10. rasabhēdīyādhyāyaḥ

Adhikarana rasaBedIyAdhyAyaH (2) · Śloka 2

અથાતો રસભેદીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે||૨||

Adhikarana ShaDrasAnAmutpattiH (1) · Śloka 1

પૂર્વં ચ પ્રત્યપાદિ 'ષડેવ રસાઃ' ઇતિ| તાનેવ લક્ષયતિ- ક્ષ્મામ્ભોગ્નિક્ષ્મામ્બુતેજઃ ખવાય્વગ્ન્યનિલગોનિલૈઃ| દ્વયોલ્બણૈઃ ક્રમાદ્ભૂતૈર્મધુરાદિરસોદ્ભવઃ||૧||

Adhikarana madhurarasalakShaNam (2-3) · Śloka 3

નનુ, સ્વલક્ષણં વિનાઽનુક્તો રસવિશેષઃ કથં જ્ઞાયતામ્ ? ઇતિ તલ્લક્ષણાર્થમાહ તેષાં વિદ્યાદ્રસં સ્વાદુ યો વક્ત્રમનુલિમ્પતિ| આસ્વાદ્યમાનો દેહસ્ય હ્લાદનોઽક્ષપ્રસાદનઃ||૨|| પ્રિયઃ પિપીલિકાદીનામ્| |૩|

Adhikarana amlarasalakShaNam (3) · Śloka 3

અમ્લઃ ક્ષાલયતે મુખમ્| હર્ષણો રોમદન્તાનામક્ષિભ્રુવનિકોચનઃ||૩||

Adhikarana lavaNarasalakShaNam (4) · Śloka 4

લવણઃ સ્યન્દયત્યાસ્યં કપોલગલદાહકૃત્| |૪|

Adhikarana tiktarasalakShaNam (4) · Śloka 4

| તિક્તો વિશદયત્યાસ્યં રસનં પ્રતિહન્તિ ચ||૪||

Adhikarana kaTurasalakShaNam (5) · Śloka 5

ઉદ્વેજયતિ જિહ્વાગ્રં કુર્વંશ્ચિમિચિમાં કટુઃ| સ્રાવયત્યક્ષિનાસાસ્ય કપોલૌ દહતીવ ચ||૫||

Adhikarana kaShAyarasalakShaNam (6) · Śloka 6

કષાયો જડયેજ્જિહ્વાં કણ્ઠસ્રોતોવિબન્ધકૃત્| |૬|

Adhikarana madhurasasya karmANi (6-9) · Śloka 9

| રસાનામિતિ રૂપાણિકર્માણિમધુરો રસઃ||૬|| આજન્મસાત્મ્યાત્કુરુતે ધાતૂનાં પ્રબલં બલમ્| બાલવૃદ્ધક્ષતક્ષીણવર્ણકેશેન્દ્રિયૌજસામ્||૭|| પ્રશસ્તો બૃંહણઃ કણ્ઠ્યઃ સ્તન્યસન્ધાનકૃદ્ગુરુઃ| આયુષ્યો જીવનઃ સ્નિગ્ધઃ પિત્તાનિલવિષાપહઃ||૮|| કુરુતેઽપ્યુપયોગેન સ મેદઃશ્લેષ્મજાન્ ગદાન્| સ્થૌલ્યાગ્નિસાદસન્ન્યાસમેહગણ્ડાર્બુદાદિકાન્||૯||

Adhikarana amlarasakarmANi (10-12) · Śloka 12

અમ્લોઽગ્નિદીપ્તિકૃત્સ્નિગ્ધો હૃદ્યઃ પાચનરોચનઃ| ઉષ્ણવીર્યો હિમસ્પર્શઃ પ્રીણનઃ ક્લેદનો લઘુઃ||૧૦|| કરોતિ કફપિતાસ્રં મૂઢવાતાનુલોમનઃ| સોઽત્યભ્યસ્તસ્તનોઃ કુર્યાચ્છૈથિલ્યં તિમિરં ભ્રમમ્||૧૧|| કણ્ડુપાણ્ડુત્વવીસર્પશોફવિસ્ફોટતૃડ્જ્વરાન્| |૧૨|

Adhikarana lavaNarasakarmANi (12-14) · Śloka 14

| લવણઃ સ્તમ્ભસઙ્ઘાતબન્ધવિધ્માપનોઽગ્નિકૃત્||૧૨|| સ્નેહનઃ સ્વેદનસ્તીક્ષ્ણો રોચનશ્છેદભેદકૃત્| સોઽતિયુક્તોઽસ્રપવનં ખલતિં પલિતં વલિમ્||૧૩|| તૃટ્રકૂષ્ઠવિષવીસર્પાન્ જનયેત્ક્ષપયેદ્ધલમ્| |૧૪|

