Adhikarana nasyavidhiradhyAyaH, nasyasya viShayaH (2-1) · Śloka 1
పఞ్హ్చకర్మోక్తిప్రస్తావే వమనవిరేకాన్వాసననిరూహానుక్త్వా నస్యవిధిమాహ - - - - అథాతో నస్యవిధిమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః|
ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః|
(గద్యసూత్రే|2|
ఊర్ధ్వజత్రువికారేషు విశేషాన్నస్యమిష్యతే|
నాసా హి శిరసో ద్వారం తేన తద్వ్యాప్య హంతి తాన్||1||
View original
पञ्ह्चकर्मोक्तिप्रस्तावे वमनविरेकान्वासननिरूहानुक्त्वा नस्यविधिमाह - - - - अथातो नस्यविधिमध्यायं व्याख्यास्यामः|
इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः|
(गद्यसूत्रे|२|
ऊर्ध्वजत्रुविकारेषु विशेषान्नस्यमिष्यते|
नासा हि शिरसो द्वारं तेन तद्व्याप्य हन्ति तान्||१||
Adhikarana nasyabhedAH (2) · Śloka 2
విరేచనం బృంహణం చ శమనం చ త్రిధాఽపి తత్|
|2|
View original
विरेचनं बृंहणं च शमनं च त्रिधाऽपि तत्|
|२|
Adhikarana virecananasyasya viShayaH (2-3) · Śloka 3
తత్ర పూర్వం విరేచనాఖ్యస్యోపయోగమాహ - - - - |
విరేచనం శిరఃశూలజాడ్యస్యందగలామయే||2||
శోఫగండకృమిగ్రంథికుష్ఠాపస్మారపీనసే|
|3|
View original
तत्र पूर्वं विरेचनाख्यस्योपयोगमाह - - - - |
विरेचनं शिरःशूलजाड्यस्यन्दगलामये||२||
शोफगण्डकृमिग्रन्थिकुष्ठापस्मारपीनसे|
|३|
Adhikarana bRuMhaNanasyasya viShayaH (3-4) · Śloka 4
|
బృంహణం వాతజే శూలే సూర్యావర్తే స్వరక్షయే||3||
నాసాస్యశోషే వాక్సంగే కృచ్ఛ్రబోధేఽవబాహుకే|
|4|
View original
|
बृंहणं वातजे शूले सूर्यावर्ते स्वरक्षये||३||
नासास्यशोषे वाक्सङ्गे कृच्छ्रबोधेऽवबाहुके|
|४|
Adhikarana shamananasyasya viShayaH (4) · Śloka 4
|
శమనం నీలికావ్యంగకేశదోషాక్షిరాజిషు||4||
View original
|
शमनं नीलिकाव्यङ्गकेशदोषाक्षिराजिषु||४||
Adhikarana virecananasyasya dravyANi (5) · Śloka 5
యథాస్వం యౌగికైః స్నేహైర్యథాస్వం చ ప్రసాధితైః|
కల్కక్వాథాదిభిశ్చాద్యం మధుపట్వాసవైరపి||5||
View original
यथास्वं यौगिकैः स्नेहैर्यथास्वं च प्रसाधितैः|
कल्कक्वाथादिभिश्चाद्यं मधुपट्वासवैरपि||५||
Adhikarana bRuMhaNanasyasya dravyANi, shamananasyasya dravyANi (6) · Śloka 6
బృంహణం ధన్వమాంసోత్థరసాసృక్ఽఽకపురైరపి|
శమనం యోజయేత్పూర్వైః క్షీరేణ సలిలేన వా||6||
