10. rasabhēdīyādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

ಸ೦-ಪೂರ್ವಸ್ಮಿನ್ನಧ್ಯಾಯೇ (ಶ್ಲೋ. ೧೨)- "ರಸಾನ್ ಭೇದೈರುತ್ತರತ್ರೋಪದೇಕ್ಷ್ಯತೇ" ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್, ಅತಸ್ತಾನ್ ರಸಭೇದಾನ್ ವಕ್ತುಂ ರಸಭೇದೀಯಾಧ್ಯಾಯಂ ಬ್ರೂತೇ-

Adhikarana rasaBedIyAdhyAyaH (2) · Śloka 2

ಅಥಾತೋ ರಸಭೇದೀಯಮಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹುರಾತ್ರೇಯಾದಯೋ ಮಹರ್ಷಯಃ| (ಗದ್ಯಸೂತ್ರೇ||೨||

ಸ೦-ರಸಾನಾಂ ಭೇದೋ ರಸಭೇದಃ, ತಸ್ಮೈ ಹಿತೋ ರಸಭೇದೀಯಃ, ತಮಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ-ಕಥಯಿಷ್ಯಾಮಃ| "ರಸನಾರ್ಥೋ ರಸಃ" ಇತಿ ಮುನಿಃ (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೧|೬೩)| ತಥಾ, ಅಬ್ಯೋನಿಃ, ಅಪಾಮೇವ ರಸವತ್ತ್ವಾತ್| ತಥಾ ಚ ಮುನಿಃ (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೨೫|೧೩)- "ಆಪೋ ಹಿ ರಸವತ್ಯಃ" ಇತಿ| ಅಪಾಂ ಚಾತ್ರ್ಯಕ್ತರಸತ್ವಾತ್ ಪ್ರತಿವ್ಯಕ್ತ್ಯನ್ಯಾದೃಶೋಽನ್ಯಾದೃಶೋ ರಸಾನಾಂ ಮಹಾಭೂತವೈಲಕ್ಷಣ್ಯಜ ಆಸ್ವಾದ ಆಸ್ವಾದ್ಯತೇ| ತಥಾ ಚ, ಮಧುರರಸಾಧಿಷ್ಠತಾನಾಂ ಕ್ಷೀರದ್ರಾಕ್ಷೇಕ್ಷುಶರ್ಕರಾದೀನಾಂ ಪ್ರತಿವ್ಯಕ್ತ್ಯನ್ಯಾದೃಶೋಽನ್ಯಾದೃಶೋ ಮಧುರರಸಾಸ್ವಾದ ಉಪಲಭ್ಯತೇ, ನ ತ್ವೇಕರೂಪಃ| ಏವಮಮ್ಲಾನಾಮಾರನಾಲಕೋಲಾಮ್ಲೀಕಾದೀನಾಮಪಿ ಪ್ರತಿದ್ರವ್ಯಮನೇಕರೂಪ ಆಸ್ವಾದವಿಶೇಷ ಉಪಲಭ್ಯತೇ, ನ ತ್ವೇಕ ಏವ|

Adhikarana ShaDrasAnAmutpattiH (1) · Śloka 1

ಪೂರ್ವಂ ಚ ಪ್ರತ್ಯಪಾದಿ 'ಷಡೇವ ರಸಾಃ' ಇತಿ| ತಾನೇವ ಲಕ್ಷಯತಿ- ಕ್ಷ್ಮಾಮ್ಭೋಗ್ನಿಕ್ಷ್ಮಾಮ್ಬುತೇಜಃ ಖವಾಯ್ವಗ್ನ್ಯನಿಲಗೋನಿಲೈಃ| ದ್ವಯೋಲ್ಬಣೈಃ ಕ್ರಮಾದ್ಭೂತೈರ್ಮಧುರಾದಿರಸೋದ್ಭವಃ||೧||

