10. rasabhēdīyādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

sa0-pūrvasminnadhyāyē (ślō. 12)- "rasān bhēdairuttaratrōpadēkṣyatē" ityuktam, atastān rasabhēdān vaktuṁ rasabhēdīyādhyāyaṁ brūtē-

Adhikarana rasaBedIyAdhyAyaH (2) · Śloka 2

athātō rasabhēdīyamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ| (gadyasūtrē||2||

sa0-rasānāṁ bhēdō rasabhēdaḥ, tasmai hitō rasabhēdīyaḥ, tamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ-kathayiṣyāmaḥ| "rasanārthō rasaḥ" iti muniḥ (ca. sū. a. 1|63)| tathā, abyōniḥ, apāmēva rasavattvāt| tathā ca muniḥ (ca. sū. a. 25|13)- "āpō hi rasavatyaḥ" iti| apāṁ cātryaktarasatvāt prativyaktyanyādr̥śō'nyādr̥śō rasānāṁ mahābhūtavailakṣaṇyaja āsvāda āsvādyatē| tathā ca, madhurarasādhiṣṭhatānāṁ kṣīradrākṣēkṣuśarkarādīnāṁ prativyaktyanyādr̥śō'nyādr̥śō madhurarasāsvāda upalabhyatē, na tvēkarūpaḥ| ēvamamlānāmāranālakōlāmlīkādīnāmapi pratidravyamanēkarūpa āsvādaviśēṣa upalabhyatē, na tvēka ēva|

Adhikarana ShaDrasAnAmutpattiH (1) · Śloka 1

pūrvaṁ ca pratyapādi 'ṣaḍēva rasāḥ' iti| tānēva lakṣayati- kṣmāmbhōgnikṣmāmbutējaḥ khavāyvagnyanilagōnilaiḥ| dvayōlbaṇaiḥ kramādbhūtairmadhurādirasōdbhavaḥ||1||

sa0-pr̥thivyādibhirmahābhūtairdvayōlbaṇaiḥ-hyādhikaiḥ, kramāt-paripāṭyā, yathāsaṅkhyamityarthaḥ, madhurādīnāṁ ṣaṇṇāṁ rasānāmudbhavō-abhinivr̥ttirbhavati| dvayamulbaṇaṁ yēṣu bhūtēṣu tāni dvayōlbaṇāni, taiḥ dvayōlbaṇaiḥ| dvayōlbaṇaśabdōpādānācca dravyavadrasasyāpi pāñcabhautikatvamiti pratipādayati| katamat punarbhūtadvayaṁ katamasmin rasē'dhikamārambhakaṁ syāditi yathāsaṅkhyēna darśayannāha-kṣmāmbha ityādi| bhūmijalābhyāmadhikābhyāṁ madhuraḥ, kṣmāgnibhyāmamlaḥ, ambvagnibhyāṁ lavaṇaḥ, khavāyubhyāṁ tiktakaḥ. agnivāyubhyāṁ kaṭukaḥ, kṣmānilābhyāṁ kaṣāyaḥ| nanu, yathā bhūmitōyādhikyānmadhuraḥ, ēvamambuvāyvādhikyādanyō bhūmyākāśādhikyādanya ityēvamādivikalpairasaṅkhyēyarasaprasaṅgaḥ prāpnōti| atrōcyatē| svabhāvādadōṣaḥ| ēṣāṁ bhūmyākāśādīnāmīdr̥śaḥ svabhāvō yatkēnacidēva bhūtādhikyēna vyavasthitāni bhūmyādīni rasāntarōtpādanasamarthāni bhavanti, na sarvēṇēti|

Adhikarana madhurarasalakShaNam (2-3) · Śloka 3

nanu, svalakṣaṇaṁ vinā'nuktō rasaviśēṣaḥ kathaṁ jñāyatām ? iti tallakṣaṇārthamāha tēṣāṁ vidyādrasaṁ svādu yō vaktramanulimpati| āsvādyamānō dēhasya hlādanō'kṣaprasādanaḥ||2|| priyaḥ pipīlikādīnām| |3|

sa0-tēṣāṁ-rasānāṁ madhyē, ya āsvādyamānō vaktramanulimpati-mukhōpadēhaṁ janayati, tathā dēhasya hlādanaḥ-āśvāsakaḥ, tathā'kṣāṇāṁ-indriyāṇāṁ, prasādanaḥ-prasannatvakr̥t, tathā pipīlikādīnāṁ priyaḥ, taṁ madhuraṁ jānīyāt| pipīlikādīnāṁ priya ētēnaitaddarśayati,-pramēhādiṣu mūtratvagādau pipīlikōpasarpaṇāt mādhuryānumānaṁ kr̥tvā madhumēhatvādi jñāyatē| āsvādyamāna ityuttaratrāpi yōjyam|

Adhikarana amlarasalakShaNam (3) · Śloka 3

amlaḥ kṣālayatē mukham| harṣaṇō rōmadantānāmakṣibhruvanikōcanaḥ||3||

sa0-amlō rasa āsādyamānō mukhaṁ kṣālayatē-srāvayati| tathā, rōmadantānāṁ harṣaṇaḥ-"hr̥ṣu alīkē" alīkakārī, udvējaka ityarthaḥ| tathā, akṣibhruvanikōcanaḥ, akṣiṇī ca bhruvaucākṣibhruvam, acaturādisūtrē nipātitam|