View original
बृंहणं धन्वमांसोत्थरसासृक्ऽऽकपुरैरपि|
शमनं योजयेत्पूर्वैः क्षीरेण सलिलेन वा||६||
Adhikarana marshAdaya pa~jca nasyabhedAH (7-8) · Śloka 8
అధునాఽన్యానపి నస్యవిశేషానాహ - - - - మర్శశ్చ ప్రతిమర్శశ్చ ద్విధా స్నేహోఽత్ర మాత్రయా|
కల్కాద్యైరవపీడస్తు స తీక్ష్ణైర్మూర్ద్ధరేచనః||7||
ధ్మానం విరేచనశ్చూర్ణో|
|8|
View original
अधुनाऽन्यानपि नस्यविशेषानाह - - - - मर्शश्च प्रतिमर्शश्च द्विधा स्नेहोऽत्र मात्रया|
कल्काद्यैरवपीडस्तु स तीक्ष्णैर्मूर्द्धरेचनः||७||
ध्मानं विरेचनश्चूर्णो|
|८|
Adhikarana pradhamanasya vidhiH, pradhamanaya bahudoShaharatve yuktiH (8-9) · Śloka 9
కథం పునరసౌ నాసాయాం ధ్మాపయితవ్యః ? ఇత్యాహ - - - - యుంజ్యాత్తం ముఖవాయునా|
షడంగులద్విముఖయా నాడ్యా భేషజగర్భయా||8||
స హి భూరితరం దోషం చూర్ణత్వాదపకర్షతి|
|9|
View original
कथं पुनरसौ नासायां ध्मापयितव्यः ? इत्याह - - - - युञ्ज्यात्तं मुखवायुना|
षडङ्गुलद्विमुखया नाड्या भेषजगर्भया||८||
स हि भूरितरं दोषं चूर्णत्वादपकर्षति|
|९|
Adhikarana bindumAnam, marshasya mAtrAtrayam, avapIDashirovirecanayormAtrAtrayam (9-11) · Śloka 11
అధునా మర్శస్నేహస్య పరిమాణమధికృత్యాహ - - - - |
ప్రదేశిన్యంగులీపర్వద్వయాన్మగ్నసముద్ధృతాత్||9||
యావత్పత్యసౌ బిందుర్దశాష్టౌ షట్ క్రమేణ తే|
మర్శస్యోత్కృష్టమధ్యోనా మాత్రాస్తా ఏవ చ క్రమాత్||10||
బిందుద్వయోనాః కల్కాదేః|
|11|
View original
अधुना मर्शस्नेहस्य परिमाणमधिकृत्याह - - - - |
प्रदेशिन्यङ्गुलीपर्वद्वयान्मग्नसमुद्धृतात्||९||
यावत्पत्यसौ बिन्दुर्दशाष्टौ षट् क्रमेण ते|
मर्शस्योत्कृष्टमध्योना मात्रास्ता एव च क्रमात्||१०||
बिन्दुद्वयोनाः कल्कादेः|
|११|
Adhikarana pItatoyAdInAM nasyaniShedhaH (11-13) · Śloka 13
అధునా యేషాం నస్యమయుక్తం తానాహ - - - - యోజయేన్న తు నావనం|
తోయమద్యగరస్నేహపీతానాం పాతుమిచ్ఛతాం||11||
భుక్తభక్తశిరఃస్నాతస్నాతుకామస్రుతాసృజాం|
నవపీనసవేగార్తసూతికాశ్వాసకాసినాం||12||
శుద్ధానాం దత్తబస్తీనాం తథాఽనార్తవదుర్దినే|
అన్యత్రాత్యయికాద్వ్యాధేః|13|
View original
अधुना येषां नस्यमयुक्तं तानाह - - - - योजयेन्न तु नावनम्|
तोयमद्यगरस्नेहपीतानां पातुमिच्छताम्||११||
भुक्तभक्तशिरःस्नातस्नातुकामस्रुतासृजाम्|
