10. rasabhēdīyādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

સ૦-પૂર્વસ્મિન્નધ્યાયે (શ્લો. ૧૨)- "રસાન્ ભેદૈરુત્તરત્રોપદેક્ષ્યતે" ઇત્યુક્તમ્, અતસ્તાન્ રસભેદાન્ વક્તું રસભેદીયાધ્યાયં બ્રૂતે-

Adhikarana rasaBedIyAdhyAyaH (2) · Śloka 2

અથાતો રસભેદીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે||૨||

સ૦-રસાનાં ભેદો રસભેદઃ, તસ્મૈ હિતો રસભેદીયઃ, તમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ-કથયિષ્યામઃ| "રસનાર્થો રસઃ" ઇતિ મુનિઃ (ચ. સૂ. અ. ૧|૬૩)| તથા, અબ્યોનિઃ, અપામેવ રસવત્ત્વાત્| તથા ચ મુનિઃ (ચ. સૂ. અ. ૨૫|૧૩)- "આપો હિ રસવત્યઃ" ઇતિ| અપાં ચાત્ર્યક્તરસત્વાત્ પ્રતિવ્યક્ત્યન્યાદૃશોઽન્યાદૃશો રસાનાં મહાભૂતવૈલક્ષણ્યજ આસ્વાદ આસ્વાદ્યતે| તથા ચ, મધુરરસાધિષ્ઠતાનાં ક્ષીરદ્રાક્ષેક્ષુશર્કરાદીનાં પ્રતિવ્યક્ત્યન્યાદૃશોઽન્યાદૃશો મધુરરસાસ્વાદ ઉપલભ્યતે, ન ત્વેકરૂપઃ| એવમમ્લાનામારનાલકોલામ્લીકાદીનામપિ પ્રતિદ્રવ્યમનેકરૂપ આસ્વાદવિશેષ ઉપલભ્યતે, ન ત્વેક એવ|

Adhikarana ShaDrasAnAmutpattiH (1) · Śloka 1

પૂર્વં ચ પ્રત્યપાદિ 'ષડેવ રસાઃ' ઇતિ| તાનેવ લક્ષયતિ- ક્ષ્મામ્ભોગ્નિક્ષ્મામ્બુતેજઃ ખવાય્વગ્ન્યનિલગોનિલૈઃ| દ્વયોલ્બણૈઃ ક્રમાદ્ભૂતૈર્મધુરાદિરસોદ્ભવઃ||૧||

સ૦-પૃથિવ્યાદિભિર્મહાભૂતૈર્દ્વયોલ્બણૈઃ-હ્યાધિકૈઃ, ક્રમાત્-પરિપાટ્યા, યથાસઙ્ખ્યમિત્યર્થઃ, મધુરાદીનાં ષણ્ણાં રસાનામુદ્ભવો-અભિનિવૃત્તિર્ભવતિ| દ્વયમુલ્બણં યેષુ ભૂતેષુ તાનિ દ્વયોલ્બણાનિ, તૈઃ દ્વયોલ્બણૈઃ| દ્વયોલ્બણશબ્દોપાદાનાચ્ચ દ્રવ્યવદ્રસસ્યાપિ પાઞ્ચભૌતિકત્વમિતિ પ્રતિપાદયતિ| કતમત્ પુનર્ભૂતદ્વયં કતમસ્મિન્ રસેઽધિકમારમ્ભકં સ્યાદિતિ યથાસઙ્ખ્યેન દર્શયન્નાહ-ક્ષ્મામ્ભ ઇત્યાદિ| ભૂમિજલાભ્યામધિકાભ્યાં મધુરઃ, ક્ષ્માગ્નિભ્યામમ્લઃ, અમ્બ્વગ્નિભ્યાં લવણઃ, ખવાયુભ્યાં તિક્તકઃ. અગ્નિવાયુભ્યાં કટુકઃ, ક્ષ્માનિલાભ્યાં કષાયઃ| નનુ, યથા ભૂમિતોયાધિક્યાન્મધુરઃ, એવમમ્બુવાય્વાધિક્યાદન્યો ભૂમ્યાકાશાધિક્યાદન્ય ઇત્યેવમાદિવિકલ્પૈરસઙ્ખ્યેયરસપ્રસઙ્ગઃ પ્રાપ્નોતિ| અત્રોચ્યતે| સ્વભાવાદદોષઃ| એષાં ભૂમ્યાકાશાદીનામીદૃશઃ સ્વભાવો યત્કેનચિદેવ ભૂતાધિક્યેન વ્યવસ્થિતાનિ ભૂમ્યાદીનિ રસાન્તરોત્પાદનસમર્થાનિ ભવન્તિ, ન સર્વેણેતિ|

Adhikarana madhurarasalakShaNam (2-3) · Śloka 3

નનુ, સ્વલક્ષણં વિનાઽનુક્તો રસવિશેષઃ કથં જ્ઞાયતામ્ ? ઇતિ તલ્લક્ષણાર્થમાહ તેષાં વિદ્યાદ્રસં સ્વાદુ યો વક્ત્રમનુલિમ્પતિ| આસ્વાદ્યમાનો દેહસ્ય હ્લાદનોઽક્ષપ્રસાદનઃ||૨|| પ્રિયઃ પિપીલિકાદીનામ્| |૩|

સ૦-તેષાં-રસાનાં મધ્યે, ય આસ્વાદ્યમાનો વક્ત્રમનુલિમ્પતિ-મુખોપદેહં જનયતિ, તથા દેહસ્ય હ્લાદનઃ-આશ્વાસકઃ, તથાઽક્ષાણાં-ઇન્દ્રિયાણાં, પ્રસાદનઃ-પ્રસન્નત્વકૃત્, તથા પિપીલિકાદીનાં પ્રિયઃ, તં મધુરં જાનીયાત્| પિપીલિકાદીનાં પ્રિય એતેનૈતદ્દર્શયતિ,-પ્રમેહાદિષુ મૂત્રત્વગાદૌ પિપીલિકોપસર્પણાત્ માધુર્યાનુમાનં કૃત્વા મધુમેહત્વાદિ જ્ઞાયતે| આસ્વાદ્યમાન ઇત્યુત્તરત્રાપિ યોજ્યમ્|

Adhikarana amlarasalakShaNam (3) · Śloka 3

અમ્લઃ ક્ષાલયતે મુખમ્| હર્ષણો રોમદન્તાનામક્ષિભ્રુવનિકોચનઃ||૩||

સ૦-અમ્લો રસ આસાદ્યમાનો મુખં ક્ષાલયતે-સ્રાવયતિ| તથા, રોમદન્તાનાં હર્ષણઃ-"હૃષુ અલીકે" અલીકકારી, ઉદ્વેજક ઇત્યર્થઃ| તથા, અક્ષિભ્રુવનિકોચનઃ, અક્ષિણી ચ ભ્રુવૌચાક્ષિભ્રુવમ્, અચતુરાદિસૂત્રે નિપાતિતમ્|

