Adhikarana rasaBedIyAdhyAyaH (2) · Śloka 2
athātō rasabhēdīyamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ| (gadyasūtrē||2||
अथातो रसभेदीयमध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ShaDrasAnAmutpattiH (1) · Śloka 1
pūrvaṁ ca pratyapādi 'ṣaḍēva rasāḥ' iti| tānēva lakṣayati- kṣmāmbhōgnikṣmāmbutējaḥ khavāyvagnyanilagōnilaiḥ| dvayōlbaṇaiḥ kramādbhūtairmadhurādirasōdbhavaḥ||1||
पूर्वं च प्रत्यपादि 'षडेव रसाः' इति| तानेव लक्षयति- क्ष्माम्भोग्निक्ष्माम्बुतेजः खवाय्वग्न्यनिलगोनिलैः| द्वयोल्बणैः क्रमाद्भूतैर्मधुरादिरसोद्भवः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana madhurarasalakShaNam (2-3) · Śloka 3
nanu, svalakṣaṇaṁ vinā'nuktō rasaviśēṣaḥ kathaṁ jñāyatām ? iti tallakṣaṇārthamāha tēṣāṁ vidyādrasaṁ svādu yō vaktramanulimpati| āsvādyamānō dēhasya hlādanō'kṣaprasādanaḥ||2|| priyaḥ pipīlikādīnām| |3|
ननु, स्वलक्षणं विनाऽनुक्तो रसविशेषः कथं ज्ञायताम् ? इति तल्लक्षणार्थमाह तेषां विद्याद्रसं स्वादु यो वक्त्रमनुलिम्पति| आस्वाद्यमानो देहस्य ह्लादनोऽक्षप्रसादनः||२|| प्रियः पिपीलिकादीनाम्| |३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana amlarasalakShaNam (3) · Śloka 3
amlaḥ kṣālayatē mukham| harṣaṇō rōmadantānāmakṣibhruvanikōcanaḥ||3||
अम्लः क्षालयते मुखम्| हर्षणो रोमदन्तानामक्षिभ्रुवनिकोचनः||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana lavaNarasalakShaNam (4) · Śloka 4
lavaṇaḥ syandayatyāsyaṁ kapōlagaladāhakr̥t| |4|
लवणः स्यन्दयत्यास्यं कपोलगलदाहकृत्| |४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tiktarasalakShaNam (4) · Śloka 4
| tiktō viśadayatyāsyaṁ rasanaṁ pratihanti ca||4||
| तिक्तो विशदयत्यास्यं रसनं प्रतिहन्ति च||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaTurasalakShaNam (5) · Śloka 5
udvējayati jihvāgraṁ kurvaṁścimicimāṁ kaṭuḥ| srāvayatyakṣināsāsya kapōlau dahatīva ca||5||
उद्वेजयति जिह्वाग्रं कुर्वंश्चिमिचिमां कटुः| स्रावयत्यक्षिनासास्य कपोलौ दहतीव च||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaShAyarasalakShaNam (6) · Śloka 6
kaṣāyō jaḍayējjihvāṁ kaṇṭhasrōtōvibandhakr̥t| |6|
कषायो जडयेज्जिह्वां कण्ठस्रोतोविबन्धकृत्| |६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana madhurasasya karmANi (6-9) · Śloka 9
| rasānāmiti rūpāṇikarmāṇimadhurō rasaḥ||6|| ājanmasātmyātkurutē dhātūnāṁ prabalaṁ balam| bālavr̥ddhakṣatakṣīṇavarṇakēśēndriyaujasām||7|| praśastō br̥ṁhaṇaḥ kaṇṭhyaḥ stanyasandhānakr̥dguruḥ| āyuṣyō jīvanaḥ snigdhaḥ pittānilaviṣāpahaḥ||8|| kurutē'pyupayōgēna sa mēdaḥślēṣmajān gadān| sthaulyāgnisādasannyāsamēhagaṇḍārbudādikān||9||