नवपीनसवेगार्तसूतिकाश्वासकासिनाम्||१२||
शुद्धानां दत्तबस्तीनां तथाऽनार्तवदुर्दिने|
अन्यत्रात्ययिकाद्व्याधेः|१३|
Adhikarana nasyakAlaH (13-16) · Śloka 16
సాంప్రతం యత్ర కాలే యత్ర చ దోషే నస్యం ప్రయోజ్యం తద్దర్శనార్థమాహ - - - - |
అథ నస్యం ప్రయోజయేత్||13||
ప్రాతః శ్లేష్మణి, మధ్యాహ్నే పిత్తే, సాయంనిశోశ్చలే|
స్వస్థవృత్తే తు పూర్వాహ్ణే శరత్కాలవసంతయోః||14||
శీతే మధ్యందినే, గ్రీష్మే సాయం వర్షాసు సాతపే|
వాతాభిభూతే శిరసి హిధ్మాయామపతానకే||15||
మన్యాస్తంభే స్వరభ్రంశే సాయంప్రాతర్దినేదినే|
ఏకాహాంతరమన్యత్ర|16|
View original
साम्प्रतं यत्र काले यत्र च दोषे नस्यं प्रयोज्यं तद्दर्शनार्थमाह - - - - |
अथ नस्यं प्रयोजयेत्||१३||
प्रातः श्लेष्मणि, मध्याह्ने पित्ते, सायंनिशोश्चले|
स्वस्थवृत्ते तु पूर्वाह्णे शरत्कालवसन्तयोः||१४||
शीते मध्यंदिने, ग्रीष्मे सायं वर्षासु सातपे|
वाताभिभूते शिरसि हिध्मायामपतानके||१५||
मन्यास्तम्भे स्वरभ्रंशे सायंप्रातर्दिनेदिने|
एकाहान्तरमन्यत्र|१६|
Adhikarana nasyAvRutteravadhiH (16) · Śloka 16
|
సప్తాహం చ తదాచరేత్||16||
View original
|
सप्ताहं च तदाचरेत्||१६||
Adhikarana nasyavidhiH, nasye puThasa~gkhyA (17-21) · Śloka 21
ఇదానీం యాదృశస్య పురుషస్య యథాస్థితస్య నస్యం దేయం తథాఽఽహ - - - - స్నిగ్ధస్విన్నోత్తమాంగస్య ప్రాక్కృతావశ్యకస్య చ|
నివాతశయనస్థస్య జత్రూర్ధ్వం స్వేదయేత్ పునః||17||
అథోత్తానుర్జుదేహస్య పాణిపాదే ప్రసారితే|
కించిదున్నతపాదస్య కించిన్మూర్ద్ధని నామితే||18||
నాసాపుటం పిధాయైకం పర్యాయేణ నిషేచయేత్|
ఉష్ణాంబుతప్తం భైష్జ్యం ప్రణాడ్యా పిచునాఽథవా||19||
దత్తే పాదతలస్కంధహస్తకర్ణాది మర్దయేత్|
శనైరుచ్ఛిద్య నిష్ఠీవేత్పార్శ్వయోరుభయోస్తతః||20||
ఆభేషజక్షయాదేవం ద్విస్త్రిర్వా నస్యమాచరేత్|
|21|
View original
इदानीं यादृशस्य पुरुषस्य यथास्थितस्य नस्यं देयं तथाऽऽह - - - - स्निग्धस्विन्नोत्तमाङ्गस्य प्राक्कृतावश्यकस्य च|
निवातशयनस्थस्य जत्रूर्ध्वं स्वेदयेत् पुनः||१७||
अथोत्तानुर्जुदेहस्य पाणिपादे प्रसारिते|
किञ्चिदुन्नतपादस्य किञ्चिन्मूर्द्धनि नामिते||१८||
नासापुटं पिधायैकं पर्यायेण निषेचयेत्|
उष्णाम्बुतप्तं भैष्ज्यं प्रणाड्या पिचुनाऽथवा||१९||
दत्ते पादतलस्कन्धहस्तकर्णादि मर्दयेत्|