Adhikarana lavaNarasalakShaNam (4) · Śloka 4

lavaṇaḥ syandayatyāsyaṁ kapōlagaladāhakr̥t| |4|

sa0-lavaṇō rasō mukhaṁ syandayati| tathā, kapōlayōrgalē ca dāhaṁ karōti| annasya rōcana itīhātiprasiddhatvānnōktam| saṅgrahē tu spaṣṭārthamuktam| yathā (sū. a. 18)- "kaṇṭhakapōlaṁ vidahati, annaṁ prarōcayati|" iti|

Adhikarana tiktarasalakShaNam (4) · Śloka 4

| tiktō viśadayatyāsyaṁ rasanaṁ pratihanti ca||4||

sa0-tiktō mukhaṁ viśadayati-apaicchilyayuktaṁ karōti| rasanēndriyaṁ ca pratihanti-anyarasagrahaṇaśaktiṁ nāśayatītyarthaḥ|

Adhikarana kaTurasalakShaNam (5) · Śloka 5

udvējayati jihvāgraṁ kurvaṁścimicimāṁ kaṭuḥ| srāvayatyakṣināsāsya kapōlau dahatīva ca||5||

sa0-kaṭurāsvādyamānō jihvāgramudvējayati-sōdvēgaṁ karōti| cimicimāṁ kurvan-dahanajvālāsaṁsparśādivākṣyādi srāvayati| gaṇḍau ca dahatīva|

Adhikarana kaShAyarasalakShaNam (6) · Śloka 6

kaṣāyō jaḍayējjihvāṁ kaṇṭhasrōtōvibandhakr̥t| |6|

sa0-kaṣāyō jihvāṁ jaḍayati-rasādikriyāyāṁ mandīkarōti| tathā, kaṇṭhasya srōtāṁsi-śirāviśēṣāḥ, tēṣāṁ vibandhaṁ karōti| śvāsādīnāmayathāpravr̥ttimiva kuruta ityarthaḥ|

Adhikarana madhurasasya karmANi (6-9) · Śloka 9

| rasānāmiti rūpāṇikarmāṇimadhurō rasaḥ||6|| ājanmasātmyātkurutē dhātūnāṁ prabalaṁ balam| bālavr̥ddhakṣatakṣīṇavarṇakēśēndriyaujasām||7|| praśastō br̥ṁhaṇaḥ kaṇṭhyaḥ stanyasandhānakr̥dguruḥ| āyuṣyō jīvanaḥ snigdhaḥ pittānilaviṣāpahaḥ||8|| kurutē'pyupayōgēna sa mēdaḥślēṣmajān gadān| sthaulyāgnisādasannyāsamēhagaṇḍārbudādikān||9||

sa0-iti-parisamāptau| rasānāṁ madhuradīnāṁ rūpāṇi-lakṣaṇāni samāptāni| samprati tēṣāṁ karma yathāsvaṁ pradarśayannāha- sa0-karmāṇīti| vakṣyamāṇānīti vākyaśēṣaḥ| atha kō rasaḥ kiṁ karma karōti ? ityāha- sa0-madhurō rasō dhātūnāṁ balaṁ prabalaṁ kurutē-prakr̥ṣṭatayā śaktyā yuktaṁ balaṁ janayēt, nijaṁ balaṁ yat tatprakr̥ṣṭaṁ janayatītyarthaḥ| kutaḥ ? ājanmasātmyāt,-janmaprabhr̥ti dēhasya sātmyādityarthaḥ| bālabhāva ēva hi kṣīrādinā puruṣasya vr̥ttiḥ| tathā, bālādīnāṁ praśastō-hitaḥ| ōjasō'dhikavardhanatvāt praśastaḥ| "ōjastu tējō dhātūnāṁ śukrāntānāṁ paraṁ smr̥tam|" ityōjōlakṣaṇaṁ (hr̥. sū. a. 11|37) vakṣyati| tathā, br̥ṁhaṇaḥ kaṇṭhyaśca| stanyaṁ-kṣīram, sandhānaṁ-ślēṣaḥ, tē karōtīti stanyasandhānakr̥t guruśca| tathā, āyuṣyādiguṇaḥ| nanu, āyuṣyajīvanayōrēkārthatvādēkatarōpādānamēva yuktam| maivam| ētayōrbhinnārthatvāt| tathā hi,-āyuṣyaḥ sa ucyatē yō'parimitāyuṣō hitaḥ, adhikāyuṣō hētutvāt| tathā ca muniḥ-(ca. sū a. 1|25)- "tēnāyuramitaṁ lēbhē" iti| yastvāyuṣō niyatarūpasya tāmēva maryādāmanubadhnāti, sa jīvayatīti jīvana ucyatē| tadanayōḥ spaṣṭa ēva bhēdaḥ| tathā, jīvanamōjasyamityabhinnārthau, kintvētayōrapīha yadupādānaṁ tadōjasō dvividhāyā api vr̥ddhēḥ kārakō'yamiti pratipādayitum| tathā ca,-madhurō rasō rudhirādikramēṇaujasō vr̥ddhikaraḥ sāmānyādviśēṣācca| yathā,-kṣīraṁ dhātuvardhanamuktaṁ vr̥ṣyaṁ ca| tatra dhātuvardhanatvēnaiva vr̥ṣyatvasyōktatvādvr̥ṣyaśabdōpādānaṁ yānyanyāni vr̥ṣyāṇi dravyāṇyātmaguptādīni, tēbhyaḥ sakāśādviśēṣēṇāśvēvavr̥ddhikaramiti dyōtayituṁ kr̥tamiti| kuruta ityādi| saḥ-madhurō rasaḥ, atyupayōgēna-atisēvayā, mēdaḥślēṣmōtthān rōgān karōti| kāṁstān ? ityāha-sthaulyādikān|