Adhikarana lavaNarasalakShaNam (4) · Śloka 4

લવણઃ સ્યન્દયત્યાસ્યં કપોલગલદાહકૃત્| |૪|

સ૦-લવણો રસો મુખં સ્યન્દયતિ| તથા, કપોલયોર્ગલે ચ દાહં કરોતિ| અન્નસ્ય રોચન ઇતીહાતિપ્રસિદ્ધત્વાન્નોક્તમ્| સઙ્ગ્રહે તુ સ્પષ્ટાર્થમુક્તમ્| યથા (સૂ. અ. ૧૮)- "કણ્ઠકપોલં વિદહતિ, અન્નં પ્રરોચયતિ|" ઇતિ|

Adhikarana tiktarasalakShaNam (4) · Śloka 4

| તિક્તો વિશદયત્યાસ્યં રસનં પ્રતિહન્તિ ચ||૪||

સ૦-તિક્તો મુખં વિશદયતિ-અપૈચ્છિલ્યયુક્તં કરોતિ| રસનેન્દ્રિયં ચ પ્રતિહન્તિ-અન્યરસગ્રહણશક્તિં નાશયતીત્યર્થઃ|

Adhikarana kaTurasalakShaNam (5) · Śloka 5

ઉદ્વેજયતિ જિહ્વાગ્રં કુર્વંશ્ચિમિચિમાં કટુઃ| સ્રાવયત્યક્ષિનાસાસ્ય કપોલૌ દહતીવ ચ||૫||

સ૦-કટુરાસ્વાદ્યમાનો જિહ્વાગ્રમુદ્વેજયતિ-સોદ્વેગં કરોતિ| ચિમિચિમાં કુર્વન્-દહનજ્વાલાસંસ્પર્શાદિવાક્ષ્યાદિ સ્રાવયતિ| ગણ્ડૌ ચ દહતીવ|

Adhikarana kaShAyarasalakShaNam (6) · Śloka 6

કષાયો જડયેજ્જિહ્વાં કણ્ઠસ્રોતોવિબન્ધકૃત્| |૬|

સ૦-કષાયો જિહ્વાં જડયતિ-રસાદિક્રિયાયાં મન્દીકરોતિ| તથા, કણ્ઠસ્ય સ્રોતાંસિ-શિરાવિશેષાઃ, તેષાં વિબન્ધં કરોતિ| શ્વાસાદીનામયથાપ્રવૃત્તિમિવ કુરુત ઇત્યર્થઃ|

Adhikarana madhurasasya karmANi (6-9) · Śloka 9

| રસાનામિતિ રૂપાણિકર્માણિમધુરો રસઃ||૬|| આજન્મસાત્મ્યાત્કુરુતે ધાતૂનાં પ્રબલં બલમ્| બાલવૃદ્ધક્ષતક્ષીણવર્ણકેશેન્દ્રિયૌજસામ્||૭|| પ્રશસ્તો બૃંહણઃ કણ્ઠ્યઃ સ્તન્યસન્ધાનકૃદ્ગુરુઃ| આયુષ્યો જીવનઃ સ્નિગ્ધઃ પિત્તાનિલવિષાપહઃ||૮|| કુરુતેઽપ્યુપયોગેન સ મેદઃશ્લેષ્મજાન્ ગદાન્| સ્થૌલ્યાગ્નિસાદસન્ન્યાસમેહગણ્ડાર્બુદાદિકાન્||૯||

સ૦-ઇતિ-પરિસમાપ્તૌ| રસાનાં મધુરદીનાં રૂપાણિ-લક્ષણાનિ સમાપ્તાનિ| સમ્પ્રતિ તેષાં કર્મ યથાસ્વં પ્રદર્શયન્નાહ- સ૦-કર્માણીતિ| વક્ષ્યમાણાનીતિ વાક્યશેષઃ| અથ કો રસઃ કિં કર્મ કરોતિ ? ઇત્યાહ- સ૦-મધુરો રસો ધાતૂનાં બલં પ્રબલં કુરુતે-પ્રકૃષ્ટતયા શક્ત્યા યુક્તં બલં જનયેત્, નિજં બલં યત્ તત્પ્રકૃષ્ટં જનયતીત્યર્થઃ| કુતઃ ? આજન્મસાત્મ્યાત્,-જન્મપ્રભૃતિ દેહસ્ય સાત્મ્યાદિત્યર્થઃ| બાલભાવ એવ હિ ક્ષીરાદિના પુરુષસ્ય વૃત્તિઃ| તથા, બાલાદીનાં પ્રશસ્તો-હિતઃ| ઓજસોઽધિકવર્ધનત્વાત્ પ્રશસ્તઃ| "ઓજસ્તુ તેજો ધાતૂનાં શુક્રાન્તાનાં પરં સ્મૃતમ્|" ઇત્યોજોલક્ષણં (હૃ. સૂ. અ. ૧૧|૩૭) વક્ષ્યતિ| તથા, બૃંહણઃ કણ્ઠ્યશ્ચ| સ્તન્યં-ક્ષીરમ્, સન્ધાનં-શ્લેષઃ, તે કરોતીતિ સ્તન્યસન્ધાનકૃત્ ગુરુશ્ચ| તથા, આયુષ્યાદિગુણઃ| નનુ, આયુષ્યજીવનયોરેકાર્થત્વાદેકતરોપાદાનમેવ યુક્તમ્| મૈવમ્| એતયોર્ભિન્નાર્થત્વાત્| તથા હિ,-આયુષ્યઃ સ ઉચ્યતે યોઽપરિમિતાયુષો હિતઃ, અધિકાયુષો હેતુત્વાત્| તથા ચ મુનિઃ-(ચ. સૂ અ. ૧|૨૫)- "તેનાયુરમિતં લેભે" ઇતિ| યસ્ત્વાયુષો નિયતરૂપસ્ય તામેવ મર્યાદામનુબધ્નાતિ, સ જીવયતીતિ જીવન ઉચ્યતે| તદનયોઃ સ્પષ્ટ એવ ભેદઃ| તથા, જીવનમોજસ્યમિત્યભિન્નાર્થૌ, કિન્ત્વેતયોરપીહ યદુપાદાનં તદોજસો દ્વિવિધાયા અપિ વૃદ્ધેઃ કારકોઽયમિતિ પ્રતિપાદયિતુમ્| તથા ચ,-મધુરો રસો રુધિરાદિક્રમેણૌજસો વૃદ્ધિકરઃ સામાન્યાદ્વિશેષાચ્ચ| યથા,-ક્ષીરં ધાતુવર્ધનમુક્તં વૃષ્યં ચ| તત્ર ધાતુવર્ધનત્વેનૈવ વૃષ્યત્વસ્યોક્તત્વાદ્વૃષ્યશબ્દોપાદાનં યાન્યન્યાનિ વૃષ્યાણિ દ્રવ્યાણ્યાત્મગુપ્તાદીનિ, તેભ્યઃ સકાશાદ્વિશેષેણાશ્વેવવૃદ્ધિકરમિતિ દ્યોતયિતું કૃતમિતિ| કુરુત ઇત્યાદિ| સઃ-મધુરો રસઃ, અત્યુપયોગેન-અતિસેવયા, મેદઃશ્લેષ્મોત્થાન્ રોગાન્ કરોતિ| કાંસ્તાન્ ? ઇત્યાહ-સ્થૌલ્યાદિકાન્|