शनैरुच्छिद्य निष्ठीवेत्पार्श्वयोरुभयोस्ततः||२०||
आभेषजक्षयादेवं द्विस्त्रिर्वा नस्यमाचरेत्|
|२१|
Adhikarana nasyamUrcchAyAM pratIkAraH (21) · Śloka 21
యది చ నస్యే దీయమానే భేషజవేగాదసాత్మ్యేన వా మూర్చ్ఛా స్యాత్ తదా కిం కార్యం ? ఇత్యాహ - - - - |
మూర్చ్ఛాయాం శీతతోయేన సించేత్పరిహరన్ శిరః||21||
View original
यदि च नस्ये दीयमाने भेषजवेगादसात्म्येन वा मूर्च्छा स्यात् तदा किं कार्यम् ? इत्याह - - - - |
मूर्च्छायां शीततोयेन सिञ्चेत्परिहरन् शिरः||२१||
Adhikarana virecananasyAnte snehanaM nasyam (22) · Śloka 22
స్నేహం విరేచనస్యాంతే దద్యాద్దోషాద్యపేక్షయా|
|22|
View original
स्नेहं विरेचनस्यान्ते दद्याद्दोषाद्यपेक्षया|
|२२|
Adhikarana nasyAnte uttAnashayanam (22) · Śloka 22
|
నస్యాంతే వాక్శతం తిష్ఠేదుత్తానః|22|
View original
|
नस्यान्ते वाक्शतं तिष्ठेदुत्तानः|२२|
Adhikarana tato dhUmagaNDUShau (22-23) · Śloka 23
|
ధారయేత్తతః||22||
ధూమం పీత్వా కవోష్ణాంబుకవలాన్ కంఠశుద్ధయే|
|23|
View original
|
धारयेत्ततः||२२||
धूमं पीत्वा कवोष्णाम्बुकवलान् कण्ठशुद्धये|
|२३|
Adhikarana snehananasyasya samyagyogahInayogAtiyogaH (23-24) · Śloka 24
|
సమ్యక్స్నిగ్ధే సుఖోచ్ఛ్వాసస్వప్నబోధాక్షపాటవం||23||
రూక్షేఽక్షిస్తబ్ధతా శోషో నాసాస్యే మూర్ద్ధశూన్యతా|
స్నిగ్ధేఽతి కండూగురుతాప్రసేకారుచిపీనసాః||24||
View original
|
सम्यक्स्निग्धे सुखोच्छ्वासस्वप्नबोधाक्षपाटवम्||२३||
रूक्षेऽक्षिस्तब्धता शोषो नासास्ये मूर्द्धशून्यता|
स्निग्धेऽति कण्डूगुरुताप्रसेकारुचिपीनसाः||२४||
Adhikarana virecananasyasya samyagyogahInayogAtiyogAH (25) · Śloka 25
సువిరిక్తేఽక్షిలఘుతావక్క్రస్వరవిశుద్ధయః|
దుర్విరిక్తే గదోద్రేకః, క్షామతాఽతివిరేచితే||25||
View original
सुविरिक्तेऽक्षिलघुतावक्क्रस्वरविशुद्धयः|
दुर्विरिक्ते गदोद्रेकः, क्षामताऽतिविरेचिते||२५||
Adhikarana pratimarshasya viShayaH (26) · Śloka 26
అధునా ప్రతిమర్శస్య విషయం సూచయితుమాహ - - - - ప్రతిమర్శః క్షతక్షామబాలవృద్ధసుఖాత్మసు|
ప్రయోజ్యోఽకాలవర్షేఽపి|26|
View original
अधुना प्रतिमर्शस्य विषयं सूचयितुमाह - - - - प्रतिमर्शः क्षतक्षामबालवृद्धसुखात्मसु|
प्रयोज्योऽकालवर्षेऽपि|२६|