Adhikarana amlarasakarmANi (10-12) · Śloka 12

amlō'gnidīptikr̥tsnigdhō hr̥dyaḥ pācanarōcanaḥ| uṣṇavīryō himasparśaḥ prīṇanaḥ klēdanō laghuḥ||10|| karōti kaphapitāsraṁ mūḍhavātānulōmanaḥ| sō'tyabhyastastanōḥ kuryācchaithilyaṁ timiraṁ bhramam||11|| kaṇḍupāṇḍutvavīsarpaśōphavisphōṭatr̥ḍjvarān| |12|

sa0-amlō rasō'gnidīptikr̥ttvādiyutaḥ| tathā, kaphapittāsraṁ karōti| mūḍhaṁ-ananulōmagaṁ, vātamanulōmayatīti-mūḍhavātānulōmanaḥ| saḥ-amlō rasō, atisēvitō dēhaśaithilyaṁ timirādīṁśca kuryāt|

Adhikarana lavaNarasakarmANi (12-14) · Śloka 14

| lavaṇaḥ stambhasaṅghātabandhavidhmāpanō'gnikr̥t||12|| snēhanaḥ svēdanastīkṣṇō rōcanaśchēdabhēdakr̥t| sō'tiyuktō'srapavanaṁ khalatiṁ palitaṁ valim||13|| tr̥ṭrakūṣṭhaviṣavīsarpān janayētkṣapayēddhalam| |14|

sa0-lavaṇō rasaḥ stambhādividhmāpanō vahnikr̥ttvādiyutaśca| sō'tyabhyastō vātaraktādīn janayēt| balaṁ-prāṇaṁ kṣapayēt|

Adhikarana tiktarasakarmANi (14-16) · Śloka 16

| tiktaḥ svayamarōciṣṇuraruciṁ kr̥mitr̥ḍviṣam||14|| kuṣṭhamūrcchājvarōtklēśadāhapittakaphān jayēt| klēdamēdōvasāmajjaśakr̥nmūtrōpaśōṣaṇaḥ||15|| laghurmēdhyō himō rūkṣaḥ stanyakaṇṭhaviśōdhanaḥ| dhātukṣayānilavyādhīnatiyōgātkarōti saḥ||16||

sa0-tiktō rasaḥ svayaṁ mukhasyārōcanaśīlaḥ arucyādīn jayēt| aruciḥ-āhāradravyaviṣayē'nabhilāṣaḥ| sa ca klēdādīnāmupaśōṣaṇaḥ| tathā, laghvādiguṇayuktaḥ| sō'tisēvitō dhātukṣayādīn karōti|

Adhikarana kaTurasakarmANi (17-19) · Śloka 19

kaṭurgalāmayōdardakuṣṭhālasakaśōphajit| vraṇāvasādanaḥ snēhamēdaḥklēdōpaśōṣaṇaḥ||17|| dīpanaḥ pācanō rucyaḥ śōdhanō'nnasya śōṣaṇaḥ| chinatti bandhān srōtāṁsi vivr̥ṇōti kaphāpahaḥ||18|| kurutē sō'tiyōgēna tr̥ṣṇāṁ śukrabalakṣayam| mūrcchāmākuñcanaṁ kampaṁ kaṭipr̥ṣṭhādiṣu vyathām||19||

sa0-kaṭurgalāmayādīn jayati| vraṇasyāvasādanō-rōhaṇaḥ| snēhādiviśōṣaṇō dīpanatvādiguṇayuktaśca| annaṁ śōṣayati-vidahati| annaśōṣaṇatvācchinatti bandhān| srōtāṁsi vivr̥ṇōti-prasārayati| kaphaghnaśca| sō'tiniṣēvitastr̥ṣṇādīn karōti|

Adhikarana kaShAyarasakarmANi (20-22) · Śloka 22

kaṣāyaḥ pittakaphahā gururasraviśōdhanaḥ| pīḍanō rōpaṇaḥ śītaḥ klēdamēdōviśōṣaṇaḥ||20|| āmasaṁstambhanō grāhi rūkṣō'ti tvakprasādanaḥ| karōti śīlitaḥ sō'ti viṣṭambhādhmānahr̥drujaḥ||21|| tr̥ṭkārśyapauruṣabhraṁśasrōtōrōdhamalagrahān| |22|

sa0-kaṣāyaḥ pittakaphaghnō gurutvādiyutō'tiśayēna tvakprasādanaśca| sō'pyupayuktō viṣṭambhādīn karōti|

Adhikarana madhuraskandhaH (22-25) · Śloka 25

atha madhurādiskandhānnirdiśati- | ghr̥tahēmaguḍākṣōḍamōcacōcaparūṣakam||22|| abhīruvīrāpanasarājādanabalātrayam| mēdē catasraḥ parṇinyō jīvantī jīvakarṣabhau||23|| madhūkaṁ madhukaṁ bimbī vidārī śrāvaṇīyugam| kṣīraśuklā tugākṣīrī kṣīriṇyau kāśmarī sahē||24|| kṣīrēkṣugōkṣurakṣaudradrākṣādirmadhurō gaṇaḥ| |25|

sa0-hēma-kāñhcanam| rājādanaḥ-cāṣapriyam| balātrayaṁ-balā'tibalā nāgabalēti| mēdā mahāmēdēti-mēdādvayam| catasraḥ parṇinya iti śāliparṇī pr̥śniparṇī mudgaparṇī māṣaparṇī ca| madhūkaṁ-madhūkapuṣpam| madhukaṁ-madhuyaṣṭī| bimbī-gōlhā| śrāvaṇīyugaṁ-śrāvaṇī mahāśrāvaṇī ca| kṣīriṇī-kāñcanakṣīrī| kāśmarī-gambhārī| sahē-mahāsahā, kṣudrasahā ca| ādiśabdēna tr̥ṇapañcamūlamēdōmajjatailamadhuradāḍimapuṣkarabījaśr̥ṅgāṭakāśvagandhāśvadaṁṣṭrāmr̥ṇālakaśērukasiñ-catikākharjūrītālamastakādīni gr̥hyantē|