Adhikarana amlarasakarmANi (10-12) · Śloka 12

અમ્લોઽગ્નિદીપ્તિકૃત્સ્નિગ્ધો હૃદ્યઃ પાચનરોચનઃ| ઉષ્ણવીર્યો હિમસ્પર્શઃ પ્રીણનઃ ક્લેદનો લઘુઃ||૧૦|| કરોતિ કફપિતાસ્રં મૂઢવાતાનુલોમનઃ| સોઽત્યભ્યસ્તસ્તનોઃ કુર્યાચ્છૈથિલ્યં તિમિરં ભ્રમમ્||૧૧|| કણ્ડુપાણ્ડુત્વવીસર્પશોફવિસ્ફોટતૃડ્જ્વરાન્| |૧૨|

સ૦-અમ્લો રસોઽગ્નિદીપ્તિકૃત્ત્વાદિયુતઃ| તથા, કફપિત્તાસ્રં કરોતિ| મૂઢં-અનનુલોમગં, વાતમનુલોમયતીતિ-મૂઢવાતાનુલોમનઃ| સઃ-અમ્લો રસો, અતિસેવિતો દેહશૈથિલ્યં તિમિરાદીંશ્ચ કુર્યાત્|

Adhikarana lavaNarasakarmANi (12-14) · Śloka 14

| લવણઃ સ્તમ્ભસઙ્ઘાતબન્ધવિધ્માપનોઽગ્નિકૃત્||૧૨|| સ્નેહનઃ સ્વેદનસ્તીક્ષ્ણો રોચનશ્છેદભેદકૃત્| સોઽતિયુક્તોઽસ્રપવનં ખલતિં પલિતં વલિમ્||૧૩|| તૃટ્રકૂષ્ઠવિષવીસર્પાન્ જનયેત્ક્ષપયેદ્ધલમ્| |૧૪|

સ૦-લવણો રસઃ સ્તમ્ભાદિવિધ્માપનો વહ્નિકૃત્ત્વાદિયુતશ્ચ| સોઽત્યભ્યસ્તો વાતરક્તાદીન્ જનયેત્| બલં-પ્રાણં ક્ષપયેત્|

Adhikarana tiktarasakarmANi (14-16) · Śloka 16

| તિક્તઃ સ્વયમરોચિષ્ણુરરુચિં કૃમિતૃડ્વિષમ્||૧૪|| કુષ્ઠમૂર્ચ્છાજ્વરોત્ક્લેશદાહપિત્તકફાન્ જયેત્| ક્લેદમેદોવસામજ્જશકૃન્મૂત્રોપશોષણઃ||૧૫|| લઘુર્મેધ્યો હિમો રૂક્ષઃ સ્તન્યકણ્ઠવિશોધનઃ| ધાતુક્ષયાનિલવ્યાધીનતિયોગાત્કરોતિ સઃ||૧૬||

સ૦-તિક્તો રસઃ સ્વયં મુખસ્યારોચનશીલઃ અરુચ્યાદીન્ જયેત્| અરુચિઃ-આહારદ્રવ્યવિષયેઽનભિલાષઃ| સ ચ ક્લેદાદીનામુપશોષણઃ| તથા, લઘ્વાદિગુણયુક્તઃ| સોઽતિસેવિતો ધાતુક્ષયાદીન્ કરોતિ|

Adhikarana kaTurasakarmANi (17-19) · Śloka 19

કટુર્ગલામયોદર્દકુષ્ઠાલસકશોફજિત્| વ્રણાવસાદનઃ સ્નેહમેદઃક્લેદોપશોષણઃ||૧૭|| દીપનઃ પાચનો રુચ્યઃ શોધનોઽન્નસ્ય શોષણઃ| છિનત્તિ બન્ધાન્ સ્રોતાંસિ વિવૃણોતિ કફાપહઃ||૧૮|| કુરુતે સોઽતિયોગેન તૃષ્ણાં શુક્રબલક્ષયમ્| મૂર્ચ્છામાકુઞ્ચનં કમ્પં કટિપૃષ્ઠાદિષુ વ્યથામ્||૧૯||

સ૦-કટુર્ગલામયાદીન્ જયતિ| વ્રણસ્યાવસાદનો-રોહણઃ| સ્નેહાદિવિશોષણો દીપનત્વાદિગુણયુક્તશ્ચ| અન્નં શોષયતિ-વિદહતિ| અન્નશોષણત્વાચ્છિનત્તિ બન્ધાન્| સ્રોતાંસિ વિવૃણોતિ-પ્રસારયતિ| કફઘ્નશ્ચ| સોઽતિનિષેવિતસ્તૃષ્ણાદીન્ કરોતિ|

Adhikarana kaShAyarasakarmANi (20-22) · Śloka 22

કષાયઃ પિત્તકફહા ગુરુરસ્રવિશોધનઃ| પીડનો રોપણઃ શીતઃ ક્લેદમેદોવિશોષણઃ||૨૦|| આમસંસ્તમ્ભનો ગ્રાહિ રૂક્ષોઽતિ ત્વક્પ્રસાદનઃ| કરોતિ શીલિતઃ સોઽતિ વિષ્ટમ્ભાધ્માનહૃદ્રુજઃ||૨૧|| તૃટ્કાર્શ્યપૌરુષભ્રંશસ્રોતોરોધમલગ્રહાન્| |૨૨|

સ૦-કષાયઃ પિત્તકફઘ્નો ગુરુત્વાદિયુતોઽતિશયેન ત્વક્પ્રસાદનશ્ચ| સોઽપ્યુપયુક્તો વિષ્ટમ્ભાદીન્ કરોતિ|

Adhikarana madhuraskandhaH (22-25) · Śloka 25

અથ મધુરાદિસ્કન્ધાન્નિર્દિશતિ- | ઘૃતહેમગુડાક્ષોડમોચચોચપરૂષકમ્||૨૨|| અભીરુવીરાપનસરાજાદનબલાત્રયમ્| મેદે ચતસ્રઃ પર્ણિન્યો જીવન્તી જીવકર્ષભૌ||૨૩|| મધૂકં મધુકં બિમ્બી વિદારી શ્રાવણીયુગમ્| ક્ષીરશુક્લા તુગાક્ષીરી ક્ષીરિણ્યૌ કાશ્મરી સહે||૨૪|| ક્ષીરેક્ષુગોક્ષુરક્ષૌદ્રદ્રાક્ષાદિર્મધુરો ગણઃ| |૨૫|