| रसानामिति रूपाणिकर्माणिमधुरो रसः||६|| आजन्मसात्म्यात्कुरुते धातूनां प्रबलं बलम्| बालवृद्धक्षतक्षीणवर्णकेशेन्द्रियौजसाम्||७|| प्रशस्तो बृंहणः कण्ठ्यः स्तन्यसन्धानकृद्गुरुः| आयुष्यो जीवनः स्निग्धः पित्तानिलविषापहः||८|| कुरुतेऽप्युपयोगेन स मेदःश्लेष्मजान् गदान्| स्थौल्याग्निसादसन्न्यासमेहगण्डार्बुदादिकान्||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana amlarasakarmANi (10-12) · Śloka 12
amlō'gnidīptikr̥tsnigdhō hr̥dyaḥ pācanarōcanaḥ| uṣṇavīryō himasparśaḥ prīṇanaḥ klēdanō laghuḥ||10|| karōti kaphapitāsraṁ mūḍhavātānulōmanaḥ| sō'tyabhyastastanōḥ kuryācchaithilyaṁ timiraṁ bhramam||11|| kaṇḍupāṇḍutvavīsarpaśōphavisphōṭatr̥ḍjvarān| |12|
अम्लोऽग्निदीप्तिकृत्स्निग्धो हृद्यः पाचनरोचनः| उष्णवीर्यो हिमस्पर्शः प्रीणनः क्लेदनो लग़ुः||१०|| करोति कफपितास्रं मूढवातानुलोमनः| सोऽत्यभ्यस्तस्तनोः कुर्याच्छैथिल्यं तिमिरं भ्रमम्||११|| कण्डुपाण्डुत्ववीसर्पशोफविस्फोटतृड्ज्वरान्| |१२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana lavaNarasakarmANi (12-14) · Śloka 14
| lavaṇaḥ stambhasaṅghātabandhavidhmāpanō'gnikr̥t||12|| snēhanaḥ svēdanastīkṣṇō rōcanaśchēdabhēdakr̥t| sō'tiyuktō'srapavanaṁ khalatiṁ palitaṁ valim||13|| tr̥ṭrakūṣṭhaviṣavīsarpān janayētkṣapayēddhalam| |14|
| लवणः स्तम्भसङ्ग़ातबन्धविध्मापनोऽग्निकृत्||१२|| स्नेहनः स्वेदनस्तीक्ष्णो रोचनश्छेदभेदकृत्| सोऽतियुक्तोऽस्रपवनं ख़लतिं पलितं वलिम्||१३|| तृट्रकूष्ठविषवीसर्पान् जनयेत्क्षपयेद्धलम्| |१४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tiktarasakarmANi (14-16) · Śloka 16
| tiktaḥ svayamarōciṣṇuraruciṁ kr̥mitr̥ḍviṣam||14|| kuṣṭhamūrcchājvarōtklēśadāhapittakaphān jayēt| klēdamēdōvasāmajjaśakr̥nmūtrōpaśōṣaṇaḥ||15|| laghurmēdhyō himō rūkṣaḥ stanyakaṇṭhaviśōdhanaḥ| dhātukṣayānilavyādhīnatiyōgātkarōti saḥ||16||
| तिक्तः स्वयमरोचिष्णुररुचिं कृमितृड्विषम्||१४|| कुष्ठमूर्च्छाज्वरोत्क्लेशदाहपित्तकफान् जयेत्| क्लेदमेदोवसामज्जशकृन्मूत्रोपशोषणः||१५|| लघुर्मेध्यो हिमो रूक्षः स्तन्यकण्ठविशोधनः| धातुक्षयानिलव्याधीनतियोगात्करोति सः||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaTurasakarmANi (17-19) · Śloka 19
kaṭurgalāmayōdardakuṣṭhālasakaśōphajit| vraṇāvasādanaḥ snēhamēdaḥklēdōpaśōṣaṇaḥ||17|| dīpanaḥ pācanō rucyaḥ śōdhanō'nnasya śōṣaṇaḥ| chinatti bandhān srōtāṁsi vivr̥ṇōti kaphāpahaḥ||18|| kurutē sō'tiyōgēna tr̥ṣṇāṁ śukrabalakṣayam| mūrcchāmākuñcanaṁ kampaṁ kaṭipr̥ṣṭhādiṣu vyathām||19||
कटुर्गलामयोदर्दकुष्ठालसकशोफजित्| व्रणावसादनः स्नेहमेदःक्लेदोपशोषणः||१७|| दीपनः पाचनो रुच्यः शोधनोऽन्नस्य शोषणः| छिनत्ति बन्धान् स्रोतांसि विवृणोति कफापहः||१८|| कुरुते सोऽतियोगेन तृष्णां शुक्रबलक्षयम्| मूर्च्छामाकुञ्चनं कम्पं कटिपृष्ठादिषु व्यथाम्||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaShAyarasakarmANi (20-22) · Śloka 22