ಸ೦-ಪೃಥಿವ್ಯಾದಿಭಿರ್ಮಹಾಭೂತೈರ್ದ್ವಯೋಲ್ಬಣೈಃ-ಹ್ಯಾಧಿಕೈಃ, ಕ್ರಮಾತ್-ಪರಿಪಾಟ್ಯಾ, ಯಥಾಸಙ್ಖ್ಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ, ಮಧುರಾದೀನಾಂ ಷಣ್ಣಾಂ ರಸಾನಾಮುದ್ಭವೋ-ಅಭಿನಿವೃತ್ತಿರ್ಭವತಿ| ದ್ವಯಮುಲ್ಬಣಂ ಯೇಷು ಭೂತೇಷು ತಾನಿ ದ್ವಯೋಲ್ಬಣಾನಿ, ತೈಃ ದ್ವಯೋಲ್ಬಣೈಃ| ದ್ವಯೋಲ್ಬಣಶಬ್ದೋಪಾದಾನಾಚ್ಚ ದ್ರವ್ಯವದ್ರಸಸ್ಯಾಪಿ ಪಾಞ್ಚಭೌತಿಕತ್ವಮಿತಿ ಪ್ರತಿಪಾದಯತಿ| ಕತಮತ್ ಪುನರ್ಭೂತದ್ವಯಂ ಕತಮಸ್ಮಿನ್ ರಸೇಽಧಿಕಮಾರಮ್ಭಕಂ ಸ್ಯಾದಿತಿ ಯಥಾಸಙ್ಖ್ಯೇನ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ-ಕ್ಷ್ಮಾಮ್ಭ ಇತ್ಯಾದಿ| ಭೂಮಿಜಲಾಭ್ಯಾಮಧಿಕಾಭ್ಯಾಂ ಮಧುರಃ, ಕ್ಷ್ಮಾಗ್ನಿಭ್ಯಾಮಮ್ಲಃ, ಅಮ್ಬ್ವಗ್ನಿಭ್ಯಾಂ ಲವಣಃ, ಖವಾಯುಭ್ಯಾಂ ತಿಕ್ತಕಃ. ಅಗ್ನಿವಾಯುಭ್ಯಾಂ ಕಟುಕಃ, ಕ್ಷ್ಮಾನಿಲಾಭ್ಯಾಂ ಕಷಾಯಃ| ನನು, ಯಥಾ ಭೂಮಿತೋಯಾಧಿಕ್ಯಾನ್ಮಧುರಃ, ಏವಮಮ್ಬುವಾಯ್ವಾಧಿಕ್ಯಾದನ್ಯೋ ಭೂಮ್ಯಾಕಾಶಾಧಿಕ್ಯಾದನ್ಯ ಇತ್ಯೇವಮಾದಿವಿಕಲ್ಪೈರಸಙ್ಖ್ಯೇಯರಸಪ್ರಸಙ್ಗಃ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ| ಅತ್ರೋಚ್ಯತೇ| ಸ್ವಭಾವಾದದೋಷಃ| ಏಷಾಂ ಭೂಮ್ಯಾಕಾಶಾದೀನಾಮೀದೃಶಃ ಸ್ವಭಾವೋ ಯತ್ಕೇನಚಿದೇವ ಭೂತಾಧಿಕ್ಯೇನ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಾನಿ ಭೂಮ್ಯಾದೀನಿ ರಸಾನ್ತರೋತ್ಪಾದನಸಮರ್ಥಾನಿ ಭವನ್ತಿ, ನ ಸರ್ವೇಣೇತಿ|

Adhikarana madhurarasalakShaNam (2-3) · Śloka 3

ನನು, ಸ್ವಲಕ್ಷಣಂ ವಿನಾಽನುಕ್ತೋ ರಸವಿಶೇಷಃ ಕಥಂ ಜ್ಞಾಯತಾಮ್ ? ಇತಿ ತಲ್ಲಕ್ಷಣಾರ್ಥಮಾಹ ತೇಷಾಂ ವಿದ್ಯಾದ್ರಸಂ ಸ್ವಾದು ಯೋ ವಕ್ತ್ರಮನುಲಿಮ್ಪತಿ| ಆಸ್ವಾದ್ಯಮಾನೋ ದೇಹಸ್ಯ ಹ್ಲಾದನೋಽಕ್ಷಪ್ರಸಾದನಃ||೨|| ಪ್ರಿಯಃ ಪಿಪೀಲಿಕಾದೀನಾಮ್| |೩|

