂര്ദ്ധശൂന്യതാ| സ്നിഗ്ധേऽതി കണ്ഡൂഗുരുതാപ്രസേകാരുചിപീനസാഃ||൨൪||

Adhikarana virecananasyasya samyagyogahInayogAtiyogAH (25) · Śloka 25

സുവിരിക്തേऽക്ഷിലഘുതാവക്ക്രസ്വരവിശുദ്ധയഃ| ദുര്വിരിക്തേ ഗദോദ്രേകഃ, ക്ഷാമതാऽതിവിരേചിതേ||൨൫||

Adhikarana pratimarshasya viShayaH (26) · Śloka 26

അധുനാ പ്രതിമര്ശസ്യ വിഷയം സൂചയിതുമാഹ - - - - പ്രതിമര്ശഃ ക്ഷതക്ഷാമബാലവൃദ്ധസുഖാത്മസു| പ്രയോജ്യോऽകാലവര്ഷേऽപി|൨൬|

Adhikarana duShTapInasAdau pratimarshaniShedhaH (26-27) · Śloka 27

| ന ത്വിഷ്ടോ ദുഷ്ടപീനസേ||൨൬|| മദ്യപീതേऽബലശ്രോത്രേ കൃമിദൂഷിതമൂര്ദ്ധനി| ഉത്കൃഷ്ടോത്ക്ലിഷ്ടദോഷേ ച, ഹീനമാത്രതയാ ഹി സഃ||൨൭||

Adhikarana pratimarshasya pa~jcadasha kAlAH (28-29) · Śloka 29

നിശാഹര്ഭുക്തവാന്താഹഃ സ്വപ്നാധ്വശ്രമരേതസാമ്| ശിരോഭ്യഞ്ജനഗണ്ഡൂഷപ്രസ്രാവാഞ്ജനവര്ചസാമ്||൨൮|| ദന്തകാഷ്ഠസ്യ ഹാസസ്യ യോജ്യോऽന്തേऽസൌ ദ്വിബിന്ദുകഃ| |൨൯|

Adhikarana uktakAlAnAM phalam (29-30) · Śloka 30

| പഞ്ചസു സ്രോതസാം ശുദ്ധിഃ, ക്ലമനാശസ്ത്രിഷു ക്രമാത്||൨൯|| ദൃഗ്ബലം പഞ്ചസു, തതോ ദന്തദാര്ഢ്യം മരുച്ഛമഃ| |൩൦|

Adhikarana vayovisheSheNa nasyadhUmakavalashodhanAnAM niShedhaH (30-31) · Śloka 31

അധുനാ നസ്യസ്യ ധൂമാദീനാം ച പുരുഷവിശേഷേ നിയമം കുര്വന്നാഹ - - - - | ന നസ്യമൂനസപ്താബ്ദേ നാതീതാശീതിവത്സരേ||൩൦|| ന ചോനാഷ്ടാദശേ ധൂമഃ, കവലോ നോനപഞ്ചമേ| ന ശുദ്ധിരൂനദശമേ ന ചാതിക്രാന്തസപ്തതൌ||൩൧||

Adhikarana pratimarshasya sukhasevyatvam (32-33) · Śloka 33

ആജന്മമരണം ശസ്തഃ പ്രതിമര്ശസ്തു ബസ്തിവത്| മര്ശവച്ച ഗുണാന് കുര്യാത്സ ഹി നിത്യോപസേവനാത്||൩൨|| ന ചാത്ര യന്ത്രണാ നാപി വ്യാപദ്ഭ്യോ മര്ശവദ്ഭയമ്| |൩൩|

Adhikarana nityanasye tailamevocitam (33-34) · Śloka 34

| തൈലമേവ ച നസ്യാര്ഥേ നിത്യാഭ്യാസേന ശസ്യതേ||൩൩|| ശിരസഃ ശ്ലേഷ്മധാമത്വാത്സ്നേഹാഃ സ്വസ്ഥസ്യ നേതരേ| |൩൪|

Adhikarana marshapratimarshAdiShu visheShaguNotkarShApakRuShTatvam (34-36) · Śloka 36

| ആശുകൃച്ചിരകാരിത്വം ഗുണോത്കര്ഷാപകൃഷ്ടതാ||൩൪|| മര്ശേ ച പ്രതിമര്ശേ ച വിശേഷോ ന ഭവേദ്യദി| കോ മര്ശം സപരീഹാരം സാപദം ച ഭജേത്തതഃ||൩൫|| അച്ഛപാനവിചാരാഖ്യൌ കുടീവാതാതപസ്ഥിതീ| അന്വാസമാത്രാബസ്തീ ച തദ്വദേവ വിനിര്ദിശേത്||൩൬||

Adhikarana aNutailam (37-38) · Śloka 38

ഇദാനീം നസ്യമണുതൈലം നിര്ദിദിക്ഷുരാഹ - - - - ജീവന്തീജലദേവദാരുജലദത്വക്ऽऽസേവ്യഗോപീഹിമം ദാര്വീത്വങ്മധുകപ്ലവാഗുരുവരീപുണ്ഡ്രാഹ്വിബില്വോത്പലമ്| ധാവന്യൌ സുരഭിം സ്ഥിരേ കൃമിഹരം പത്രം ത്രുടിം രേണുകാം കിഞ്ജല്കം കമലാദ്ബലാം ശതഗുണേ ദിവ്യേऽമ്ഭസിക്വാഥയേത്||൩൭|| തൈലാദ്രസം ദശഗുണം പരിശേഷ്യ തേന തൈലം പചേത സലിലേന ദശൈവ വാരാന്| പാകേ ക്ഷിപേച്ച ദശമേ സമമാജദുഗ്ധം നസ്യം മഹാഗുണമുശന്ത്യണുതൈലമേതത്||൩൮||

Adhikarana nasyashIlanasya phalam (20) · Śloka 20

ഘനോന്നതപ്രസന്നത്വക്ऽऽസ്കന്ധഗ്രീവാസ്യവക്ഷസഃ| ദൃഢേന്ദ്രിയാസ്തപലിതാ ഭവേയുര്നസ്യശീലിനഃ||൩൯|| ഇതി ശ്രീ വൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസൂനുശ്രീമദ്വാഗ്ഭടവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയസംഹിതായാം സൂത്രസ്ഥാനേ നസ്യവിധാര്നാമ വിംശോऽധ്യായഃ||൨൦||