kaṣāyaḥ pittakaphahā gururasraviśōdhanaḥ| pīḍanō rōpaṇaḥ śītaḥ klēdamēdōviśōṣaṇaḥ||20|| āmasaṁstambhanō grāhi rūkṣō'ti tvakprasādanaḥ| karōti śīlitaḥ sō'ti viṣṭambhādhmānahr̥drujaḥ||21|| tr̥ṭkārśyapauruṣabhraṁśasrōtōrōdhamalagrahān| |22|
कषायः पित्तकफहा गुरुरस्रविशोधनः| पीडनो रोपणः शीतः क्लेदमेदोविशोषणः||२०|| आमसंस्तम्भनो ग्राहि रूक्षोऽति त्वक्प्रसादनः| करोति शीलितः सोऽति विष्टम्भाध्मानहृद्रुजः||२१|| तृट्कार्श्यपौरुषभ्रंशस्रोतोरोधमलग्रहान्| |२२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana madhuraskandhaH (22-25) · Śloka 25
atha madhurādiskandhānnirdiśati- | ghr̥tahēmaguḍākṣōḍamōcacōcaparūṣakam||22|| abhīruvīrāpanasarājādanabalātrayam| mēdē catasraḥ parṇinyō jīvantī jīvakarṣabhau||23|| madhūkaṁ madhukaṁ bimbī vidārī śrāvaṇīyugam| kṣīraśuklā tugākṣīrī kṣīriṇyau kāśmarī sahē||24|| kṣīrēkṣugōkṣurakṣaudradrākṣādirmadhurō gaṇaḥ| |25|
अथ मधुरादिस्कन्धान्निर्दिशति- | घृतहेमगुडाक्षोडमोचचोचपरूषकम्||२२|| अभीरुवीरापनसराजादनबलात्रयम्| मेदे चतस्रः पर्णिन्यो जीवन्ती जीवकर्षभौ||२३|| मधूकं मधुकं बिम्बी विदारी श्रावणीयुगम्| क्षीरशुक्ला तुगाक्षीरी क्षीरिण्यौ काश्मरी सहे||२४|| क्षीरेक्षुगोक्षुरक्षौद्रद्राक्षादिर्मधुरो गणः| |२५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana amlaskandhaH (25-26) · Śloka 26
idānīmamlaskandhamāha | amlō dhātrīphalāmlīkāmātuluṅgāmlavētasam||25|| dāḍimaṁ rajataṁ takraṁ cukraṁ pālēvataṁ dadhi| āmramāmrātakaṁ bhavyaṁ kapitthaṁ karamardakam||26||
इदानीमम्लस्कन्धमाह | अम्लो धात्रीफलाम्लीकामातुलुङ्गाम्लवेतसम्||२५|| दाडिमं रजतं तक्रं चुक्रं पालेवतं दधि| आम्रमाम्रातकं भव्यं कपित्थं करमर्दकम्||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana lavaNaskandhaH (27) · Śloka 27
lavaṇaskandhamāha varaṁ sauvarcalaṁ kr̥ṣṇaṁ biḍaṁ sāmudramaudbhidam| rōmakaṁ pāṁsujaṁ śīsaṁ kṣāraśca lavaṇō gaṇaḥ||27||
लवणस्कन्धमाह वरं सौवर्चलं कृष्णं बिडं सामुद्रमौद्भिदम्| रोमकं पांसुजं शीसं क्षारश्च लवणो गणः||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tiktaskandhaH (28-30) · Śloka 30
tiktaskandhamāha- tiktaḥ paṭōlī trāyantī vālakōśīracandanam| bhūnimbanimbakaṭukātagarāguruvatsakam||28|| naktamāladvirajanīmustamūrvāṭarūṣakam| pāṭhāpāmārgakāṁsyāyōguḍūcīdhanvayāsakam||29|| pañcamūlaṁ mahadvyāghryau viśālā'tiviṣā vacā| |30|