સ૦-હેમ-કાઞ્હ્ચનમ્| રાજાદનઃ-ચાષપ્રિયમ્| બલાત્રયં-બલાઽતિબલા નાગબલેતિ| મેદા મહામેદેતિ-મેદાદ્વયમ્| ચતસ્રઃ પર્ણિન્ય ઇતિ શાલિપર્ણી પૃશ્નિપર્ણી મુદ્ગપર્ણી માષપર્ણી ચ| મધૂકં-મધૂકપુષ્પમ્| મધુકં-મધુયષ્ટી| બિમ્બી-ગોલ્હા| શ્રાવણીયુગં-શ્રાવણી મહાશ્રાવણી ચ| ક્ષીરિણી-કાઞ્ચનક્ષીરી| કાશ્મરી-ગમ્ભારી| સહે-મહાસહા, ક્ષુદ્રસહા ચ| આદિશબ્દેન તૃણપઞ્ચમૂલમેદોમજ્જતૈલમધુરદાડિમપુષ્કરબીજશૃઙ્ગાટકાશ્વગન્ધાશ્વદંષ્ટ્રામૃણાલકશેરુકસિઞ્-ચતિકાખર્જૂરીતાલમસ્તકાદીનિ ગૃહ્યન્તે|

Adhikarana amlaskandhaH (25-26) · Śloka 26

ઇદાનીમમ્લસ્કન્ધમાહ | અમ્લો ધાત્રીફલામ્લીકામાતુલુઙ્ગામ્લવેતસમ્||૨૫|| દાડિમં રજતં તક્રં ચુક્રં પાલેવતં દધિ| આમ્રમામ્રાતકં ભવ્યં કપિત્થં કરમર્દકમ્||૨૬||

સ૦-ધાત્રીફલં-આમલકમ્| રજતં-રૌપ્યમ્| ચુક્રં-શુક્તમ્| ઉપલક્ષણં ચેદમ્| સઙ્ગ્રહોક્તાન્યન્યાન્યપિ કોશામ્રલકુચકુવલકોલબદરૈરાવતપ્રાચીનામલકમસ્તુધાન્યામ્લાદીનીહૈવ બોધ્યાનિ|

Adhikarana lavaNaskandhaH (27) · Śloka 27

લવણસ્કન્ધમાહ વરં સૌવર્ચલં કૃષ્ણં બિડં સામુદ્રમૌદ્ભિદમ્| રોમકં પાંસુજં શીસં ક્ષારશ્ચ લવણો ગણઃ||૨૭||

સ૦-વરં-સૈન્ધવમ્, લવણશ્રેષ્ઠત્વાત્| ક્ષારઃ-સ્વર્જિકાદિઃ|

Adhikarana tiktaskandhaH (28-30) · Śloka 30

તિક્તસ્કન્ધમાહ- તિક્તઃ પટોલી ત્રાયન્તી વાલકોશીરચન્દનમ્| ભૂનિમ્બનિમ્બકટુકાતગરાગુરુવત્સકમ્||૨૮|| નક્તમાલદ્વિરજનીમુસ્તમૂર્વાટરૂષકમ્| પાઠાપામાર્ગકાંસ્યાયોગુડૂચીધન્વયાસકમ્||૨૯|| પઞ્ચમૂલં મહદ્વ્યાઘ્ર્યૌ વિશાલાઽતિવિષા વચા| |૩૦|

સ૦-નક્તમાલઃ-કરઞ્જઃ કાંસ્યં-લોહભેદઃ| અયો-લોહમ્|

Adhikarana kaTuskandhaH (30-31) · Śloka 31

કટુસ્કન્ધમાહ | કટુકો હિડ્ગુમરિચકૃમિજિત્પઞ્ચકોલકમ્||૩૦|| કુઠેરાદ્યા હરિતકાઃ પિત્તં મૂત્રમરુષ્કરમ્| |૩૧|

સ૦-પિત્તં મૂત્રં છાગાદીનામ્| ઉપલક્ષણં ચેદમ્| અન્યાનિ ચ સઙ્ગ્રહોક્તાનિ મનઃશિલાસર્ષપકુષ્ઠાદીનિ બોધ્યાનિ|

Adhikarana kaShAyaskandhaH (31-32) · Śloka 32

કષાયસ્કન્ધમાહ- | વર્ગઃ કષાયઃ પથ્યાઽક્ષં શિરીષઃ ખદિરો મધુ||૩૧|| કદમ્બોદુમ્બરં મુક્તાપ્રવાલાઞ્જનગૈરિકમ્| બાલં કપિત્થં ખર્જૂરં બિસપદ્મોત્પલાદિ ચ||૩૨||

સ૦-આદિશબ્દેન પ્રિયઙ્ગુરોધ્રકટ્વઙ્ગાદીનિ ગૃહ્યન્તે|

Adhikarana madhurasya shleShmakaratvApavAdaH (33) · Śloka 33

ઇદાનીમેષાં ગુણનિરૂપણં કરોતિ મધુરં શ્લેષ્મલં પ્રાયો જીર્ણાચ્છાલિયવાદૃતે| મુદ્ગાદ્ગોધૂમતઃ ક્ષૌદ્રાત્સિતાયા જાઙ્ગલામિષાત્||૩૩||

સ૦-પ્રાયેણ મધુરં દ્રવ્યં કફકૃદ્ભવતિ, શાલ્યાદીન્ પુરાણાન્ વર્જયિત્વા| પ્રાયોગ્રહણં તૈલમકુષ્ટાદૌ વ્યભિચારદર્શનાત્| એવમુત્તરત્રાપિ પ્રાયોગ્રહણસ્ય પ્રયોજનં વેદ્યમ્|

Adhikarana amlasya pittakaratvApavAdaH (34) · Śloka 34

પ્રાયોઽમ્લં પિત્તજનનં દાડિમામલકાદૃતે| |૩૪|

સ૦-અમ્લં દ્રવ્યં પ્રાયઃ પિત્તકૃત્, દાડિમામલકે હિત્વા|

Adhikarana lavaNasyAcakShuShyApavAdaH (34) · Śloka 34

| અપથ્યં લવણં પ્રાયશ્ચક્ષુષોઽન્યત્ર સૈન્ધવાત્||૩૪||

સ૦-લવણં દ્રવ્યં પ્રાયશ્ચક્ષુષોઽપથ્યમ્, સૈન્ધવં વર્જયિત્વા|

Adhikarana tiktakaTunoravRuShvAtakopanApavAdaH (35) · Śloka 35

તિક્તં કટુ ચ ભૂયિષ્ઠમવૃષ્યં વાતકોપનમ્| ઋતેઽમૃતાપટોલીભ્યાં શુણ્ઠીકૃષ્ણારસોનતઃ||૩૫||

