20. nasyavidhiradhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

పఞ్హ్చకర్మోక్తిప్రస్తావే వమనవిరేకాన్వాసననిరూహానుక్త్వా నస్యవిధిమాహ -

Adhikarana nasyavidhiradhyAyaH, nasyasya viShayaH (2-1) · Śloka 1

పఞ్హ్చకర్మోక్తిప్రస్తావే వమనవిరేకాన్వాసననిరూహానుక్త్వా నస్యవిధిమాహ - - - - అథాతో నస్యవిధిమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| (గద్యసూత్రే|2| ఊర్ధ్వజత్రువికారేషు విశేషాన్నస్యమిష్యతే| నాసా హి శిరసో ద్వారం తేన తద్వ్యాప్య హంతి తాన్||1||

స0-జత్రు-వక్షోంసయోః సంధిః| జత్రుణ ఊర్ధ్వమూర్ధ్వజత్రు| మయూరవ్యంసకాదిత్వాత్ సమాసః| తత్ర వికారా ఊర్ధ్వజత్రువికారాః, తేషూర్ధ్వజత్రువికారేషు-శిరోరోగాదిషు విషయే, వమనశిరావ్యధాదయోఽపీష్యంత ఏవ| విశేషణ తు నస్యమిష్యతే| నాసాయాం క్రియత్ ఇతి నస్యం| నాసికాయాః "పద్దన్న" ఇతి నసాదేశః| నను, కిమితి నస్యమేతేషు రోగేషు విశేషేణేష్టం ? ఇత్యాహ-నాసా హీత్యాది| యస్మాత్ ఘ్రాణం శిరోద్వారం| తేన ద్వారేణ శ్రోత్రశృంగాటకప్రాప్తమూర్ధ్వం నేత్రకంఠాదిశిరాముఖానుప్రవేశేన, తత్-శిరో, వ్యాప్య తాం-వికారాన్ హంతి|

Adhikarana nasyabhedAH (2) · Śloka 2

విరేచనం బృంహణం చ శమనం చ త్రిధాఽపి తత్| |2|

స0-తత్-నస్యం, విరేచనబృంహణశమనాఖ్యభేదేన త్రిధా స్యాత్|

Adhikarana virecananasyasya viShayaH (2-3) · Śloka 3

తత్ర పూర్వం విరేచనాఖ్యస్యోపయోగమాహ - - - - | విరేచనం శిరఃశూలజాడ్యస్యందగలామయే||2|| శోఫగండకృమిగ్రంథికుష్ఠాపస్మారపీనసే| |3|

స0-శిరఃశూలాదిషు విరేచనం నస్యమిష్యతే| అపస్మారో యద్యప్యూర్ధ్వజత్రుస్థితో న భవతి, తథాఽపి విరేచననస్యేన శామ్యతీతి తదుపాదానం| ఉపలక్షణం చేదం| కఫజేషు ప్రసేకాస్యవైరస్యగంధాజ్ఞానాదిష్వపి విరేచనమేవ హితం|

Adhikarana bRuMhaNanasyasya viShayaH (3-4) · Śloka 4

| బృంహణం వాతజే శూలే సూర్యావర్తే స్వరక్షయే||3|| నాసాస్యశోషే వాక్సంగే కృచ్ఛ్రబోధేఽవబాహుకే| |4|

స0-వాతోద్భవశూలాదిషు బృంహణం నస్యం హితం| సూర్యావర్తః-శిరోరోగవిశేషః| కృచ్ఛ్రబోధః-కృచ్ఛ్రోన్మీలనం| అవబాహుకో-వాతవ్యాధివిశేషః|

Adhikarana shamananasyasya viShayaH (4) · Śloka 4

| శమనం నీలికావ్యంగకేశదోషాక్షిరాజిషు||4||

స0-నీలికాదిషు శమనం నస్యం హితం| నీలికావ్యంగౌ-క్షుద్రరోగేషు (హృ. ఉ. అ. 31|28) వక్ష్యమాణౌ| కేశదోషః-కేశశాతః|

Adhikarana virecananasyasya dravyANi (5) · Śloka 5

యథాస్వం యౌగికైః స్నేహైర్యథాస్వం చ ప్రసాధితైః| కల్కక్వాథాదిభిశ్చాద్యం మధుపట్వాసవైరపి||5||

స0-యే యే స్నేహా యథాస్వం తైః| కింభూతైః ? యోగికైః,-యోగార్హైః సర్షపతైలాదిభిః, న తు ఘృతాదిభిః| తథా, యథాస్వం-మరీచశుంఠ్యాదిభిః, ప్రసాధితైః-సంస్కృతైః| తథా, కల్కక్వాథస్వరసాదిభిశ్చ యథాస్వం కఫఘ్నైర్గిరికర్ణికాదిజైః సాధితం, ఆద్యం-విరేచనాఖ్యం నస్యం, భవతి| న కేవలమేతైర్యావన్మాక్షికాదిభిశ్చ| ఆసవో-మద్యవిశేషః|