Adhikarana duShTapInasAdau pratimarshaniShedhaH (26-27) · Śloka 27
|
న త్విష్టో దుష్టపీనసే||26||
మద్యపీతేఽబలశ్రోత్రే కృమిదూషితమూర్ద్ధని|
ఉత్కృష్టోత్క్లిష్టదోషే చ, హీనమాత్రతయా హి సః||27||
View original
|
न त्विष्टो दुष्टपीनसे||२६||
मद्यपीतेऽबलश्रोत्रे कृमिदूषितमूर्द्धनि|
उत्कृष्टोत्क्लिष्टदोषे च, हीनमात्रतया हि सः||२७||
Adhikarana pratimarshasya pa~jcadasha kAlAH (28-29) · Śloka 29
నిశాహర్భుక్తవాంతాహః స్వప్నాధ్వశ్రమరేతసాం|
శిరోభ్యంజనగండూషప్రస్రావాంజనవర్చసాం||28||
దంతకాష్ఠస్య హాసస్య యోజ్యోఽంతేఽసౌ ద్విబిందుకః|
|29|
View original
निशाहर्भुक्तवान्ताहः स्वप्नाध्वश्रमरेतसाम्|
शिरोभ्यञ्जनगण्डूषप्रस्रावाञ्जनवर्चसाम्||२८||
दन्तकाष्ठस्य हासस्य योज्योऽन्तेऽसौ द्विबिन्दुकः|
|२९|
Adhikarana uktakAlAnAM phalam (29-30) · Śloka 30
|
పంచసు స్రోతసాం శుద్ధిః, క్లమనాశస్త్రిషు క్రమాత్||29||
దృగ్బలం పంచసు, తతో దంతదార్ఢ్యం మరుచ్ఛమః|
|30|
View original
|
पञ्चसु स्रोतसां शुद्धिः, क्लमनाशस्त्रिषु क्रमात्||२९||
दृग्बलं पञ्चसु, ततो दन्तदार्ढ्यं मरुच्छमः|
|३०|
Adhikarana vayovisheSheNa nasyadhUmakavalashodhanAnAM niShedhaH (30-31) · Śloka 31
అధునా నస్యస్య ధూమాదీనాం చ పురుషవిశేషే నియమం కుర్వన్నాహ - - - - |
న నస్యమూనసప్తాబ్దే నాతీతాశీతివత్సరే||30||
న చోనాష్టాదశే ధూమః, కవలో నోనపంచమే|
న శుద్ధిరూనదశమే న చాతిక్రాంతసప్తతౌ||31||
View original
अधुना नस्यस्य धूमादीनां च पुरुषविशेषे नियमं कुर्वन्नाह - - - - |
न नस्यमूनसप्ताब्दे नातीताशीतिवत्सरे||३०||
न चोनाष्टादशे धूमः, कवलो नोनपञ्चमे|
न शुद्धिरूनदशमे न चातिक्रान्तसप्ततौ||३१||
Adhikarana pratimarshasya sukhasevyatvam (32-33) · Śloka 33
ఆజన్మమరణం శస్తః ప్రతిమర్శస్తు బస్తివత్|
మర్శవచ్చ గుణాన్ కుర్యాత్స హి నిత్యోపసేవనాత్||32||
న చాత్ర యంత్రణా నాపి వ్యాపద్భ్యో మర్శవద్భయం|
|33|
View original
आजन्ममरणं शस्तः प्रतिमर्शस्तु बस्तिवत्|
मर्शवच्च गुणान् कुर्यात्स हि नित्योपसेवनात्||३२||
न चात्र यन्त्रणा नापि व्यापद्भ्यो मर्शवद्भयम्|
|३३|
Adhikarana nityanasye tailamevocitam (33-34) · Śloka 34
|
తైలమేవ చ నస్యార్థే నిత్యాభ్యాసేన శస్యతే||33||
శిరసః శ్లేష్మధామత్వాత్స్నేహాః స్వస్థస్య నేతరే|
|34|
View original