સ૦-તિક્તં દ્રવ્યં કટુ ચ પ્રાયેણાવૃષ્યં વાતકૃચ્ચ, ગુડૂચ્યાદીન્ હિત્વા|

Adhikarana kaShAyasya shItastamBanApavadaH (36) · Śloka 36

કષાયં પ્રાયશઃ શીતં સ્તમ્ભનં ચાભયાં વિના| |૩૬|

સ૦-કષાયં દ્રવ્યં પ્રાયેણ શીતવીર્યં સ્તમ્ભનં ચ ભવતિ, હરીતકીં વર્જયિત્વા|

Adhikarana kaTvamlalavaNA yathottaraM vrIryoShNAH,tiktakaShAyamadhurAH shItalAH tiktakaTukaShAyA rUkShAH kaTvamlamadhurAH snigdhAH kaTukaShAyamadhurAH guravaH amlakaTutiktA laghavaH (36-39) · Śloka 39

| રસાઃ કટ્વમ્લલવણા વીર્યેણોષ્ણા યથોત્તરમ્||૩૬|| તિક્તઃ કષાયો મધુરસ્તદ્વદેવ ચ શીતલાઃ| તિક્તઃ કટુઃ કષાયશ્ચ રૂક્ષા બદ્ધમલાસ્તથા||૩૭|| પટ્વમ્લમધુરાઃ સ્નિગ્ધાઃ સૃષ્ટવિણ્મૂત્રમારુતાઃ| પટોઃ કષાયસ્તસ્માચ્ચ મધુરઃ પરમં ગુરુઃ||૩૮|| લઘુરમ્લઃ કટુસ્તસ્માત્તસ્માદપિ ચ તિક્તકઃ| |૩૯|

સ૦-કટ્વમ્લલવણા રસા યથોત્તરમુષ્ણવીર્યાઃ| કટુરુષ્ણઃ અમ્લ ઉષ્ણતરઃ, લવણ ઉષ્ણતમઃ| એવમુત્તરત્રાપિ યથોત્તરત્વં યોજ્યમ્| તિક્તાદયશ્ચ તદ્વદેવ યથોત્તરં શીતવીર્યાઃ| તેન તિક્તઃ શીતવીર્યઃ, કષાયઃ શીતવીર્યતરઃ, મધુરઃ શીતવીર્યતમ ઇતિ સ્થિતમ્| તિક્તકટુકષાયા રૂક્ષા વિષ્ટમ્ભકૃતશ્ચ| તથેતિ યથોત્તરમિત્યર્થઃ| પટ્વાદયઃ સ્નિગ્ધા નિઃસારિતવિણ્મૂત્રવાતાશ્ચ| તથેત્યત્રાપિ વર્તતે| અર્થાત્ લવણાત્કષાયો ગુરુતરઃ, કષાયાન્મધુરઃ પરમં ગુરુઃ,-અતિશયેન ગુરુરિત્યર્થઃ| અમ્લો લઘુઃ, તસ્માત્-અમ્લાત્, કટુર્લઘુતરઃ, તસ્માચ્ચ-કટોઃ, તિક્તો લઘુતમઃ|

Adhikarana rasAnAM saMyogakalpanayorviBAgaH (39-40) · Śloka 40

ઇદાનીં રસાનામાધારદ્વારેણ સંયોગાન્ કલ્પનાં ચ વિભજન્નાહ | સંયોગાઃ સપ્તપઞ્ચાશત્કલ્પના તુ ત્રિષષ્ટિધા||૩૯|| રસાનાં યૌગિકત્વેન યથાસ્થૂલં વિભજ્યતે| |૪૦|

સ૦-વક્ષ્યમાણાયા રીત્યા રસાનાં સંયોગાઃ સપ્તપઞ્ચાશદ્વિભજ્યન્ત ઇતિ વચનવિપરિણામેન સમ્બન્ધઃ| કલ્પના પુનરેષાં ત્રિષષ્ટિધા વિભજ્યતે| કથં કૃત્વા કલ્પના વિભજ્યતે ? યથાસ્થૂલમ્,-સ્થૂલાનતિક્રમેણ વ્યક્તરસાસ્વાદાનુરૂપતયા, ન પુનર્યથાસૂક્ષ્મમ્| તથા હિ,-રસાનુરસકલ્પનયા તરતમયોગવશાચ્ચ રસાનાં કલ્પના ક્રિયમાણાઽઽનન્ત્યમુપૈતિ| તસ્માદ્યથાસ્થૂલં રસાનાં કલ્પના ત્રિષષ્ટિધા વિભજ્યતે| તથા, યૌગિકત્વેન-શરીરોપયોગ્યત્વેન|

Adhikarana rasasaMyogaviBAgaH (40-42) · Śloka 42

ઇદાનીં રસસંયોગાનાં સઙ્ખ્યાનં વિભક્તુકામ આહ | એકૈકહીનાસ્તાન્ પઞ્ચદશ યાન્તિ રસા દ્વિકે||૪૦|| ત્રિકે સ્વાદુર્દશામ્લઃ ષટ્ ત્રીન્ પટુસ્તિક્ત એકકમ્| ચતુષ્કેષુ દશ સ્વાદુશ્ચતુરોઽમ્લઃ પટુઃ સકૃત્||૪૧|| પઞ્ચકેષ્વેકમેવામ્લો મધુરઃ પઞ્ચ સેવતે| દ્રવ્યમેકં ષડાસ્વાદમસંયુક્તાશ્ચ ષડ્રસાઃ||૪૨||