Adhikarana bRuMhaNanasyasya dravyANi, shamananasyasya dravyANi (6) · Śloka 6

బృంహణం ధన్వమాంసోత్థరసాసృక్ఽఽకపురైరపి| శమనం యోజయేత్పూర్వైః క్షీరేణ సలిలేన వా||6||

స0-బృంహణం నస్యం ధన్వోత్థమాంసోద్భవరసైః స్యాత్| తథా, అసృజా-రక్తేన, ధన్వోత్థేనైవ| తథా, ఖపురైః-నిర్యాసవిశేషైః| అపిశబ్దాదన్యైరపి పూర్వోక్తైః స్నేహైరతీక్ష్ణైర్బృంహణం భవతి| శమనం నస్యం పూర్వోక్తైరతీక్ష్ణైః స్నేహైర్ఘృతాదిభిస్తథా మాంసరసాదిభిర్యోజయేత్| తథా, క్షీరేణ జలేన చేతి| సుశ్రుతస్తు స్పష్టతరమువాచ (చి. అ. 40|22)- "తత్తు నస్యం దేయం వాతాభిభూతే శిరసి దంతకేశశ్మశ్రుప్రపాతదారుణకకర్ణశూలకర్ణక్ష్వేడతిమిరస్వరోపఘాతనాసారోగ ముఖశోషేష్వకాలజవలీపలితప్రాదుర్భావే దారుణప్రబోధే వాతపైత్తికేషు చాన్యేషు ముఖరోగేషు వాతపిత్తహరద్రవ్యసిద్ధేన స్నేహేనేతి| శిరోవిరేచనం శ్లేష్మణాఽభివ్యాప్తతాలుకంఠశిరసాం నిద్రాభిభూతానాం శిరోగౌరవశూలపీనసార్ద్ధావభేదకకృమిప్రతిశ్యాయాపస్మారగంధాజ్ఞానేష్వన్యేషు చోర్ధ్వజత్రుగతేషు కఫజేషు వికారేషు శిరోవిరేచనద్రవ్యైస్తత్సిద్ధేన వా స్నేహేనేతి|" తథా-"సమ్యగ్విశుద్ధే శిరసి సర్పిర్నస్తో నిషేచయేత్| అవపీడస్తు శిరోవిరేచనవదభిష్యందసర్పదష్టవిసంజ్ఞేభ్యో దద్యాత్, శిరోవిరేచనద్రవ్యాణామన్యతమమవపిష్యావపీడ్య చ| చేతోవికారకృమివిషాభిపన్నానాం చూర్ణం ప్రధమేత్| శర్కరేక్షురసక్షీరఘృతమాంసరసానామన్యతమం క్షీణానాం శోణితపిత్తే చ విదధ్యాత్| కృశదుర్బలభీరూణాం సుకుమారస్య యోషితాం| శ్రృతాః స్నేహాః శిరఃశుద్ధ్యై కల్కస్తేభ్యో యథా హితః||" ఇతి|

Adhikarana marshAdaya pa~jca nasyabhedAH (7-8) · Śloka 8

అధునాఽన్యానపి నస్యవిశేషానాహ - - - - మర్శశ్చ ప్రతిమర్శశ్చ ద్విధా స్నేహోఽత్ర మాత్రయా| కల్కాద్యైరవపీడస్తు స తీక్ష్ణైర్మూర్ద్ధరేచనః||7|| ధ్మానం విరేచనశ్చూర్ణో| |8|

స0-అత్ర-ఏషు నస్యభేదేషు మధ్యే, మర్శాఖ్యః ప్రతిమర్శాఖ్యశ్చేతి స్నేహో ద్విధా-భేదద్వయేన భవతి| కథం ? మాత్రయా,-మాత్రాభేదేన, న తు వస్తుభేదేన| కల్కాద్యైరిత్యాది| తురవధారణే భిన్నక్రమః| కల్కాద్యైరేవావపీడః, న స్నేహేనాపి| స చావపీడః, తీక్ష్ణైః-శుంఠ్యాదిభిః కల్కక్వాథరసాద్యైః, న మృదుభిః| మూర్ద్ధరేచనః-శిరోవిరేచనాఖ్యం నామాంతరమస్య| అతీక్ష్ణైస్తు శమనసంజ్ఞమేతద్విరేచనం నస్యం| పునః ప్రకారాంతరమాహ-ధ్మానమిత్యాది| చూర్ణో-మరీచాదిభిః కృతో, నాసయా ప్రణీయమానో విరేచనో-బహిర్దోషనిరసనో, ధ్మానం-ప్రధ్మానాఖ్యం నస్యం స్యాత్|

Adhikarana pradhamanasya vidhiH, pradhamanaya bahudoShaharatve yuktiH (8-9) · Śloka 9

కథం పునరసౌ నాసాయాం ధ్మాపయితవ్యః ? ఇత్యాహ - - - - యుంజ్యాత్తం ముఖవాయునా| షడంగులద్విముఖయా నాడ్యా భేషజగర్భయా||8|| స హి భూరితరం దోషం చూర్ణత్వాదపకర్షతి| |9|

స0-తం-చూర్ణం, ముఖవాయునా-ఫూత్కారాఖ్యేన, యుంజ్యాత్-ప్రవేశయేత్| కథం ? నాడ్యా, కారణభూతయా| కింభూతయా ? షడంగులద్విముఖయా,-షడంగులాని యస్యాః సా షడంగులా, ద్వే ముఖే యస్యాః సా ద్విముఖా, షడంగులా చాసౌ ద్విముఖా చ షడంగులద్విముఖా, తయా| తథావిధయా, తథా భేషజగర్భయా-త్రికటుకాదిచూర్ణభరితయా| స హి-చూర్ణో, భూరితరం-బహుతరం, దోషం చూర్ణత్వాదపకర్షతి, న తథా కల్కక్వాథాదయః| తస్మాద్విరేచనాఖ్యోఽయమిత్యర్థః|