Adhikarana tiktarasakarmANi (14-16) · Śloka 16

| તિક્તઃ સ્વયમરોચિષ્ણુરરુચિં કૃમિતૃડ્વિષમ્||૧૪|| કુષ્ઠમૂર્ચ્છાજ્વરોત્ક્લેશદાહપિત્તકફાન્ જયેત્| ક્લેદમેદોવસામજ્જશકૃન્મૂત્રોપશોષણઃ||૧૫|| લઘુર્મેધ્યો હિમો રૂક્ષઃ સ્તન્યકણ્ઠવિશોધનઃ| ધાતુક્ષયાનિલવ્યાધીનતિયોગાત્કરોતિ સઃ||૧૬||

Adhikarana kaTurasakarmANi (17-19) · Śloka 19

કટુર્ગલામયોદર્દકુષ્ઠાલસકશોફજિત્| વ્રણાવસાદનઃ સ્નેહમેદઃક્લેદોપશોષણઃ||૧૭|| દીપનઃ પાચનો રુચ્યઃ શોધનોઽન્નસ્ય શોષણઃ| છિનત્તિ બન્ધાન્ સ્રોતાંસિ વિવૃણોતિ કફાપહઃ||૧૮|| કુરુતે સોઽતિયોગેન તૃષ્ણાં શુક્રબલક્ષયમ્| મૂર્ચ્છામાકુઞ્ચનં કમ્પં કટિપૃષ્ઠાદિષુ વ્યથામ્||૧૯||

Adhikarana kaShAyarasakarmANi (20-22) · Śloka 22

કષાયઃ પિત્તકફહા ગુરુરસ્રવિશોધનઃ| પીડનો રોપણઃ શીતઃ ક્લેદમેદોવિશોષણઃ||૨૦|| આમસંસ્તમ્ભનો ગ્રાહિ રૂક્ષોઽતિ ત્વક્પ્રસાદનઃ| કરોતિ શીલિતઃ સોઽતિ વિષ્ટમ્ભાધ્માનહૃદ્રુજઃ||૨૧|| તૃટ્કાર્શ્યપૌરુષભ્રંશસ્રોતોરોધમલગ્રહાન્| |૨૨|

Adhikarana madhuraskandhaH (22-25) · Śloka 25

અથ મધુરાદિસ્કન્ધાન્નિર્દિશતિ- | ઘૃતહેમગુડાક્ષોડમોચચોચપરૂષકમ્||૨૨|| અભીરુવીરાપનસરાજાદનબલાત્રયમ્| મેદે ચતસ્રઃ પર્ણિન્યો જીવન્તી જીવકર્ષભૌ||૨૩|| મધૂકં મધુકં બિમ્બી વિદારી શ્રાવણીયુગમ્| ક્ષીરશુક્લા તુગાક્ષીરી ક્ષીરિણ્યૌ કાશ્મરી સહે||૨૪|| ક્ષીરેક્ષુગોક્ષુરક્ષૌદ્રદ્રાક્ષાદિર્મધુરો ગણઃ| |૨૫|

Adhikarana amlaskandhaH (25-26) · Śloka 26

ઇદાનીમમ્લસ્કન્ધમાહ | અમ્લો ધાત્રીફલામ્લીકામાતુલુઙ્ગામ્લવેતસમ્||૨૫|| દાડિમં રજતં તક્રં ચુક્રં પાલેવતં દધિ| આમ્રમામ્રાતકં ભવ્યં કપિત્થં કરમર્દકમ્||૨૬||

Adhikarana lavaNaskandhaH (27) · Śloka 27

લવણસ્કન્ધમાહ વરં સૌવર્ચલં કૃષ્ણં બિડં સામુદ્રમૌદ્ભિદમ્| રોમકં પાંસુજં શીસં ક્ષારશ્ચ લવણો ગણઃ||૨૭||

Adhikarana tiktaskandhaH (28-30) · Śloka 30

તિક્તસ્કન્ધમાહ- તિક્તઃ પટોલી ત્રાયન્તી વાલકોશીરચન્દનમ્| ભૂનિમ્બનિમ્બકટુકાતગરાગુરુવત્સકમ્||૨૮|| નક્તમાલદ્વિરજનીમુસ્તમૂર્વાટરૂષકમ્| પાઠાપામાર્ગકાંસ્યાયોગુડૂચીધન્વયાસકમ્||૨૯|| પઞ્ચમૂલં મહદ્વ્યાઘ્ર્યૌ વિશાલાઽતિવિષા વચા| |૩૦|

Adhikarana kaTuskandhaH (30-31) · Śloka 31

કટુસ્કન્ધમાહ | કટુકો હિડ્ગુમરિચકૃમિજિત્પઞ્ચકોલકમ્||૩૦|| કુઠેરાદ્યા હરિતકાઃ પિત્તં મૂત્રમરુષ્કરમ્| |૩૧|

Adhikarana kaShAyaskandhaH (31-32) · Śloka 32

કષાયસ્કન્ધમાહ- | વર્ગઃ કષાયઃ પથ્યાઽક્ષં શિરીષઃ ખદિરો મધુ||૩૧|| કદમ્બોદુમ્બરં મુક્તાપ્રવાલાઞ્જનગૈરિકમ્| બાલં કપિત્થં ખર્જૂરં બિસપદ્મોત્પલાદિ ચ||૩૨||