સ૦-દ્વિકે-દ્વિપરિમાણે રસાધારદ્રવ્યસમ્બન્ધિની સંયોગે, પઞ્ચ રસાઃ-મધુરામ્લલવણતિક્તકટુકાઃ, તાન્-રસાન્, પઞ્ચ-અમ્લલવણતિક્તકટુકષાયાખ્યાન્, યાન્તિ-સંયુજ્યન્તે| કિમ્ભૂતાન્ ? એકૈકહીનાન્,-એકૈકેન હીનાઃ- વિનાકૃતાઃ, એકૈકહીનાઃ, તાન્| યેનૈકેન યુક્તાસ્તદ્વિયુક્તાનિત્યર્થઃ| અત્ર ચ પઞ્ચાનાં રસાનાં પર્યાયેણ પ્રત્યેકમેકૈકહીનતાવશાત્ કર્મત્વેન કર્તૃત્વેન ચ સમ્બન્ધો વેદ્યઃ| અત એવ "ચતુર્દ્વિકૌ પઞ્ચદશપ્રકારૌ" ઇતિ યદ્વક્ષ્યતિ તદુપપન્નમ્| એવં મધુરોઽમ્લાદીન્, અમ્લો લવણાદીન્, લવણસ્તિક્તાદીન્, તિક્તઃ કટુકષાયૌ, કટુઃ કષાયં યાતીતિ સ્થિતમ્| દ્વિક ઇતિ દ્વૌ પરિમાણમસ્ય સંયોગસ્ય| સઙ્ખ્યાયાઃ સંજ્ઞેત્યાદિપરિમાણાનુવૃત્તેઃ પરિમાણાર્થે સઙ્ખ્યાયાઃ અતિશદન્તાયાઃ કનિતિ કન્| એવં ત્રિકાદિષ્વપિ વક્ષ્યમાણેષુ લક્ષણં યોજ્યમ્| દ્વિરસદ્રવ્યસંયોગે પઞ્ચદશ ભેદા ભવન્તિ| યથા,-મધુરોઽમ્લં યાતિ| ૧| મધુરો લવણમ્| ૨| મધુરસ્તિક્તમ્| ૩| મધુરઃ કટુકમ્| ૪| મધુરઃ કષાયમ્| ૫| અમ્લો લવણં યાતિ| ૬| અમ્લસ્તિક્તમ્| ૭| અમ્લઃ કટુકમ્| ૮| અમ્લઃ કષાયમ્| ૯| લવણસ્તિક્તમ્| ૧૦| લવણઃ કટુકમ્| ૧૧| લવણઃ કષાયમ્| ૧૨| તિક્તઃ કટુકમ્| ૧૩| તિક્તઃ કષાયમ્| ૧૪| કટુઃ કષાયમિતિ| ૧૫| અત્ર ચ મધુરસ્ય ગન્તૃત્વમેવ, ન ગમ્યત્વમ્, આદૌ સ્થિતત્વાત્| કષાયસ્ય ગમ્યત્વમેવ, ન ગન્તૃત્વમ્, અન્ત્યત્વાત્| એવં દ્વિરસસંયોગે પઞ્ચદશ| ત્રિકે-ત્રિરસાધારદ્રવ્યસમ્બન્ધિનિ સંયોગે, સ્વાદુઃ-મધુરો, દશ સંયોગાન્ યાતિ| યથા,-મધુરામ્લલવણાઃ| ૧| મધુરામ્લતિક્તકાઃ| ૨| મધુરામ્લકટુકાઃ| ૩| મધુરામ્લકષાયાઃ| ૪| સ એવ મધુરોઽમ્લત્યાગેન તત્સ્થાને લવણયુક્તસ્તિક્તાદિભિસ્ત્રિભિઃ ક્રમેણાન્વિતસ્ત્રીન્ સંયોગાન્ યાતિ| મધુરલવણતિક્તકાઃ| ૫| મધુરલવણકટુકાઃ| ૬| મધુરલવણકષાયાઃ| ૭| સ એવ લવણત્યાગેન તત્સ્થાને તિક્તયુક્તઃ કટુકષાયાભ્યાં ક્રમેણાન્વિતો દ્વૌ સંયોગૌ યાતિ| મધુરતિક્તકટુકાઃ| ૮| મધુરતિક્તકષાયાઃ| ૯| સ એવ તિક્તત્યાગેન તત્સ્થાને કટુકાન્વિત એકં સંયોગં યાતિ| મધુરકટુકષાયાઃ| ૧૦| એવં મધુરો દશ સંયોગાન્ યાતિ| અમ્લ ઇત્યાદિ| ત્રિક ઇતિ વર્તતે| અમ્લઃ ષટ્ સંયોગાન્ યાતિ| યથા,-અમ્લલવણતિક્તકાઃ| ૧| અમ્લલવણકટુકાઃ| ૨| અમ્લલવણકષાયાઃ| ૩| સ એવામ્લો લવણત્યાગેન તત્સ્થાને તિક્તાન્વિતઃ કટુકષાયાભ્યાં ક્રમેણ યુક્તો દ્વૌ સંયોગૌ યાતિ| અમ્લતિક્તકટુકાઃ| ૪| અમ્લતિક્તકષાયાઃ| ૫| એવં તિક્તત્યાગેનૈકં સંયોગં યાતિ| અમ્લકટુકષાયાઃ| ૬| ઇત્યમ્લઃ ષટ્| ત્રીન્ પટુરિતિ| લવણસ્તિક્તયુક્તઃ કટુકષાયાભ્યાં ક્રમેણાન્વિતો દ્વૌ સંયોગૌ યાતિ| લવણતિક્તકટુકાઃ| ૧| લવણતિક્તકષાયાઃ| ૨| સ એવ તિક્તત્યાગેનૈકં યાતિ| લવણકટુકષાયાઃ| ૩| એવં લવણસ્ત્રીન્ સંયોગાન્ યાતિ| તિક્ત એકમેવ સંયોગં યાતિ| તિક્તકટુકષાયાઃ| ૧| એવં ત્રિકસંયોગે વિંશતિઃ| ચતુષ્કેષ્વિત્યાદિ| ચતુષ્કરસસંયોગેષુ સ્વાદુર્દશ સંયોગાન્ યાતિ| તત્ર મધુરઃ સામ્લો લવણાદિભિઃ ષટ્ સંયોગાન્ યાતિ| યથા,-મધુરામ્લલવણતિક્તાઃ| ૧| મધુરામ્લલવણકટુકાઃ| ૨| મધુરામ્લલવણકષાયાઃ| ૩| મધુરામ્લતિક્તકટુકાઃ| ૪| મધુરામ્લતિક્તકષાયાઃ| ૫| મધુરામ્લકટુકષાયાઃ| ૬| સ એવ મધુરોઽમ્લત્યાગેન તત્સ્થાને લવણાન્વિતસ્ત્રીન્ સંયોગાન્ યાતિ| મધુરલવણતિક્તકટુકાઃ| ૭| મધુરલવણતિક્તકષાયાઃ| ૮| મધુરલવણકટુકષાયાઃ| ૯| સ એવ લવણત્યાગેન તત્સ્થાને તિક્તાન્વિત એકં સંયોગં યાતિ| મધુરતિક્તકટુકષાયાઃ| ૧૦| એવં ચતુષ્કેષુ મધુરો દશ સંયોગાન્ યાતિ| ચતુરોઽમ્લ ઇત્યાદિ| ચતુષ્ક ઇતિ વર્તતે| અમ્લઃ સલવણસ્તિક્તાદિભિસ્ત્રીન્ સંયોગાન્ યાંતિ| યથા,-અમ્લલવણતિક્તકટુકાઃ| ૧| અમ્લલવણતિક્તકષાયાઃ| ૨| અમ્લલવણકટુકકષાયાઃ| ૩| સ એવ લવણત્યાગેન તત્સ્થાને તિક્તાન્વિત એકં સંયોગં યાતિ| અમ્લતિક્તકટુકકષાયાઃ| ૪| એવં ચતુષ્કેષ્વમ્લશ્ચતુરઃ સંયોગાન્ યાતિ| પટુઃ સકૃદિતિ પટુઃ-લવણઃ, સકૃત્-એકં ભેદં, યાતિ| યથા,-લવણતિક્તકટુકષાયાઃ| ૧| એવં ચતુષ્કેષુ પઞ્ચદશ સંયોગભેદાઃ| પઞ્ચકેષ્વેકમેવામ્લ ઇતિ| પઞ્ચકેષ્વમ્લો