Adhikarana bindumAnam, marshasya mAtrAtrayam, avapIDashirovirecanayormAtrAtrayam (9-11) · Śloka 11

అధునా మర్శస్నేహస్య పరిమాణమధికృత్యాహ - - - - | ప్రదేశిన్యంగులీపర్వద్వయాన్మగ్నసముద్ధృతాత్||9|| యావత్పత్యసౌ బిందుర్దశాష్టౌ షట్ క్రమేణ తే| మర్శస్యోత్కృష్టమధ్యోనా మాత్రాస్తా ఏవ చ క్రమాత్||10|| బిందుద్వయోనాః కల్కాదేః| |11|

స0-ప్రదేశినీ-అంగుష్ఠసమీపజాఽంగులీ, తస్యాః పర్వద్వయం, తస్మాత్| కింభూతాత్ ? పూర్వం భగ్నం పశ్చాత్సముద్ధృతం, తస్మాత్ మగ్నసముద్ధృతాత్ తర్జనీపర్వద్వయాత్ యావత్పరిమాణం పతతి, అసౌ బిందుః, 'ఉచ్యతే ఇతి శేషః| తే-బిందవో, యథాసంఖ్యం మర్శస్య దశోత్కృష్టా మాత్రా, అష్టౌ మధ్యమా మాత్రా, షట్ కనిష్ఠా మాత్రా| తా ఏవ క్రమాన్మాత్రా బిందుద్వయేనోనాః కల్కస్వరసాదేః| తేనాష్టౌ బిందవ ఉత్తమా మాత్రా, షణ్మధ్యమా, చత్వారః కనిష్ఠా, ఇత్యవతిష్ఠతే| యావదితి యత్పరిమాణమస్యేతి| యత్తదేతేభ్యః పరిమాణే వతుప్, ఆ సర్వనామ్న ఇత్యాకారాదేశః|

Adhikarana pItatoyAdInAM nasyaniShedhaH (11-13) · Śloka 13

అధునా యేషాం నస్యమయుక్తం తానాహ - - - - యోజయేన్న తు నావనం| తోయమద్యగరస్నేహపీతానాం పాతుమిచ్ఛతాం||11|| భుక్తభక్తశిరఃస్నాతస్నాతుకామస్రుతాసృజాం| నవపీనసవేగార్తసూతికాశ్వాసకాసినాం||12|| శుద్ధానాం దత్తబస్తీనాం తథాఽనార్తవదుర్దినే| అన్యత్రాత్యయికాద్వ్యాధేః|13|

స0-తోయాది పీతం యైస్తేషాం| అత్ర "ఆహితాగ్న్యాదిత్వాత్" పరనిపాతః| తథా పాతుమిచ్ఛతాం నావనం-నస్యం, నైవ యోజయేత్| తోయాదిపీతానాం పాతుమిచ్ఛతాం చ యోజితం నస్యం నాసాస్యస్యందోపదేహతిమిరశిరోరోగాన్ కుర్యాత్| భుక్తభక్తస్య చ దోషా ఊర్ధ్వస్రోతాంస్యావృత్య ఛర్దిశ్వాసకాసప్రతిశ్యాయాన్ జనయేయుః| శిరోభ్యక్తస్య చ శిరోక్షికర్ణశూలకంఠరోగపీనసహనుమన్యాస్తంభార్దితశిరఃకంపాన్| శిరఃస్నాతస్య స్నాతుకామస్య చ మూర్ధ్ని స్తిమితో దోషో జాడ్యారుచిపీనసాన్| స్రుతరక్తస్య చ క్షామతామరుచిమగ్నిసాదం చ| నవప్రతిశ్యాయస్య స్రోతోరోధాత్ దృష్టప్రతిశ్యాయకేశశాతకృమికండూవిచర్చికారోగాన్| మూత్రితోచ్చారితాదివేగార్తానాం భృశతరం వేగవిధారణజాన్ వికారాన్| సూతికాయాః స్రుతరక్తదోషాన్| శ్వాసకాసినోర్వ్యాధివివృద్ధిం| శుద్ధానాం కృతవమనవిరేచనాదీనాం శ్వాసకాసస్వరేంద్రియహానిశిరోగౌరవకండూకృమిదోషాన్| దత్తబస్తీనాం వివృతస్రోతస్తయాఽతివ్యాప్త్యా శ్వాసకాసాదీనేవ| తథా, అనార్తవదుర్దినే సహసైవ శైత్యాచ్ఛిరోరుగ్వేపథుస్తైమిత్యతాలునేత్రకండూపాకమన్యాస్తంభకంఠరోగ ప్రతిశ్యాయారూంషికాః| ఏషు చ నస్యదోషేషు జాతేషు యథాస్వమాయతనం దోషోద్రేకం చాపేక్ష్య స్నేహస్వేదశిరోవిరేకవక్క్రలేపసేకతీక్ష్ణావపీడధూమగండూషాదీని యథాస్వం కుర్యాత్| సంగ్రహే విశేషః (సూ. అ. 29)- "గర్భిణ్యాశ్చ భక్తద్వేషజ్వరమూర్చ్ఛార్ద్ధావభేదకాః స్యుః| అపత్యం చ వ్యంగం వికలేంద్రియమున్మాదాపస్మారయుక్తం వా స్యాత్| విశేషేణ తు గర్భిణీ రూక్షే నస్యకర్మణి వర్షాభూకాకోలీకపికచ్ఛూభిః శృతం పయః పిబేత్| బలావిదార్యంశుమతీమేదాభిర్వా| ఏభిరేవ చ శ్రృతం హవిః| వాతహరసిద్ధశ్చ స్నేహః శిరోబస్తౌ కర్ణపూరణే చ యోజ్యః| సర్వం చ బృంహణమన్నపానం|" ఇతి| తోయపీతాదిషు సదైవ కిం నస్యం న యోజ్యం ? ఇత్యాహ-అన్యత్రేత్యాది| ఆత్యయికే వ్యాధౌ నస్యం యోజ్యమేవ|