ಸ೦-ತೇಷಾಂ-ರಸಾನಾಂ ಮಧ್ಯೇ, ಯ ಆಸ್ವಾದ್ಯಮಾನೋ ವಕ್ತ್ರಮನುಲಿಮ್ಪತಿ-ಮುಖೋಪದೇಹಂ ಜನಯತಿ, ತಥಾ ದೇಹಸ್ಯ ಹ್ಲಾದನಃ-ಆಶ್ವಾಸಕಃ, ತಥಾಽಕ್ಷಾಣಾಂ-ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಂ, ಪ್ರಸಾದನಃ-ಪ್ರಸನ್ನತ್ವಕೃತ್, ತಥಾ ಪಿಪೀಲಿಕಾದೀನಾಂ ಪ್ರಿಯಃ, ತಂ ಮಧುರಂ ಜಾನೀಯಾತ್| ಪಿಪೀಲಿಕಾದೀನಾಂ ಪ್ರಿಯ ಏತೇನೈತದ್ದರ್ಶಯತಿ,-ಪ್ರಮೇಹಾದಿಷು ಮೂತ್ರತ್ವಗಾದೌ ಪಿಪೀಲಿಕೋಪಸರ್ಪಣಾತ್ ಮಾಧುರ್ಯಾನುಮಾನಂ ಕೃತ್ವಾ ಮಧುಮೇಹತ್ವಾದಿ ಜ್ಞಾಯತೇ| ಆಸ್ವಾದ್ಯಮಾನ ಇತ್ಯುತ್ತರತ್ರಾಪಿ ಯೋಜ್ಯಮ್|

Adhikarana amlarasalakShaNam (3) · Śloka 3

ಅಮ್ಲಃ ಕ್ಷಾಲಯತೇ ಮುಖಮ್| ಹರ್ಷಣೋ ರೋಮದನ್ತಾನಾಮಕ್ಷಿಭ್ರುವನಿಕೋಚನಃ||೩||

ಸ೦-ಅಮ್ಲೋ ರಸ ಆಸಾದ್ಯಮಾನೋ ಮುಖಂ ಕ್ಷಾಲಯತೇ-ಸ್ರಾವಯತಿ| ತಥಾ, ರೋಮದನ್ತಾನಾಂ ಹರ್ಷಣಃ-"ಹೃಷು ಅಲೀಕೇ" ಅಲೀಕಕಾರೀ, ಉದ್ವೇಜಕ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ತಥಾ, ಅಕ್ಷಿಭ್ರುವನಿಕೋಚನಃ, ಅಕ್ಷಿಣೀ ಚ ಭ್ರುವೌಚಾಕ್ಷಿಭ್ರುವಮ್, ಅಚತುರಾದಿಸೂತ್ರೇ ನಿಪಾತಿತಮ್|

Adhikarana lavaNarasalakShaNam (4) · Śloka 4

ಲವಣಃ ಸ್ಯನ್ದಯತ್ಯಾಸ್ಯಂ ಕಪೋಲಗಲದಾಹಕೃತ್| |೪|

ಸ೦-ಲವಣೋ ರಸೋ ಮುಖಂ ಸ್ಯನ್ದಯತಿ| ತಥಾ, ಕಪೋಲಯೋರ್ಗಲೇ ಚ ದಾಹಂ ಕರೋತಿ| ಅನ್ನಸ್ಯ ರೋಚನ ಇತೀಹಾತಿಪ್ರಸಿದ್ಧತ್ವಾನ್ನೋಕ್ತಮ್| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತು ಸ್ಪಷ್ಟಾರ್ಥಮುಕ್ತಮ್| ಯಥಾ (ಸೂ. ಅ. ೧೮)- "ಕಣ್ಠಕಪೋಲಂ ವಿದಹತಿ, ಅನ್ನಂ ಪ್ರರೋಚಯತಿ|" ಇತಿ|