રસ એકમેવ સંયોગં સેવતે| યથા,-અમ્લલવણતિક્તકટુકષાયાઃ| ૧| મધુરઃ પઞ્ચ સેવત ઇતિ| મધુરો રસઃ પઞ્ચ સંયોગાન્ સેવતે| યથા,-અમ્લત્યાગાત્ મધુરલવણતિક્તકટુકષાયાઃ| ૧| લવણત્યાગાત્ મધુરામ્લતિક્તકટુકષાયાઃ| ૨| તિક્તત્યાગાત્ મધુરામ્લલવણકટુકષાયાઃ| ૩| કટુકત્યાગાત્ મધુરામ્લલવણતિક્તકષાયાઃ| ૪| કષાયત્યાગાત્ મધુરામ્લલવણતિક્તકટુકાઃ| ૫| એવમેકીકૃતાઃ ષટ્પઞ્ચાશત્ સંયોગા ભવન્તિ| દ્રવ્યમિત્યાદિ| એકં ષડ્રસં દ્રવ્યમિતિ સપ્તપઞ્ચાશત્| ષડ્રસાઃ પૃથગ્ભૂતાઃ મધુરામ્લલવણતિક્તકટુકષાયા ઇતિ| શર્કરાકાઞ્ચિકસૌવર્ચલકિરાતતિક્તમરીચખદિરાદીનાં યથાક્રમં મધુરાદયો રસા આસ્વાદ્યન્તે| એવમેતે ત્રિષષ્ટિસઙ્ખ્યાઃ| પદ્યેન ચ સુખસ્મૃત્યૈ રસભેદાન્ શૃણુષ્વ મે| મધુરોઽમ્લેન પટુના તિક્તેન કટુકેન ચ|| ૧|| કષાયેણ પૃથક્ સાર્ધમમ્લસ્તુ લવણેન ચ| તિક્તેન કટુના સાર્ધં કષાયેણ પૃથક્ સહ|| ૨|| પટુસ્તિક્તેન કટુના કષાયેણ પૃથક્ સહ| તિક્તસ્તુ કટુના સાર્ધં કષાયેણ પૃથક્ તથા|| ૩|| કટુકસ્તુ કષાયેણ દ્વિસંયોગ ઇતિ સ્મૃતાઃ| દશ પઞ્ચ ચ ભેદાસ્તે સઙ્ખ્યાતા, વિંશતિસ્ત્રિકે|| ૪|| મધુરામ્લૌ તુ પટુના તિક્તેન કટુના તથા| કષાયેણ તથા સાર્ધં તથા સ્વાદુપટૂ પૃથક્|| ૫|| તિક્તેન કટુકેનાપિ કષાયેણ તથા સહ| સ્વાદુતિક્તૌ તુ કટુના કષાયેણ પૃથક્ સહ|| ૬|| સ્વાદૂષણૌ કષાયેણ સ્વાદોરેવં દશ ત્રિકે| ભેદાઃ સ્યુરમ્લલવણૌ તિક્તેન કટુના પૃથક્|| ૭|| કષાયેણ તથા સાર્ધમમ્લતિક્તૌ પૃથક્ સહ| કટુકેન કષાયેણ તથાઽમ્લકટુકૌ સહ|| ૮|| કષાયેણેતિ ષટ્ પ્રોક્તા ભેદા અમ્લસ્ય તુ ત્રિકે| પટુતિક્તૌ તુ કટુના કષાયેણ પૃથક્ સહ|| ૯|| પટૂષણૌ કષાયેણ ભેદા ઇતિ પટોસ્ત્રયઃ| તિક્તોષણૌ કષાયેણ તિક્તસ્યૈવં સકૃત્સ્મૃતઃ|| ૧૦|| ત્રિકે ભેદા ઇતિ પ્રોક્તાશ્ચતુષ્કે દશ પઞ્ચ ચ| સ્વાદ્વમ્લલવણાઃ સાર્ધં તિક્તેન કટુકેન ચ|| ૧૧|| પૃથક્કષાયેણ તથા મધુરામ્લૌ સતિક્તકૌ| કટુકેન તુ સમ્પૃક્તૌ કષાયેણ પૃથક્ તથા|| ૧૨|| સ્વાદ્વમ્લકટુકાઃ સાર્ધં કષાયેણેતિ ષટ્ સ્મૃતાઃ| સપ્તમશ્ચાત્ર મધુરલવણોષણતિક્તકૈઃ|| ૧૩|| ભેદોઽષ્ટમો મતઃ સ્વાદુકટુતિક્તકષાયકૈઃ| નવમસ્ત્વત્ર મધુરપટૂષણકષાયકૈઃ|| ૧૪|| દશમોઽત્ર ભવેત્સ્વાદુતિક્તોષણકષાયકૈઃ| દશ ભેદા ભવન્ત્યેવં મધુરેણ ચતુષ્કકે|| ૧૫|| કટુતિક્તામ્લવણૈર્ભેદ એકશ્ચતુષ્કકે| દ્વિતીયસ્ત્વમ્લલવણકષાયકટુકૈઃ સ્મૃતઃ|| ૧૬|| તૃતીયોઽત્ર ભવેદમ્લપટુતિક્તકષાયકૈઃ| ચતુર્થોઽત્ર ભવેદમ્લતિક્તોષણકષાયકૈઃ|| ૧૭|| એવમમ્લેન ભેદાઃ સ્યુશ્ચત્વારોઽત્ર ચતુષ્કકે| પટુનૈકોઽત્ર લવણતિક્તોષણકષાયકૈઃ|| ૧૮|| એવં પઞ્ચદશ ખ્યાતાશ્ચતુષ્કરસસઙ્ખ્યયા| ષડ્ ભેદાન્ પઞ્ચકે પ્રાહુસ્તાન્ વક્ષ્યામિ વિભાગશઃ|| ૧૯|| એકો ભેદોઽમ્લલવણતિક્તોષણકષાયકૈઃ| દ્વિતીયઃ સ્વાદુલવણતિક્તોષણકષાયકૈઃ|| ૨૦|| તૃતીયસ્ત્વમ્લમધુરતિક્તોષણકષાયકૈઃ ચતુર્થસ્ત્વમ્લમધુરપટૂષણકષાયકૈઃ|| ૨૧|| પઞ્ચમસ્ત્વમ્લમધુરપટુતિક્તકષાયકૈઃ| ષષ્ઠો ભેદોઽમ્લમધુરલવણોષણતિક્તકૈઃ|| ૨૨|| ષડ્ ભેદા ઇતિ નિર્દિષ્ટાઃ પઞ્ચકે પ્રવિભાગશઃ| ભેદઃ સ્વાદ્વમ્લલવણતિક્તોષણકષાયકૈઃ|| ૨૩|| એક એવ ષડ્રસેન, પૃથક્ત્વેન તુ ષટ્ સ્મૃતાઃ| સ્વાદુરમ્લોઽથ લવણસ્તિક્તશ્ચ કટુકસ્તથા|| ૨૪|| કષાય ઇતિ ભેદાઃ સ્યુઃ સર્વતોઽત્ર ત્રિષષ્ટિધા| ક્ષીરં સુરા બિડં નિમ્બશ્ચવ્યં પદ્મં રસાશ્રયમ્|| ૨૫|| દ્રવ્યં સ્વાદુરસાદીનાં ષણ્ણાં વિદ્ધિ યથાક્રમમ્| દ્રવ્યં દ્રવ્યાન્તરેણૈવ યોજયેદ્દ્વિરસાદિષુ|| ૨૬|| ધાત્રીફલં શર્કરયા લવણેનાર્દ્રકં તથા| એવમાદીનિ દ્રવ્યાણિ યોજયેદ્ભિષગુત્તમઃ|| ૨૭|| કાનિચિત્ દ્વિરસાદીનિ દ્રવ્યાણિ સ્યુઃ સ્વભાવતઃ| યથૈણઃ ષડ્રસઃ કૃષ્ણો, યથા પઞ્ચરસાઽભયા|| ૨૮|| મદ્યં પઞ્ચરસં યદ્વત્તિલો યદ્વચ્ચતૂ રસઃ| એરણ્ડતૈલં ત્રિરસં, માક્ષિકં દ્વિરસં યથા|| ૨૯|| ઘૃતમેકં સ્વાદુરસં મધુરાદિવિભાગતઃ| દિઙ્માત્રાદુદિતાદેવં શેષમૂહ્યં મનીષિણા|| ૩૦|| સમ્પ્રતિ "એકૈકહીનાન્" ઇત્યાદિના ગ્રન્થેન યે રસાનાં ભેદાઃ શાસ્ત્રકૃતોક્તાઃ, તાનેવ સઙ્ક્ષેપેણ પ્રકટયિતુમાહ-