Adhikarana nasyakAlaH (13-16) · Śloka 16

సాంప్రతం యత్ర కాలే యత్ర చ దోషే నస్యం ప్రయోజ్యం తద్దర్శనార్థమాహ - - - - | అథ నస్యం ప్రయోజయేత్||13|| ప్రాతః శ్లేష్మణి, మధ్యాహ్నే పిత్తే, సాయంనిశోశ్చలే| స్వస్థవృత్తే తు పూర్వాహ్ణే శరత్కాలవసంతయోః||14|| శీతే మధ్యందినే, గ్రీష్మే సాయం వర్షాసు సాతపే| వాతాభిభూతే శిరసి హిధ్మాయామపతానకే||15|| మన్యాస్తంభే స్వరభ్రంశే సాయంప్రాతర్దినేదినే| ఏకాహాంతరమన్యత్ర|16|

స0-కారణే కార్యోపచారాత్కఫరోగః శ్లేష్మశబ్దేనోక్తః| [ ఏవం పిత్తాదావపి| ] శ్లేష్మరోగేషు ప్రాతర్నస్యం ప్రయోజయేత్| పిత్తరోగేషు మధ్యాహ్నే| వాతరోగేష్వపరాహ్ణే రాత్రౌ చ| సంగ్రహే విశేషః (సూ. అ. 29) - "లాలాస్రావసుప్తప్రలాపదంతకటకటాయనక్రథనకృచ్ఛ్రోన్మీలనపూతిముఖకర్ణనాదతృష్ణార్దితశిరోరోగశ్వాసకాసోన్నిద్రేషు రాత్రౌ" ఇతి| స్వస్థేత్యాది| తురవధారణే| స్వస్థవృత్తే శరది వసంతే చ పూర్వాహ్ణే ఏవం నస్యం యోజ్యం| శీతే-హేమంతశిశిరలక్షణే, మధ్యాహ్నే| గ్రీష్మే సాయం-అపరాహ్ణే| వర్షాసు సాతపే-దృశ్యమానరవౌ వాసరే ప్రయోజయేత్| అధునా దోషాపేక్షయా నస్యకాలనియమమాహ-వాతేత్యాది| వాతాభిభూతమూర్ద్ధాదిషు స్వరభ్రంశాంతేషు సాయంప్రాతః-పూర్వాహ్ణాపరాహ్ణయోః, [ దినేదినే- ] ప్రతిదినం చ, నైకాహాంతరితం| అన్యత్ర-వాతాభిభూతమూర్ద్ధాదిభ్యోఽన్యస్మిన్ రోగే, ఏకాహాంతరం|

Adhikarana nasyAvRutteravadhiH (16) · Śloka 16

| సప్తాహం చ తదాచరేత్||16||

స0-సప్తాహం చ నస్యమాచరేత్,- సప్తాహాదూర్ధ్వం నస్యం న విదధ్యాత్|

Adhikarana nasyavidhiH, nasye puThasa~gkhyA (17-21) · Śloka 21

ఇదానీం యాదృశస్య పురుషస్య యథాస్థితస్య నస్యం దేయం తథాఽఽహ - - - - స్నిగ్ధస్విన్నోత్తమాంగస్య ప్రాక్కృతావశ్యకస్య చ| నివాతశయనస్థస్య జత్రూర్ధ్వం స్వేదయేత్ పునః||17|| అథోత్తానుర్జుదేహస్య పాణిపాదే ప్రసారితే| కించిదున్నతపాదస్య కించిన్మూర్ద్ధని నామితే||18|| నాసాపుటం పిధాయైకం పర్యాయేణ నిషేచయేత్| ఉష్ణాంబుతప్తం భైష్జ్యం ప్రణాడ్యా పిచునాఽథవా||19|| దత్తే పాదతలస్కంధహస్తకర్ణాది మర్దయేత్| శనైరుచ్ఛిద్య నిష్ఠీవేత్పార్శ్వయోరుభయోస్తతః||20|| ఆభేషజక్షయాదేవం ద్విస్త్రిర్వా నస్యమాచరేత్| |21|

స0-పూర్వం స్నిగ్ధం పశ్చాత్ స్విన్నముత్తమాంగం-శిరో, యస్య తస్య| తథా, ప్రాక్-పూర్వం, కృతమావశ్యకం-అవశ్యకరణీయముచ్చారమూత్రోత్సర్గదంతధావనాదికం, యేన స ప్రాక్కృతావశ్యకః, తస్య| తథా, నివాతస్థానే శయనం యత్తత్ర స్థితస్య సతః, భూయో జత్రూర్ధ్వం స్వేదయేత్| అథేత్యాది| అథ-అనంతరం, ఉత్తానస్పష్టస్థితశరీరస్య సతో హస్తచరణే ప్రసారితే, తథా కించిదున్నతచరణస్య కించిచ్ఛిరసి నామితే సతి, నాసాపుటమేకం పిధాయ-స్థగయిత్వా, పర్యాయేణ-న తు యుగపత్, భైషజ్యం నిషేచయేత్| కీదృశం ? ఉష్ణాంబుతప్తం,- ఉష్ణోదకోష్ణీకృతం| కేన పరిషేచయేత్ ? ప్రణాడ్యా, అథవా పిచునా-కార్పాసాదిమయేన| దత్తే నస్యే సతి పాదతలస్కంధహస్తకర్ణాది మర్దయేత్| ఆదిశబ్దేన గ్రీవాలలాటాదిపరిగ్రహః| సుశ్రుతే చాభ్యధాయి (చి. అ. 40|25)- "వస్త్రావచ్ఛాదితనేత్రాయ వామహస్తప్రదేశిన్యగ్రోన్నామితనాసికాగ్రాయ విశుద్ధస్రోతసి దక్షిణహస్తేన స్నేహముష్ణాంబుప్రతప్తం రజతసువర్ణతామ్రమణిమృత్పాత్రశుక్తీనామన్యతమస్థమనవచ్ఛిన్నధారమాసించేత్|" ఇతి| శనైరిత్యాది| తతో-మర్దనానంతరం, శనైరుచ్ఛిద్య పార్శ్వయోరుభయోర్నిష్ఠీవేత్| (సంగ్రహే తు సూ. అ. 29)- "అనభ్యవహరన్| కఫసహితమభ్యవహృతమగ్నిమవాసాదయేద్దోషం చ సంవర్ద్ధయేత్| ఏకపార్శ్వనిష్ఠీవనే న సర్వాః శిరా భేషజేన సమ్యగ్వ్యాప్యంతే| పునఃపునశ్చైనం స్వేదయేత్|" ఏవం-అనేన క్రమేణ, ఆభేషజక్షయాత్ కుర్యాత్| (ప్రాయః సంగ్రహోక్తోఽయమగ్రిమో గ్రంథః-) న తు నస్యమాత్రా సకృదేవ ప్రక్షేప్తవ్యా| హీనమాత్రం చౌషధం న దేయం| తద్ధి దోషానుత్క్లేశ్యానిర్హరన్ గౌరవారుచికాసప్రసేకపీనసచ్ఛర్దికంఠరోగాన్ కుర్యాత్| అధికమతియోగదోషాన్ కుర్యాత్| సకృదేవ సర్వం దత్తముచ్ఛింద్యమానం శిరోరోగేప్రతిశ్యాయఘ్రాణక్లేదానుచ్ఛ్వాసోపరోధం చ కుర్యాత్| అత్యుష్ణం దాహపాకజ్వరరతాగమ [ శిరోరుగ్దృష్టిదౌర్బల్య ] మూర్ఛాభ్రమాన్| అతిశీతం హీనదోషాన్| అత్యున్నతశిరసః సమ్యగప్రతిపద్యమానం తానేవ హీనదోషాన్| అత్యవనతశిరసో దూరగమనాన్మూర్చ్ఛాజాడ్య [ కండూదాహ ] జ్వరాన్| సంకుచితగాత్రస్య సమ్యగ్ధమనీరప్రాప్నువద్దోషోత్క్లేశం [ వేదనాం స్తంభం వా ] కుర్యాత్|

Adhikarana nasyamUrcchAyAM pratIkAraH (21) · Śloka 21

యది చ నస్యే దీయమానే భేషజవేగాదసాత్మ్యేన వా మూర్చ్ఛా స్యాత్ తదా కిం కార్యం ? ఇత్యాహ - - - - | మూర్చ్ఛాయాం శీతతోయేన సించేత్పరిహరన్ శిరః||21||

స0-మూర్చ్ఛాయాం సత్యాం శీతజలేన మూర్ద్ధవర్జం సించేత్| సంగ్రహేఽప్యుక్తం (సూ. అ. 29) - "న చ నస్యే నిషిచ్యమానే కోపహాసవ్యాహారస్పందనోచ్ఛిందనాన్యాచరేత్| తథా హి శిరోరుక్ఽఽప్రతిశ్యాయకాసతిమిరఖలతిపలితవ్యంగతిలకాలకముఖదూషికాణాం సంభవః|" ఇతి|

Adhikarana virecananasyAnte snehanaM nasyam (22) · Śloka 22

స్నేహం విరేచనస్యాంతే దద్యాద్దోషాద్యపేక్షయా| |22|

స0-విరేచనస్యావసానే దేశదోషసాత్మ్యాద్యపేక్షయా స్నేహమనుషేచయేత్| తంత్రాంతరే (సంగ్రహే) చోక్తం| (సూ. అ. 29) - "అథ నస్యార్హం నరమవ్యాహతవేగం ధౌతాంతర్బహిర్ముఖం స్వవస్థితశిరసం ప్రాయోగికధూమపానవిశుద్ధస్రోతసం స్వాస్తీర్ణనివాతశయనస్థముత్తానశీర్షమీషదున్నతపాదం ప్రసారితచరణం చ జత్రూర్ధ్వం పాణితాపేన పునః పునః స్వేదయేత్|" ఇతి|