Adhikarana amlaskandhaH (25-26) · Śloka 26

idānīmamlaskandhamāha | amlō dhātrīphalāmlīkāmātuluṅgāmlavētasam||25|| dāḍimaṁ rajataṁ takraṁ cukraṁ pālēvataṁ dadhi| āmramāmrātakaṁ bhavyaṁ kapitthaṁ karamardakam||26||

sa0-dhātrīphalaṁ-āmalakam| rajataṁ-raupyam| cukraṁ-śuktam| upalakṣaṇaṁ cēdam| saṅgrahōktānyanyānyapi kōśāmralakucakuvalakōlabadarairāvataprācīnāmalakamastudhānyāmlādīnīhaiva bōdhyāni|

Adhikarana lavaNaskandhaH (27) · Śloka 27

lavaṇaskandhamāha varaṁ sauvarcalaṁ kr̥ṣṇaṁ biḍaṁ sāmudramaudbhidam| rōmakaṁ pāṁsujaṁ śīsaṁ kṣāraśca lavaṇō gaṇaḥ||27||

sa0-varaṁ-saindhavam, lavaṇaśrēṣṭhatvāt| kṣāraḥ-svarjikādiḥ|

Adhikarana tiktaskandhaH (28-30) · Śloka 30

tiktaskandhamāha- tiktaḥ paṭōlī trāyantī vālakōśīracandanam| bhūnimbanimbakaṭukātagarāguruvatsakam||28|| naktamāladvirajanīmustamūrvāṭarūṣakam| pāṭhāpāmārgakāṁsyāyōguḍūcīdhanvayāsakam||29|| pañcamūlaṁ mahadvyāghryau viśālā'tiviṣā vacā| |30|

sa0-naktamālaḥ-karañjaḥ kāṁsyaṁ-lōhabhēdaḥ| ayō-lōham|

Adhikarana kaTuskandhaH (30-31) · Śloka 31

kaṭuskandhamāha | kaṭukō hiḍgumaricakr̥mijitpañcakōlakam||30|| kuṭhērādyā haritakāḥ pittaṁ mūtramaruṣkaram| |31|

sa0-pittaṁ mūtraṁ chāgādīnām| upalakṣaṇaṁ cēdam| anyāni ca saṅgrahōktāni manaḥśilāsarṣapakuṣṭhādīni bōdhyāni|

Adhikarana kaShAyaskandhaH (31-32) · Śloka 32

kaṣāyaskandhamāha- | vargaḥ kaṣāyaḥ pathyā'kṣaṁ śirīṣaḥ khadirō madhu||31|| kadambōdumbaraṁ muktāpravālāñjanagairikam| bālaṁ kapitthaṁ kharjūraṁ bisapadmōtpalādi ca||32||

sa0-ādiśabdēna priyaṅgurōdhrakaṭvaṅgādīni gr̥hyantē|

Adhikarana madhurasya shleShmakaratvApavAdaH (33) · Śloka 33

idānīmēṣāṁ guṇanirūpaṇaṁ karōti madhuraṁ ślēṣmalaṁ prāyō jīrṇācchāliyavādr̥tē| mudgādgōdhūmataḥ kṣaudrātsitāyā jāṅgalāmiṣāt||33||

sa0-prāyēṇa madhuraṁ dravyaṁ kaphakr̥dbhavati, śālyādīn purāṇān varjayitvā| prāyōgrahaṇaṁ tailamakuṣṭādau vyabhicāradarśanāt| ēvamuttaratrāpi prāyōgrahaṇasya prayōjanaṁ vēdyam|

Adhikarana amlasya pittakaratvApavAdaH (34) · Śloka 34

prāyō'mlaṁ pittajananaṁ dāḍimāmalakādr̥tē| |34|

sa0-amlaṁ dravyaṁ prāyaḥ pittakr̥t, dāḍimāmalakē hitvā|

Adhikarana lavaNasyAcakShuShyApavAdaH (34) · Śloka 34

| apathyaṁ lavaṇaṁ prāyaścakṣuṣō'nyatra saindhavāt||34||

sa0-lavaṇaṁ dravyaṁ prāyaścakṣuṣō'pathyam, saindhavaṁ varjayitvā|

Adhikarana tiktakaTunoravRuShvAtakopanApavAdaH (35) · Śloka 35

tiktaṁ kaṭu ca bhūyiṣṭhamavr̥ṣyaṁ vātakōpanam| r̥tē'mr̥tāpaṭōlībhyāṁ śuṇṭhīkr̥ṣṇārasōnataḥ||35||

sa0-tiktaṁ dravyaṁ kaṭu ca prāyēṇāvr̥ṣyaṁ vātakr̥cca, guḍūcyādīn hitvā|

Adhikarana kaShAyasya shItastamBanApavadaH (36) · Śloka 36

kaṣāyaṁ prāyaśaḥ śītaṁ stambhanaṁ cābhayāṁ vinā| |36|

sa0-kaṣāyaṁ dravyaṁ prāyēṇa śītavīryaṁ stambhanaṁ ca bhavati, harītakīṁ varjayitvā|