Adhikarana sa~gkhyayA kalpanAvibhAgaH (43) · Śloka 43

ષટ્ પઞ્ચકાઃ, ષટ્ ચ પૃથગ્રસાઃ સ્યુ- શ્ચતુર્દ્વિકૌ પઞ્ચદશપ્રકારૌ| ભેદાસ્ત્રિકા વિંશતિરેકમેવ દ્રવ્યં ષડાસ્વાદમિતિ ત્રિષષ્ટિઃ||૪૩||

સ૦-પઞ્ચકરસાનાં સંયોગાઃ ષટ્સઙ્ખ્યાઃ, "પઞ્ચકેષ્વેકમેવામ્લે મધુરઃ પઞ્ચ સેવતે" ઇતિ| ષટ્ ચ પૃથગ્રસાઃ, "અસંયુક્તાશ્ચ ષડ્રસાઃ" ઇતિ| ચતુરીત્યાદિ| ચતુષ્કભેદઃ પઞ્ચદશપ્રકારઃ , દ્વિકભેદશ્ચ પઞ્ચદશપ્રકારઃ| "ચતુષ્કેષુ દશ સ્વાદુશ્ચતુરોઽમ્લઃ પટુઃ સકૃત્|" એવં પઞ્ચદશ પ્રકારાઃ| "એકૈકહીનાંસ્તાન્ પઞ્ચ પઞ્ચ યાન્તિ રસા દ્વિકે|" ઇતિ વચનાત્ [ચ]| ભેદા ઇત્યાદિ| ત્રિકાઃ-ત્રિભેદભિન્ના ભેદા વિંશતિઃ| "ત્રિકે સ્વાદુર્દશામ્લઃ ષટ્ ત્રીન્ પટુસ્તિક્ત એકકમ્|" ઇતિ વિંશતિઃ| એકમેવ દ્રવ્યં ષડાસ્વાદમ્| ઇતિ-ઇત્થમ્, રસાનાં ભેદાસ્ત્રિષષ્ટિઃ,-યથાસ્થૂલં ચૈષા ત્રિષષ્ટિધા કલ્પના વ્યાખ્યાતા| ઉપજાતિવૃત્તમ્|

Adhikarana rasabhedAnAmAnantyam sarveShAM rasabhedAnAmupayogitvam (10) · Śloka 10

સમ્પ્રતિ યથાસૂક્ષ્મં પ્રદર્શયિતુમાહ તે રસાનુરસતો રસભેદા- સ્તારતમ્યપરિકલ્પનાય ચ| સમ્ભવન્તિ ગણનાં સમતીતા દોષભેષજવશાદુપયોજ્યાઃ||૪૪|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને રસભેદીયો નામ દશમોઽધ્યાયઃ||૧૦||

સ૦-તે રસભેદાઃ-ત્રિષષ્ટિરૂપાઃ, રસતો-રસવશેન, તથાઽનુરસતો-અનુરસવશેન, તથા તારતમ્યપરિકલ્પનયા-અયં મધુરોઽયં મધુરતરોઽયં મધુરતમ ઇત્યેવંરૂપા યા તયા ચ, ગણનાં સમતીતાઃ-સઙ્ખ્યામતિક્રાન્તાઃ સમ્ભવન્તિ| દોષેત્યાદિ| દોષાઃ-વાતાદયો, ભેષજાનિ-હરીતક્યાદીનિ, દોષાશ્ચ ભેષજાનિ ચ દોષભેષજાનિ, તેષાં વશો-અનુરોધઃ સામર્થ્યં વા, તસ્માદ્ધેતુભૂતાદ્રસભેદા ઉપયોજ્યાઃ, ન દોષમનપેક્ષ્ય ભેષજં વાઽનપેક્ષ્ય| એવમેવોપયોજ્યા ઇત્યર્થઃ| તથા ચ મુનિઃ (ચ. સૂ. અ. ૨૬|૨૩)- "ક્વચિદેકો રસઃ કલ્પ્યઃ સંયુક્તાશ્ચ રસાઃ ક્વચિત્| દોષૌષધાદીન્ સઞ્ચિન્ત્ય ભિષજા સિદ્ધિમિચ્છતા||" ઇતિ| દોષભેષજવશાદિત્યુપલક્ષણાર્થમ્| દેશાદિવશાદપિ દોષાદીન્ વીક્ષ્ય રસભેદા ઉપયોજ્યાઃ| યથા,-પવને જેતવ્યે મધુરામ્લૌ મધુરામ્લલવણા વેતિ| સ્વાગતા રનભગૈર્ગુરુકાન્તા ઇતિ| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્ર શ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયટીકાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં સૂત્રસ્થાને રસભેદીયાધ્યાયો દશમઃ સમાપ્તઃ|| ૧૦||