|
तैलमेव च नस्यार्थे नित्याभ्यासेन शस्यते||३३||
शिरसः श्लेष्मधामत्वात्स्नेहाः स्वस्थस्य नेतरे|
|३४|
Adhikarana marshapratimarshAdiShu visheShaguNotkarShApakRuShTatvam (34-36) · Śloka 36
|
ఆశుకృచ్చిరకారిత్వం గుణోత్కర్షాపకృష్టతా||34||
మర్శే చ ప్రతిమర్శే చ విశేషో న భవేద్యది|
కో మర్శం సపరీహారం సాపదం చ భజేత్తతః||35||
అచ్ఛపానవిచారాఖ్యౌ కుటీవాతాతపస్థితీ|
అన్వాసమాత్రాబస్తీ చ తద్వదేవ వినిర్దిశేత్||36||
View original
|
आशुकृच्चिरकारित्वं गुणोत्कर्षापकृष्टता||३४||
मर्शे च प्रतिमर्शे च विशेषो न भवेद्यदि|
को मर्शं सपरीहारं सापदं च भजेत्ततः||३५||
अच्छपानविचाराख्यौ कुटीवातातपस्थिती|
अन्वासमात्राबस्ती च तद्वदेव विनिर्दिशेत्||३६||
Adhikarana aNutailam (37-38) · Śloka 38
ఇదానీం నస్యమణుతైలం నిర్దిదిక్షురాహ - - - - జీవంతీజలదేవదారుజలదత్వక్ఽఽసేవ్యగోపీహిమం దార్వీత్వఙ్మధుకప్లవాగురువరీపుండ్రాహ్విబిల్వోత్పలం|
ధావన్యౌ సురభిం స్థిరే కృమిహరం పత్రం త్రుటిం రేణుకాం కింజల్కం కమలాద్బలాం శతగుణే దివ్యేఽంభసిక్వాథయేత్||37||
తైలాద్రసం దశగుణం పరిశేష్య తేన తైలం పచేత సలిలేన దశైవ వారాన్|
పాకే క్షిపేచ్చ దశమే సమమాజదుగ్ధం నస్యం మహాగుణముశంత్యణుతైలమేతత్||38||
View original
इदानीं नस्यमणुतैलं निर्दिदिक्षुराह - - - - जीवन्तीजलदेवदारुजलदत्वक्ऽऽसेव्यगोपीहिमं दार्वीत्वङ्मधुकप्लवागुरुवरीपुण्ड्राह्विबिल्वोत्पलम्|
धावन्यौ सुरभिं स्थिरे कृमिहरं पत्रं त्रुटिं रेणुकां किञ्जल्कं कमलाद्बलां शतगुणे दिव्येऽम्भसिक्वाथयेत्||३७||
तैलाद्रसं दशगुणं परिशेष्य तेन तैलं पचेत सलिलेन दशैव वारान्|
पाके क्षिपेच्च दशमे सममाजदुग्धं नस्यं महागुणमुशन्त्यणुतैलमेतत्||३८||
Adhikarana nasyashIlanasya phalam (20) · Śloka 20
ఘనోన్నతప్రసన్నత్వక్ఽఽస్కంధగ్రీవాస్యవక్షసః|
దృఢేంద్రియాస్తపలితా భవేయుర్నస్యశీలినః||39||
ఇతి శ్రీ వైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిరచితాయామష్టాంగహృదయసంహితాయాం సూత్రస్థానే నస్యవిధార్నామ వింశోఽధ్యాయః||20||
View original
घनोन्नतप्रसन्नत्वक्ऽऽस्कन्धग्रीवास्यवक्षसः|
दृढेन्द्रियास्तपलिता भवेयुर्नस्यशीलिनः||३९||
इति श्री वैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां सूत्रस्थाने नस्यविधार्नाम विंशोऽध्यायः||२०||