Adhikarana kaTvamlalavaNA yathottaraM vrIryoShNAH,tiktakaShAyamadhurAH shItalAH tiktakaTukaShAyA rUkShAH kaTvamlamadhurAH snigdhAH kaTukaShAyamadhurAH guravaH amlakaTutiktA laghavaH (36-39) · Śloka 39

| rasāḥ kaṭvamlalavaṇā vīryēṇōṣṇā yathōttaram||36|| tiktaḥ kaṣāyō madhurastadvadēva ca śītalāḥ| tiktaḥ kaṭuḥ kaṣāyaśca rūkṣā baddhamalāstathā||37|| paṭvamlamadhurāḥ snigdhāḥ sr̥ṣṭaviṇmūtramārutāḥ| paṭōḥ kaṣāyastasmācca madhuraḥ paramaṁ guruḥ||38|| laghuramlaḥ kaṭustasmāttasmādapi ca tiktakaḥ| |39|

sa0-kaṭvamlalavaṇā rasā yathōttaramuṣṇavīryāḥ| kaṭuruṣṇaḥ amla uṣṇataraḥ, lavaṇa uṣṇatamaḥ| ēvamuttaratrāpi yathōttaratvaṁ yōjyam| tiktādayaśca tadvadēva yathōttaraṁ śītavīryāḥ| tēna tiktaḥ śītavīryaḥ, kaṣāyaḥ śītavīryataraḥ, madhuraḥ śītavīryatama iti sthitam| tiktakaṭukaṣāyā rūkṣā viṣṭambhakr̥taśca| tathēti yathōttaramityarthaḥ| paṭvādayaḥ snigdhā niḥsāritaviṇmūtravātāśca| tathētyatrāpi vartatē| arthāt lavaṇātkaṣāyō gurutaraḥ, kaṣāyānmadhuraḥ paramaṁ guruḥ,-atiśayēna gururityarthaḥ| amlō laghuḥ, tasmāt-amlāt, kaṭurlaghutaraḥ, tasmācca-kaṭōḥ, tiktō laghutamaḥ|

Adhikarana rasAnAM saMyogakalpanayorviBAgaH (39-40) · Śloka 40

idānīṁ rasānāmādhāradvārēṇa saṁyōgān kalpanāṁ ca vibhajannāha | saṁyōgāḥ saptapañcāśatkalpanā tu triṣaṣṭidhā||39|| rasānāṁ yaugikatvēna yathāsthūlaṁ vibhajyatē| |40|

sa0-vakṣyamāṇāyā rītyā rasānāṁ saṁyōgāḥ saptapañcāśadvibhajyanta iti vacanavipariṇāmēna sambandhaḥ| kalpanā punarēṣāṁ triṣaṣṭidhā vibhajyatē| kathaṁ kr̥tvā kalpanā vibhajyatē ? yathāsthūlam,-sthūlānatikramēṇa vyaktarasāsvādānurūpatayā, na punaryathāsūkṣmam| tathā hi,-rasānurasakalpanayā taratamayōgavaśācca rasānāṁ kalpanā kriyamāṇā''nantyamupaiti| tasmādyathāsthūlaṁ rasānāṁ kalpanā triṣaṣṭidhā vibhajyatē| tathā, yaugikatvēna-śarīrōpayōgyatvēna|

Adhikarana rasasaMyogaviBAgaH (40-42) · Śloka 42

idānīṁ rasasaṁyōgānāṁ saṅkhyānaṁ vibhaktukāma āha | ēkaikahīnāstān pañcadaśa yānti rasā dvikē||40|| trikē svādurdaśāmlaḥ ṣaṭ trīn paṭustikta ēkakam| catuṣkēṣu daśa svāduścaturō'mlaḥ paṭuḥ sakr̥t||41|| pañcakēṣvēkamēvāmlō madhuraḥ pañca sēvatē| dravyamēkaṁ ṣaḍāsvādamasaṁyuktāśca ṣaḍrasāḥ||42||