तिक्तस्कन्धमाह- तिक्तः पटोली त्रायन्ती वालकोशीरचन्दनम्| भूनिम्बनिम्बकटुकातगरागुरुवत्सकम्||२८|| नक्तमालद्विरजनीमुस्तमूर्वाटरूषकम्| पाठापामार्गकांस्यायोगुडूचीधन्वयासकम्||२९|| पञ्चमूलं महद्व्याघ्र्यौ विशालाऽतिविषा वचा| |३०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaTuskandhaH (30-31) · Śloka 31
kaṭuskandhamāha | kaṭukō hiḍgumaricakr̥mijitpañcakōlakam||30|| kuṭhērādyā haritakāḥ pittaṁ mūtramaruṣkaram| |31|
कटुस्कन्धमाह | कटुको हिड्गुमरिचकृमिजित्पञ्चकोलकम्||३०|| कुठेराद्या हरितकाः पित्तं मूत्रमरुष्करम्| |३१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaShAyaskandhaH (31-32) · Śloka 32
kaṣāyaskandhamāha- | vargaḥ kaṣāyaḥ pathyā'kṣaṁ śirīṣaḥ khadirō madhu||31|| kadambōdumbaraṁ muktāpravālāñjanagairikam| bālaṁ kapitthaṁ kharjūraṁ bisapadmōtpalādi ca||32||
कषायस्कन्धमाह- | वर्गः कषायः पथ्याऽक्षं शिरीषः खदिरो मधु||३१|| कदम्बोदुम्बरं मुक्ताप्रवालाञ्जनगैरिकम्| बालं कपित्थं खर्जूरं बिसपद्मोत्पलादि च||३२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana madhurasya shleShmakaratvApavAdaH (33) · Śloka 33
idānīmēṣāṁ guṇanirūpaṇaṁ karōti madhuraṁ ślēṣmalaṁ prāyō jīrṇācchāliyavādr̥tē| mudgādgōdhūmataḥ kṣaudrātsitāyā jāṅgalāmiṣāt||33||
इदानीमेषां गुणनिरूपणं करोति मधुरं श्लेष्मलं प्रायो जीर्णाच्छालियवादृते| मुद्गाद्गोधूमतः क्षौद्रात्सिताया जाङ्गलामिषात्||३३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana amlasya pittakaratvApavAdaH (34) · Śloka 34
prāyō'mlaṁ pittajananaṁ dāḍimāmalakādr̥tē| |34|
प्रायोऽम्लं पित्तजननं दाडिमामलकादृते| |३४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana lavaNasyAcakShuShyApavAdaH (34) · Śloka 34
| apathyaṁ lavaṇaṁ prāyaścakṣuṣō'nyatra saindhavāt||34||
| अपथ्यं लवणं प्रायश्चक्षुषोऽन्यत्र सैन्धवात्||३४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tiktakaTunoravRuShvAtakopanApavAdaH (35) · Śloka 35
tiktaṁ kaṭu ca bhūyiṣṭhamavr̥ṣyaṁ vātakōpanam| r̥tē'mr̥tāpaṭōlībhyāṁ śuṇṭhīkr̥ṣṇārasōnataḥ||35||
तिक्तं कटु च भूयिष्ठमवृष्यं वातकोपनम्| ऋतेऽमृतापटोलीभ्यां शुण्ठीकृष्णारसोनतः||३५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaShAyasya shItastamBanApavadaH (36) · Śloka 36
kaṣāyaṁ prāyaśaḥ śītaṁ stambhanaṁ cābhayāṁ vinā| |36|
कषायं प्रायशः शीतं स्तम्भनं चाभयां विना| |३६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaTvamlalavaNA yathottaraM vrIryoShNAH,tiktakaShAyamadhurAH shItalAH tiktakaTukaShAyA rUkShAH kaTvamlamadhurAH snigdhAH kaTukaShAyamadhurAH guravaH amlakaTutiktA laghavaH (36-39) · Śloka 39
| rasāḥ kaṭvamlalavaṇā vīryēṇōṣṇā yathōttaram||36|| tiktaḥ kaṣāyō madhurastadvadēva ca śītalāḥ| tiktaḥ kaṭuḥ kaṣāyaśca rūkṣā baddhamalāstathā||37|| paṭvamlamadhurāḥ snigdhāḥ sr̥ṣṭaviṇmūtramārutāḥ| paṭōḥ kaṣāyastasmācca madhuraḥ paramaṁ guruḥ||38|| laghuramlaḥ kaṭustasmāttasmādapi ca tiktakaḥ| |39|