Adhikarana nasyAnte uttAnashayanam (22) · Śloka 22

| నస్యాంతే వాక్శతం తిష్ఠేదుత్తానః|22|

స0-నస్యావసానే వాక్ఽఽశతం-మాత్రాశతముత్తానో నిద్రామసేవమానస్తిష్ఠేత్|

Adhikarana tato dhUmagaNDUShau (22-23) · Śloka 23

| ధారయేత్తతః||22|| ధూమం పీత్వా కవోష్ణాంబుకవలాన్ కంఠశుద్ధయే| |23|

స0-తతో-వాక్శతావస్థానాదనంతరం, ఈషదుష్ణజలకవలాన్ ధారయేత్| కిమర్థం ? కంఠశుద్ధయే ఉత్క్లిష్టదోషశాంతయే చ| కిం కృత్వా ? ధూమం-విరేచనాద్యన్యతమం, యథాయోగం పీత్వా, తతోఽస్య స్నేహోక్తమాచారమాదిశేత్|

Adhikarana snehananasyasya samyagyogahInayogAtiyogaH (23-24) · Śloka 24

| సమ్యక్స్నిగ్ధే సుఖోచ్ఛ్వాసస్వప్నబోధాక్షపాటవం||23|| రూక్షేఽక్షిస్తబ్ధతా శోషో నాసాస్యే మూర్ద్ధశూన్యతా| స్నిగ్ధేఽతి కండూగురుతాప్రసేకారుచిపీనసాః||24||

స0-సమ్యక్ఽఽస్నిగ్ధే శిరసి సుఖోచ్ఛ్వాసాదయః స్యుః| సంగ్రహే చోక్తం (సూ. అ. 29) - "సమ్యక్ఽఽస్నిగ్ధే మూర్ధ్ని విరిక్తే వా సుఖోచ్ఛ్వాసనిఃశ్వాసక్షవథుస్వప్నప్రబోధశిరోవదనేంద్రియవిశుద్ధయో భవంతి, యథోక్తవ్యాధ్యుపశమశ్చ|" ఇతి| స0-రూక్షే తు శిరస్యక్షిస్తబ్ధతా స్యాత్| తథా, నాసాయామాస్యే చ శోషో మూర్ద్ధశూన్యతా చ స్యాత్| స0-అతిస్నిగ్ధే కండ్వాదయః స్యుః|

Adhikarana virecananasyasya samyagyogahInayogAtiyogAH (25) · Śloka 25

సువిరిక్తేఽక్షిలఘుతావక్క్రస్వరవిశుద్ధయః| దుర్విరిక్తే గదోద్రేకః, క్షామతాఽతివిరేచితే||25||

స0-సువిరిక్తే-సమ్యగ్విరిక్తే, అక్షిలఘుతాదయః స్యుః| స0-దుర్విరిక్తే గదోద్రేకో-రోగస్యాధిక్యం| అతివిరేచితే క్షామతా-కృశతా స్యాత్|

Adhikarana pratimarshasya viShayaH (26) · Śloka 26

అధునా ప్రతిమర్శస్య విషయం సూచయితుమాహ - - - - ప్రతిమర్శః క్షతక్షామబాలవృద్ధసుఖాత్మసు| ప్రయోజ్యోఽకాలవర్షేఽపి|26|

స0-ప్రతిమర్శః క్షతక్షామాదిషు ప్రయోజ్యః| అకాలవర్షణేఽపి కార్యః|

Adhikarana duShTapInasAdau pratimarshaniShedhaH (26-27) · Śloka 27

| న త్విష్టో దుష్టపీనసే||26|| మద్యపీతేఽబలశ్రోత్రే కృమిదూషితమూర్ద్ధని| ఉత్కృష్టోత్క్లిష్టదోషే చ, హీనమాత్రతయా హి సః||27||

స0-దృష్టపీనసే తు న ప్రయోజ్యః| దుష్టపీనసో-నాసారోగేషు (హృ. ఉ. అ. 19|9) వక్ష్యమాణః| తథా మద్యపీతే, తథాఽబలశ్రోతే-రుద్ధశ్రవణమార్గే, తథా కృమిభిర్దూషితో మూర్ద్ధా యస్య తస్మిన్ కృమిపీడితశిరసి, తథోత్కృష్టో-వృద్ధిం గతః, తథోత్క్లిష్టః-ప్రచలో, దోషో యస్య తస్మింశ్చ, ప్రతిమర్శో న యోజ్యః| కేన ప్రకారేణ (కారణేన) న యోజ్యః ? ఇత్యాహ-హీనేత్యాది| హి-యస్మాత్, ఏషాం సః-ప్రతిమర్శః, హీనమాత్రతయా,-హీనా మాత్రా యస్య స హీనమాత్రః, తస్య భావో హీనమాత్రతా, తయా| య (అ) స్మాదసౌ న యుజ్యతే| ఏషాం హ్యుదీర్ణదోషత్వాత్ తావతా దోషోత్క్లేశ ఏవ భవతి న శమః|