Adhikarana madhurasya shleShmakaratvApavAdaH (33) · Śloka 33

ઇદાનીમેષાં ગુણનિરૂપણં કરોતિ મધુરં શ્લેષ્મલં પ્રાયો જીર્ણાચ્છાલિયવાદૃતે| મુદ્ગાદ્ગોધૂમતઃ ક્ષૌદ્રાત્સિતાયા જાઙ્ગલામિષાત્||૩૩||

Adhikarana amlasya pittakaratvApavAdaH (34) · Śloka 34

પ્રાયોઽમ્લં પિત્તજનનં દાડિમામલકાદૃતે| |૩૪|

Adhikarana lavaNasyAcakShuShyApavAdaH (34) · Śloka 34

| અપથ્યં લવણં પ્રાયશ્ચક્ષુષોઽન્યત્ર સૈન્ધવાત્||૩૪||

Adhikarana tiktakaTunoravRuShvAtakopanApavAdaH (35) · Śloka 35

તિક્તં કટુ ચ ભૂયિષ્ઠમવૃષ્યં વાતકોપનમ્| ઋતેઽમૃતાપટોલીભ્યાં શુણ્ઠીકૃષ્ણારસોનતઃ||૩૫||

Adhikarana kaShAyasya shItastamBanApavadaH (36) · Śloka 36

કષાયં પ્રાયશઃ શીતં સ્તમ્ભનં ચાભયાં વિના| |૩૬|

Adhikarana kaTvamlalavaNA yathottaraM vrIryoShNAH,tiktakaShAyamadhurAH shItalAH tiktakaTukaShAyA rUkShAH kaTvamlamadhurAH snigdhAH kaTukaShAyamadhurAH guravaH amlakaTutiktA laghavaH (36-39) · Śloka 39

| રસાઃ કટ્વમ્લલવણા વીર્યેણોષ્ણા યથોત્તરમ્||૩૬|| તિક્તઃ કષાયો મધુરસ્તદ્વદેવ ચ શીતલાઃ| તિક્તઃ કટુઃ કષાયશ્ચ રૂક્ષા બદ્ધમલાસ્તથા||૩૭|| પટ્વમ્લમધુરાઃ સ્નિગ્ધાઃ સૃષ્ટવિણ્મૂત્રમારુતાઃ| પટોઃ કષાયસ્તસ્માચ્ચ મધુરઃ પરમં ગુરુઃ||૩૮|| લઘુરમ્લઃ કટુસ્તસ્માત્તસ્માદપિ ચ તિક્તકઃ| |૩૯|

Adhikarana rasAnAM saMyogakalpanayorviBAgaH (39-40) · Śloka 40

ઇદાનીં રસાનામાધારદ્વારેણ સંયોગાન્ કલ્પનાં ચ વિભજન્નાહ | સંયોગાઃ સપ્તપઞ્ચાશત્કલ્પના તુ ત્રિષષ્ટિધા||૩૯|| રસાનાં યૌગિકત્વેન યથાસ્થૂલં વિભજ્યતે| |૪૦|

Adhikarana rasasaMyogaviBAgaH (40-42) · Śloka 42

ઇદાનીં રસસંયોગાનાં સઙ્ખ્યાનં વિભક્તુકામ આહ | એકૈકહીનાસ્તાન્ પઞ્ચદશ યાન્તિ રસા દ્વિકે||૪૦|| ત્રિકે સ્વાદુર્દશામ્લઃ ષટ્ ત્રીન્ પટુસ્તિક્ત એકકમ્| ચતુષ્કેષુ દશ સ્વાદુશ્ચતુરોઽમ્લઃ પટુઃ સકૃત્||૪૧|| પઞ્ચકેષ્વેકમેવામ્લો મધુરઃ પઞ્ચ સેવતે| દ્રવ્યમેકં ષડાસ્વાદમસંયુક્તાશ્ચ ષડ્રસાઃ||૪૨||

Adhikarana sa~gkhyayA kalpanAvibhAgaH (43) · Śloka 43

ષટ્ પઞ્ચકાઃ, ષટ્ ચ પૃથગ્રસાઃ સ્યુ- શ્ચતુર્દ્વિકૌ પઞ્ચદશપ્રકારૌ| ભેદાસ્ત્રિકા વિંશતિરેકમેવ દ્રવ્યં ષડાસ્વાદમિતિ ત્રિષષ્ટિઃ||૪૩||

Adhikarana rasabhedAnAmAnantyam sarveShAM rasabhedAnAmupayogitvam (10) · Śloka 10

સમ્પ્રતિ યથાસૂક્ષ્મં પ્રદર્શયિતુમાહ તે રસાનુરસતો રસભેદા- સ્તારતમ્યપરિકલ્પનાય ચ| સમ્ભવન્તિ ગણનાં સમતીતા દોષભેષજવશાદુપયોજ્યાઃ||૪૪|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને રસભેદીયો નામ દશમોઽધ્યાયઃ||૧૦||