| रसाः कट्वम्ललवणा वीर्येणोष्णा यथोत्तरम्||३६|| तिक्तः कषायो मधुरस्तद्वदेव च शीतलाः| तिक्तः कटुः कषायश्च रूक्षा बद्धमलास्तथा||३७|| पट्वम्लमधुराः स्निग्धाः सृष्टविण्मूत्रमारुताः| पटोः कषायस्तस्माच्च मधुरः परमं गुरुः||३८|| लघुरम्लः कटुस्तस्मात्तस्मादपि च तिक्तकः| |३९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rasAnAM saMyogakalpanayorviBAgaH (39-40) · Śloka 40
idānīṁ rasānāmādhāradvārēṇa saṁyōgān kalpanāṁ ca vibhajannāha | saṁyōgāḥ saptapañcāśatkalpanā tu triṣaṣṭidhā||39|| rasānāṁ yaugikatvēna yathāsthūlaṁ vibhajyatē| |40|
इदानीं रसानामाधारद्वारेण संयोगान् कल्पनां च विभजन्नाह | संयोगाः सप्तपञ्चाशत्कल्पना तु त्रिषष्टिधा||३९|| रसानां यौगिकत्वेन यथास्थूलं विभज्यते| |४०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rasasaMyogaviBAgaH (40-42) · Śloka 42
idānīṁ rasasaṁyōgānāṁ saṅkhyānaṁ vibhaktukāma āha | ēkaikahīnāstān pañcadaśa yānti rasā dvikē||40|| trikē svādurdaśāmlaḥ ṣaṭ trīn paṭustikta ēkakam| catuṣkēṣu daśa svāduścaturō'mlaḥ paṭuḥ sakr̥t||41|| pañcakēṣvēkamēvāmlō madhuraḥ pañca sēvatē| dravyamēkaṁ ṣaḍāsvādamasaṁyuktāśca ṣaḍrasāḥ||42||
इदानीं रससंयोगानां सङ्ख़्यानं विभक्तुकाम आह | एकैकहीनास्तान् पञ्चदश यान्ति रसा द्विके||४०|| त्रिके स्वादुर्दशाम्लः षट् त्रीन् पटुस्तिक्त एककम्| चतुष्केषु दश स्वादुश्चतुरोऽम्लः पटुः सकृत्||४१|| पञ्चकेष्वेकमेवाम्लो मधुरः पञ्च सेवते| द्रव्यमेकं षडास्वादमसंयुक्ताश्च षड्रसाः||४२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sa~gkhyayA kalpanAvibhAgaH (43) · Śloka 43
ṣaṭ pañcakāḥ, ṣaṭ ca pr̥thagrasāḥ syu- ścaturdvikau pañcadaśaprakārau| bhēdāstrikā viṁśatirēkamēva dravyaṁ ṣaḍāsvādamiti triṣaṣṭiḥ||43||
षट् पञ्चकाः, षट् च पृथग्रसाः स्यु- श्चतुर्द्विकौ पञ्चदशप्रकारौ| भेदास्त्रिका विंशतिरेकमेव द्रव्यं षडास्वादमिति त्रिषष्टिः||४३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rasabhedAnAmAnantyam sarveShAM rasabhedAnAmupayogitvam (10) · Śloka 10
samprati yathāsūkṣmaṁ pradarśayitumāha tē rasānurasatō rasabhēdā- stāratamyaparikalpanāya ca| sambhavanti gaṇanāṁ samatītā dōṣabhēṣajavaśādupayōjyāḥ||44|| iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ sūtrasthānē rasabhēdīyō nāma daśamō'dhyāyaḥ||10||
सम्प्रति यथासूक्ष्मं प्रदर्शयितुमाह ते रसानुरसतो रसभेदा- स्तारतम्यपरिकल्पनाय च| सम्भवन्ति गणनां समतीता दोषभेषजवशादुपयोज्याः||४४|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां सूत्रस्थाने रसभेदीयो नाम दशमोऽध्यायः||१०||
🔊 Audio coming soon