sa0-dvikē-dviparimāṇē rasādhāradravyasambandhinī saṁyōgē, pañca rasāḥ-madhurāmlalavaṇatiktakaṭukāḥ, tān-rasān, pañca-amlalavaṇatiktakaṭukaṣāyākhyān, yānti-saṁyujyantē| kimbhūtān ? ēkaikahīnān,-ēkaikēna hīnāḥ- vinākr̥tāḥ, ēkaikahīnāḥ, tān| yēnaikēna yuktāstadviyuktānityarthaḥ| atra ca pañcānāṁ rasānāṁ paryāyēṇa pratyēkamēkaikahīnatāvaśāt karmatvēna kartr̥tvēna ca sambandhō vēdyaḥ| ata ēva "caturdvikau pañcadaśaprakārau" iti yadvakṣyati tadupapannam| ēvaṁ madhurō'mlādīn, amlō lavaṇādīn, lavaṇastiktādīn, tiktaḥ kaṭukaṣāyau, kaṭuḥ kaṣāyaṁ yātīti sthitam| dvika iti dvau parimāṇamasya saṁyōgasya| saṅkhyāyāḥ saṁjñētyādiparimāṇānuvr̥ttēḥ parimāṇārthē saṅkhyāyāḥ atiśadantāyāḥ kaniti kan| ēvaṁ trikādiṣvapi vakṣyamāṇēṣu lakṣaṇaṁ yōjyam| dvirasadravyasaṁyōgē pañcadaśa bhēdā bhavanti| yathā,-madhurō'mlaṁ yāti| 1| madhurō lavaṇam| 2| madhurastiktam| 3| madhuraḥ kaṭukam| 4| madhuraḥ kaṣāyam| 5| amlō lavaṇaṁ yāti| 6| amlastiktam| 7| amlaḥ kaṭukam| 8| amlaḥ kaṣāyam| 9| lavaṇastiktam| 10| lavaṇaḥ kaṭukam| 11| lavaṇaḥ kaṣāyam| 12| tiktaḥ kaṭukam| 13| tiktaḥ kaṣāyam| 14| kaṭuḥ kaṣāyamiti| 15| atra ca madhurasya gantr̥tvamēva, na gamyatvam, ādau sthitatvāt| kaṣāyasya gamyatvamēva, na gantr̥tvam, antyatvāt| ēvaṁ dvirasasaṁyōgē pañcadaśa| trikē-trirasādhāradravyasambandhini saṁyōgē, svāduḥ-madhurō, daśa saṁyōgān yāti| yathā,-madhurāmlalavaṇāḥ| 1| madhurāmlatiktakāḥ| 2| madhurāmlakaṭukāḥ| 3| madhurāmlakaṣāyāḥ| 4| sa ēva madhurō'mlatyāgēna tatsthānē lavaṇayuktastiktādibhistribhiḥ kramēṇānvitastrīn saṁyōgān yāti| madhuralavaṇatiktakāḥ| 5| madhuralavaṇakaṭukāḥ| 6| madhuralavaṇakaṣāyāḥ| 7| sa ēva lavaṇatyāgēna tatsthānē tiktayuktaḥ kaṭukaṣāyābhyāṁ kramēṇānvitō dvau saṁyōgau yāti| madhuratiktakaṭukāḥ| 8| madhuratiktakaṣāyāḥ| 9| sa ēva tiktatyāgēna tatsthānē kaṭukānvita ēkaṁ saṁyōgaṁ yāti| madhurakaṭukaṣāyāḥ| 10| ēvaṁ madhurō daśa saṁyōgān yāti| amla ityādi| trika iti vartatē| amlaḥ ṣaṭ saṁyōgān yāti| yathā,-amlalavaṇatiktakāḥ| 1| amlalavaṇakaṭukāḥ| 2| amlalavaṇakaṣāyāḥ| 3| sa ēvāmlō lavaṇatyāgēna tatsthānē tiktānvitaḥ kaṭukaṣāyābhyāṁ kramēṇa yuktō dvau saṁyōgau yāti| amlatiktakaṭukāḥ| 4| amlatiktakaṣāyāḥ| 5| ēvaṁ tiktatyāgēnaikaṁ saṁyōgaṁ yāti| amlakaṭukaṣāyāḥ| 6| ityamlaḥ ṣaṭ| trīn paṭuriti| lavaṇastiktayuktaḥ kaṭukaṣāyābhyāṁ kramēṇānvitō dvau saṁyōgau yāti| lavaṇatiktakaṭukāḥ| 1| lavaṇatiktakaṣāyāḥ| 2| sa ēva tiktatyāgēnaikaṁ yāti| lavaṇakaṭukaṣāyāḥ| 3| ēvaṁ lavaṇastrīn saṁyōgān yāti| tikta ēkamēva saṁyōgaṁ yāti| tiktakaṭukaṣāyāḥ| 1| ēvaṁ trikasaṁyōgē viṁśatiḥ| catuṣkēṣvityādi| catuṣkarasasaṁyōgēṣu svādurdaśa saṁyōgān yāti| tatra madhuraḥ sāmlō lavaṇādibhiḥ ṣaṭ saṁyōgān yāti| yathā,-madhurāmlalavaṇatiktāḥ| 1| madhurāmlalavaṇakaṭukāḥ| 2| madhurāmlalavaṇakaṣāyāḥ| 3| madhurāmlatiktakaṭukāḥ| 4| madhurāmlatiktakaṣāyāḥ| 5| madhurāmlakaṭukaṣāyāḥ| 6| sa ēva madhurō'mlatyāgēna tatsthānē lavaṇānvitastrīn saṁyōgān yāti| madhuralavaṇatiktakaṭukāḥ| 7| madhuralavaṇatiktakaṣāyāḥ| 8| madhuralavaṇakaṭukaṣāyāḥ| 9| sa ēva lavaṇatyāgēna tatsthānē tiktānvita ēkaṁ saṁyōgaṁ yāti| madhuratiktakaṭukaṣāyāḥ| 10| ēvaṁ catuṣkēṣu madhurō daśa saṁyōgān yāti| caturō'mla ityādi| catuṣka iti vartatē| amlaḥ salavaṇastiktādibhistrīn saṁyōgān yāṁti| yathā,-amlalavaṇatiktakaṭukāḥ| 1| amlalavaṇatiktakaṣāyāḥ| 2| amlalavaṇakaṭukakaṣāyāḥ| 3| sa ēva lavaṇatyāgēna tatsthānē tiktānvita ēkaṁ saṁyōgaṁ yāti| amlatiktakaṭukakaṣāyāḥ| 4| ēvaṁ catuṣkēṣvamlaścaturaḥ saṁyōgān yāti| paṭuḥ sakr̥diti paṭuḥ-lavaṇaḥ, sakr̥t-ēkaṁ bhēdaṁ, yāti| yathā,-lavaṇatiktakaṭukaṣāyāḥ| 1| ēvaṁ catuṣkēṣu pañcadaśa saṁyōgabhēdāḥ| pañcakēṣvēkamēvāmla iti| pañcakēṣvamlō rasa ēkamēva saṁyōgaṁ sēvatē| yathā,-amlalavaṇatiktakaṭukaṣāyāḥ| 1| madhuraḥ pañca sēvata iti| madhurō rasaḥ pañca saṁyōgān sēvatē| yathā,-amlatyāgāt madhuralavaṇatiktakaṭukaṣāyāḥ| 1| lavaṇatyāgāt madhurāmlatiktakaṭukaṣāyāḥ| 2| tiktatyāgāt madhurāmlalavaṇakaṭukaṣāyāḥ| 3| kaṭukatyāgāt madhurāmlalavaṇatiktakaṣāyāḥ| 4| kaṣāyatyāgāt madhurāmlalavaṇatiktakaṭukāḥ| 5| ēvamēkīkr̥tāḥ ṣaṭpañcāśat saṁyōgā bhavanti| dravyamityādi| ēkaṁ ṣaḍrasaṁ dravyamiti saptapañcāśat| ṣaḍrasāḥ pr̥thagbhūtāḥ madhurāmlalavaṇatiktakaṭukaṣāyā iti| śarkarākāñcikasauvarcalakirātatiktamarīcakhadirādīnāṁ yathākramaṁ madhurādayō rasā āsvādyantē| ēvamētē triṣaṣṭisaṅkhyāḥ| padyēna ca sukhasmr̥tyai rasabhēdān śr̥ṇuṣva mē| madhurō'mlēna paṭunā tiktēna kaṭukēna ca|| 1|| kaṣāyēṇa pr̥thak sārdhamamlastu lavaṇēna ca| tiktēna kaṭunā sārdhaṁ kaṣāyēṇa pr̥thak saha|| 2|| paṭustiktēna kaṭunā kaṣāyēṇa pr̥thak saha| tiktastu kaṭunā sārdhaṁ kaṣāyēṇa pr̥thak tathā|| 3|| kaṭukastu kaṣāyēṇa dvisaṁyōga iti smr̥tāḥ| daśa pañca ca bhēdāstē saṅkhyātā, viṁśatistrikē|| 4|| madhurāmlau tu paṭunā tiktēna kaṭunā tathā| kaṣāyēṇa tathā sārdhaṁ tathā svādupaṭū pr̥thak|| 5|| tiktēna kaṭukēnāpi kaṣāyēṇa tathā saha| svādutiktau tu kaṭunā kaṣāyēṇa pr̥thak saha|| 6|| svādūṣaṇau kaṣāyēṇa svādōrēvaṁ daśa trikē| bhēdāḥ syuramlalavaṇau tiktēna kaṭunā pr̥thak|| 7|| kaṣāyēṇa tathā sārdhamamlatiktau pr̥thak saha| kaṭukēna kaṣāyēṇa tathā'mlakaṭukau saha|| 8|| kaṣāyēṇēti ṣaṭ prōktā bhēdā amlasya tu trikē| paṭutiktau tu kaṭunā kaṣāyēṇa pr̥thak saha|| 9|| paṭūṣaṇau kaṣāyēṇa bhēdā iti paṭōstrayaḥ| tiktōṣaṇau kaṣāyēṇa tiktasyaivaṁ sakr̥tsmr̥taḥ|| 10|| trikē bhēdā iti prōktāścatuṣkē daśa pañca ca| svādvamlalavaṇāḥ sārdhaṁ tiktēna kaṭukēna ca|| 11|| pr̥thakkaṣāyēṇa tathā madhurāmlau satiktakau| kaṭukēna tu sampr̥ktau kaṣāyēṇa pr̥thak tathā|| 12|| svādvamlakaṭukāḥ sārdhaṁ kaṣāyēṇēti ṣaṭ smr̥tāḥ| saptamaścātra madhuralavaṇōṣaṇatiktakaiḥ|| 13|| bhēdō'ṣṭamō mataḥ svādukaṭutiktakaṣāyakaiḥ| navamastvatra madhurapaṭūṣaṇakaṣāyakaiḥ|| 14|| daśamō'tra bhavētsvādutiktōṣaṇakaṣāyakaiḥ| daśa bhēdā bhavantyēvaṁ madhurēṇa catuṣkakē|| 15|| kaṭutiktāmlavaṇairbhēda ēkaścatuṣkakē| dvitīyastvamlalavaṇakaṣāyakaṭukaiḥ smr̥taḥ|| 16|| tr̥tīyō'tra bhavēdamlapaṭutiktakaṣāyakaiḥ| caturthō'tra bhavēdamlatiktōṣaṇakaṣāyakaiḥ|| 17|| ēvamamlēna bhēdāḥ syuścatvārō'tra catuṣkakē| paṭunaikō'tra lavaṇatiktōṣaṇakaṣāyakaiḥ|| 18|| ēvaṁ pañcadaśa khyātāścatuṣkarasasaṅkhyayā| ṣaḍ bhēdān pañcakē prāhustān vakṣyāmi vibhāgaśaḥ|| 19|| ēkō bhēdō'mlalavaṇatiktōṣaṇakaṣāyakaiḥ| dvitīyaḥ svādulavaṇatiktōṣaṇakaṣāyakaiḥ|| 20|| tr̥tīyastvamlamadhuratiktōṣaṇakaṣāyakaiḥ caturthastvamlamadhurapaṭūṣaṇakaṣāyakaiḥ|| 21|| pañcamastvamlamadhurapaṭutiktakaṣāyakaiḥ| ṣaṣṭhō bhēdō'mlamadhuralavaṇōṣaṇatiktakaiḥ|| 22|| ṣaḍ bhēdā iti nirdiṣṭāḥ pañcakē pravibhāgaśaḥ| bhēdaḥ svādvamlalavaṇatiktōṣaṇakaṣāyakaiḥ|| 23|| ēka ēva ṣaḍrasēna, pr̥thaktvēna tu ṣaṭ smr̥tāḥ| svāduramlō'tha lavaṇastiktaśca kaṭukastathā|| 24|| kaṣāya iti bhēdāḥ syuḥ sarvatō'tra triṣaṣṭidhā| kṣīraṁ surā biḍaṁ nimbaścavyaṁ padmaṁ rasāśrayam|| 25|| dravyaṁ svādurasādīnāṁ ṣaṇṇāṁ viddhi yathākramam| dravyaṁ dravyāntarēṇaiva yōjayēddvirasādiṣu|| 26|| dhātrīphalaṁ śarkarayā lavaṇēnārdrakaṁ tathā| ēvamādīni dravyāṇi yōjayēdbhiṣaguttamaḥ|| 27|| kānicit dvirasādīni dravyāṇi syuḥ svabhāvataḥ| yathaiṇaḥ ṣaḍrasaḥ kr̥ṣṇō, yathā pañcarasā'bhayā|| 28|| madyaṁ pañcarasaṁ yadvattilō yadvaccatū rasaḥ| ēraṇḍatailaṁ trirasaṁ, mākṣikaṁ dvirasaṁ yathā|| 29|| ghr̥tamēkaṁ svādurasaṁ madhurādivibhāgataḥ| diṅmātrāduditādēvaṁ śēṣamūhyaṁ manīṣiṇā|| 30|| samprati "ēkaikahīnān" ityādinā granthēna yē rasānāṁ bhēdāḥ śāstrakr̥tōktāḥ, tānēva saṅkṣēpēṇa prakaṭayitumāha-