Adhikarana pratimarshasya pa~jcadasha kAlAH (28-29) · Śloka 29

నిశాహర్భుక్తవాంతాహః స్వప్నాధ్వశ్రమరేతసాం| శిరోభ్యంజనగండూషప్రస్రావాంజనవర్చసాం||28|| దంతకాష్ఠస్య హాసస్య యోజ్యోఽంతేఽసౌ ద్విబిందుకః| |29|

స0-అసౌ-ప్రతిమర్శౌ, ద్విబిందుకో నిశాదీనాం పంచదశానాం కాలానామంతే ప్రయోజ్యః|

Adhikarana uktakAlAnAM phalam (29-30) · Śloka 30

| పంచసు స్రోతసాం శుద్ధిః, క్లమనాశస్త్రిషు క్రమాత్||29|| దృగ్బలం పంచసు, తతో దంతదార్ఢ్యం మరుచ్ఛమః| |30|

స0-తత్ర నిశాహర్భుక్తవాంతాహఃస్వప్నాఖ్యేషు పంచసు కాలేషు ప్రతిమర్శే ప్రయుక్తే స్రోతసాం శుద్ధిర్భవతి| క్రమాత్-క్రమేణైవ పఠితేషు| అధ్వశ్రమమైథునానాం త్రయాణామంతే ప్రతిమర్శే దత్తే సతి క్లమస్య నాశః స్యాత్| ఉపలక్షణం చేదం| మనఃప్రసాదశిరోలాఘవేఽపి భవతః| ఏవం శిరోభ్యంజనాదిషు పంచస్వంతే ప్రతిమర్శే యోజితే సతి దృష్టేర్బలం స్యాత్| తతః-అనంతరం, దంతకాష్ఠహాసయోరంతే యథాసంఖ్యేన ద్విజదృఢత్వం పవనశమశ్చ స్యాత్|

Adhikarana vayovisheSheNa nasyadhUmakavalashodhanAnAM niShedhaH (30-31) · Śloka 31

అధునా నస్యస్య ధూమాదీనాం చ పురుషవిశేషే నియమం కుర్వన్నాహ - - - - | న నస్యమూనసప్తాబ్దే నాతీతాశీతివత్సరే||30|| న చోనాష్టాదశే ధూమః, కవలో నోనపంచమే| న శుద్ధిరూనదశమే న చాతిక్రాంతసప్తతౌ||31||

స0-ఊనసప్తవర్షే నస్యం న యోజ్యం| తథా, అతిక్రాంతాశీతివర్షే చ నస్యం ప్రయోజనం| అపూర్ణాష్టాదశవర్శే ధూమో న ప్రయోజ్యః| కవలోఽపూర్ణపంచవత్సరే న ప్రయోజ్యః| ఊనదశమవర్షే శుద్ధిః-వమనవిరేకాదికా, న ప్రయోజ్యా| తథా, అతీతసప్తతివర్షే చ శుద్ధిర్న యోజ్యా|

Adhikarana pratimarshasya sukhasevyatvam (32-33) · Śloka 33

ఆజన్మమరణం శస్తః ప్రతిమర్శస్తు బస్తివత్| మర్శవచ్చ గుణాన్ కుర్యాత్స హి నిత్యోపసేవనాత్||32|| న చాత్ర యంత్రణా నాపి వ్యాపద్భ్యో మర్శవద్భయం| |33|

స0-ప్రతిమర్శః పునర్బస్తిరివ శస్తో-హితః| కథం ? ఆజన్మమరణం,-జన్మమరణే అవధిం కృత్వా, ప్రతిమర్శో హిత ఇత్యర్థః| స చ-ప్రతిమర్శో, నిత్యోపసేవనాత్-సంతతమభ్యస్యమానో, మర్శ ఇవ గుణాన్-సుఖోచ్ఛ్వాసాదీన్ కుర్యాత్| అత్ర చ-ప్రతిమర్శే, యంత్రణా-"ఉష్ణోదకోపచారీ స్యాత్" ఇత్యాదికా, నాస్తి| న చ వ్యాపభ్ద్యః-"అక్షిస్తబ్ధతా శోషః" ఇత్యాదిభ్యో, భయం మర్శ ఇవ-మర్శవత్ నాస్తీతి| మర్శ ఇవ మర్శవత్, సప్తమ్యంతాద్వతిః|

Adhikarana nityanasye tailamevocitam (33-34) · Śloka 34

| తైలమేవ చ నస్యార్థే నిత్యాభ్యాసేన శస్యతే||33|| శిరసః శ్లేష్మధామత్వాత్స్నేహాః స్వస్థస్య నేతరే| |34|

స0-తైలమేవ నిత్యాభ్యాసేన ప్రతిమర్శన్యాయేన నస్యార్థే శ్రేష్ఠం భవతి| కుతో హేతోః ? మూర్ధ్నః కఫస్థానత్వాత్| న త్వపరే స్నేహాః| తేషాం శ్లేష్మలత్వాదితి భావః|

Adhikarana marshapratimarshAdiShu visheShaguNotkarShApakRuShTatvam (34-36) · Śloka 36

| ఆశుకృచ్చిరకారిత్వం గుణోత్కర్షాపకృష్టతా||34|| మర్శే చ ప్రతిమర్శే చ విశేషో న భవేద్యది| కో మర్శం సపరీహారం సాపదం చ భజేత్తతః||35|| అచ్ఛపానవిచారాఖ్యౌ కుటీవాతాతపస్థితీ| అన్వాసమాత్రాబస్తీ చ తద్వదేవ వినిర్దిశేత్||36||