Adhikarana sa~gkhyayA kalpanAvibhAgaH (43) · Śloka 43

ṣaṭ pañcakāḥ, ṣaṭ ca pr̥thagrasāḥ syu- ścaturdvikau pañcadaśaprakārau| bhēdāstrikā viṁśatirēkamēva dravyaṁ ṣaḍāsvādamiti triṣaṣṭiḥ||43||

sa0-pañcakarasānāṁ saṁyōgāḥ ṣaṭsaṅkhyāḥ, "pañcakēṣvēkamēvāmlē madhuraḥ pañca sēvatē" iti| ṣaṭ ca pr̥thagrasāḥ, "asaṁyuktāśca ṣaḍrasāḥ" iti| caturītyādi| catuṣkabhēdaḥ pañcadaśaprakāraḥ , dvikabhēdaśca pañcadaśaprakāraḥ| "catuṣkēṣu daśa svāduścaturō'mlaḥ paṭuḥ sakr̥t|" ēvaṁ pañcadaśa prakārāḥ| "ēkaikahīnāṁstān pañca pañca yānti rasā dvikē|" iti vacanāt [ca]| bhēdā ityādi| trikāḥ-tribhēdabhinnā bhēdā viṁśatiḥ| "trikē svādurdaśāmlaḥ ṣaṭ trīn paṭustikta ēkakam|" iti viṁśatiḥ| ēkamēva dravyaṁ ṣaḍāsvādam| iti-ittham, rasānāṁ bhēdāstriṣaṣṭiḥ,-yathāsthūlaṁ caiṣā triṣaṣṭidhā kalpanā vyākhyātā| upajātivr̥ttam|

Adhikarana rasabhedAnAmAnantyam sarveShAM rasabhedAnAmupayogitvam (10) · Śloka 10

samprati yathāsūkṣmaṁ pradarśayitumāha tē rasānurasatō rasabhēdā- stāratamyaparikalpanāya ca| sambhavanti gaṇanāṁ samatītā dōṣabhēṣajavaśādupayōjyāḥ||44|| iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ sūtrasthānē rasabhēdīyō nāma daśamō'dhyāyaḥ||10||

sa0-tē rasabhēdāḥ-triṣaṣṭirūpāḥ, rasatō-rasavaśēna, tathā'nurasatō-anurasavaśēna, tathā tāratamyaparikalpanayā-ayaṁ madhurō'yaṁ madhuratarō'yaṁ madhuratama ityēvaṁrūpā yā tayā ca, gaṇanāṁ samatītāḥ-saṅkhyāmatikrāntāḥ sambhavanti| dōṣētyādi| dōṣāḥ-vātādayō, bhēṣajāni-harītakyādīni, dōṣāśca bhēṣajāni ca dōṣabhēṣajāni, tēṣāṁ vaśō-anurōdhaḥ sāmarthyaṁ vā, tasmāddhētubhūtādrasabhēdā upayōjyāḥ, na dōṣamanapēkṣya bhēṣajaṁ vā'napēkṣya| ēvamēvōpayōjyā ityarthaḥ| tathā ca muniḥ (ca. sū. a. 26|23)- "kvacidēkō rasaḥ kalpyaḥ saṁyuktāśca rasāḥ kvacit| dōṣauṣadhādīn sañcintya bhiṣajā siddhimicchatā||" iti| dōṣabhēṣajavaśādityupalakṣaṇārtham| dēśādivaśādapi dōṣādīn vīkṣya rasabhēdā upayōjyāḥ| yathā,-pavanē jētavyē madhurāmlau madhurāmlalavaṇā vēti| svāgatā ranabhagairgurukāntā iti| iti śrīmr̥gāṅkadattaputra śrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayaṭīkāyāṁ sarvāṅgasundarākhyāyāṁ sūtrasthānē rasabhēdīyādhyāyō daśamaḥ samāptaḥ|| 10||