స0-ఆశుకారిగుణయుక్తో మర్శః, చిరకారీ తు ప్రతిమర్శః| గుణోత్కర్షత్వయుక్తో మర్శో గుణాపకృష్టతాన్వితస్తు ప్రతిమర్శ ఇత్యనయోర్భేదః| యది చ మర్శే ప్రతిమర్శే చ విశేషగుణో న స్యాత్, తతో మర్శం సపరిహారం సవ్యాపదం చ కో భజేత్ ? న కశ్చిద్భజేదిత్యర్థః| మర్శప్రతిమర్శవిశేషవదచ్ఛపానవిచారాఖ్యౌ స్నేహౌ శీఘ్రకారిత్వాదినా విశేషేణ నిర్దిశేత్| తథా, కుటీప్రవేశస్థిత్యా యద్రరసాయనముపయుజ్యతే, యచ్చ వాతాతపాద్యపరిహారస్థిత్యా రసాయనం క్రియతే, తే చ ద్వే అపి తథైవ సవిశేషే నిర్దిశేత్| తథా, అన్వాసః-అనువాసనం, తథా మాత్రాబస్తిశ్చ, తావప్యేవం శీఘ్రకారిచిరకారిత్వాదిగుణైర్వినిర్దిశేత్|

Adhikarana aNutailam (37-38) · Śloka 38

ఇదానీం నస్యమణుతైలం నిర్దిదిక్షురాహ - - - - జీవంతీజలదేవదారుజలదత్వక్ఽఽసేవ్యగోపీహిమం దార్వీత్వఙ్మధుకప్లవాగురువరీపుండ్రాహ్విబిల్వోత్పలం| ధావన్యౌ సురభిం స్థిరే కృమిహరం పత్రం త్రుటిం రేణుకాం కింజల్కం కమలాద్బలాం శతగుణే దివ్యేఽంభసిక్వాథయేత్||37|| తైలాద్రసం దశగుణం పరిశేష్య తేన తైలం పచేత సలిలేన దశైవ వారాన్| పాకే క్షిపేచ్చ దశమే సమమాజదుగ్ధం నస్యం మహాగుణముశంత్యణుతైలమేతత్||38||

స0-జీవంత్యాదీని ద్రవ్యాణి దివ్యే జలే క్వాథయేత్| గోపీ-సారివా| ప్లవం-గోపాలదమనాఖ్యం| పుండ్రాహ్వం-ప్రపౌండరీకం| ధావన్యౌ-కంటకారికామహోటికాఖ్యే| సురభిః-సల్లకీ| స్థిరే-శాలీపర్ణీపృశ్నిపర్ణ్యౌ| కృమిహరం-విడంగం| అత్ర తైలసమాని ద్రవ్యాణి గ్రాహ్యాణీతి వృద్ధవైద్యవ్యవహారః| ఆకాశాదేవ పటాదిభిర్గృహీతం జలం దివ్యముచ్యతే| తచ్చ తైలాచ్ఛతగుణం గృహీత్వా తావత్క్వాథయేత్, యావద్దశగుణో రసస్తైలాత్స్యాత్| తేన చ క్వాథేన తైలం దశైవ వారాన్ పచేత్| దశమే చ పాకే తైలసమమజాక్షీరం క్షిపేత్| తతః పునః పచేత్| ఇత్యేతత్తైలం మహాగుణం-సర్వోత్తమగుణం, అణుతైలసంజ్ఞం కథయంతి| అణుషు తైలమణుతైలం| అణూనీంద్రియస్రోతాంసి ప్రవిశతీత్యర్థః|

Adhikarana nasyashIlanasya phalam (20) · Śloka 20

ఘనోన్నతప్రసన్నత్వక్ఽఽస్కంధగ్రీవాస్యవక్షసః| దృఢేంద్రియాస్తపలితా భవేయుర్నస్యశీలినః||39|| ఇతి శ్రీ వైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిరచితాయామష్టాంగహృదయసంహితాయాం సూత్రస్థానే నస్యవిధార్నామ వింశోఽధ్యాయః||20||

స0-నస్యశీలినో నిబిడోచ్చతరరమణీయత్వగాదయః స్యుః| త్వక్ చ స్కంధశ్చ గ్రీవా చాస్యం చ వక్షశ్చ ఏతేషాం సమాహారః త్వక్ఽఽస్కంధగ్రీవాస్యవక్షః| ఘనోన్నతప్రసన్నం త్వక్ఽఽస్కంధగ్రీవాస్యవక్షో యేషాం తే ఘనోన్నతప్రసన్నత్వక్ఽఽస్కంధగ్రీవాస్యవక్షసః| తథా, పుష్టేంద్రియాః పలితవర్జితాశ్చ భవేయుః| ఇతి శ్రీమృగాంకదత్తపుత్రశ్రీమదరుణదత్తవిరచితాయామష్టాంగహృదయటీకాయాం సర్వాంగసుందరాఖ్యాయాం సూత్రస్థానే నస్యవిధిర్నామ వింశోఽధ్యాయః సమాప్తః|| 20||