Adhikarana tiktarasalakShaNam (4) · Śloka 4

| ತಿಕ್ತೋ ವಿಶದಯತ್ಯಾಸ್ಯಂ ರಸನಂ ಪ್ರತಿಹನ್ತಿ ಚ||೪||

ಸ೦-ತಿಕ್ತೋ ಮುಖಂ ವಿಶದಯತಿ-ಅಪೈಚ್ಛಿಲ್ಯಯುಕ್ತಂ ಕರೋತಿ| ರಸನೇನ್ದ್ರಿಯಂ ಚ ಪ್ರತಿಹನ್ತಿ-ಅನ್ಯರಸಗ್ರಹಣಶಕ್ತಿಂ ನಾಶಯತೀತ್ಯರ್ಥಃ|

Adhikarana kaTurasalakShaNam (5) · Śloka 5

ಉದ್ವೇಜಯತಿ ಜಿಹ್ವಾಗ್ರಂ ಕುರ್ವಂಶ್ಚಿಮಿಚಿಮಾಂ ಕಟುಃ| ಸ್ರಾವಯತ್ಯಕ್ಷಿನಾಸಾಸ್ಯ ಕಪೋಲೌ ದಹತೀವ ಚ||೫||

ಸ೦-ಕಟುರಾಸ್ವಾದ್ಯಮಾನೋ ಜಿಹ್ವಾಗ್ರಮುದ್ವೇಜಯತಿ-ಸೋದ್ವೇಗಂ ಕರೋತಿ| ಚಿಮಿಚಿಮಾಂ ಕುರ್ವನ್-ದಹನಜ್ವಾಲಾಸಂಸ್ಪರ್ಶಾದಿವಾಕ್ಷ್ಯಾದಿ ಸ್ರಾವಯತಿ| ಗಣ್ಡೌ ಚ ದಹತೀವ|

Adhikarana kaShAyarasalakShaNam (6) · Śloka 6

ಕಷಾಯೋ ಜಡಯೇಜ್ಜಿಹ್ವಾಂ ಕಣ್ಠಸ್ರೋತೋವಿಬನ್ಧಕೃತ್| |೬|

ಸ೦-ಕಷಾಯೋ ಜಿಹ್ವಾಂ ಜಡಯತಿ-ರಸಾದಿಕ್ರಿಯಾಯಾಂ ಮನ್ದೀಕರೋತಿ| ತಥಾ, ಕಣ್ಠಸ್ಯ ಸ್ರೋತಾಂಸಿ-ಶಿರಾವಿಶೇಷಾಃ, ತೇಷಾಂ ವಿಬನ್ಧಂ ಕರೋತಿ| ಶ್ವಾಸಾದೀನಾಮಯಥಾಪ್ರವೃತ್ತಿಮಿವ ಕುರುತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ|

Adhikarana madhurasasya karmANi (6-9) · Śloka 9

| ರಸಾನಾಮಿತಿ ರೂಪಾಣಿಕರ್ಮಾಣಿಮಧುರೋ ರಸಃ||೬|| ಆಜನ್ಮಸಾತ್ಮ್ಯಾತ್ಕುರುತೇ ಧಾತೂನಾಂ ಪ್ರಬಲಂ ಬಲಮ್| ಬಾಲವೃದ್ಧಕ್ಷತಕ್ಷೀಣವರ್ಣಕೇಶೇನ್ದ್ರಿಯೌಜಸಾಮ್||೭|| ಪ್ರಶಸ್ತೋ ಬೃಂಹಣಃ ಕಣ್ಠ್ಯಃ ಸ್ತನ್ಯಸನ್ಧಾನಕೃದ್ಗುರುಃ| ಆಯುಷ್ಯೋ ಜೀವನಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಃ ಪಿತ್ತಾನಿಲವಿಷಾಪಹಃ||೮|| ಕುರುತೇಽಪ್ಯುಪಯೋಗೇನ ಸ ಮೇದಃಶ್ಲೇಷ್ಮಜಾನ್ ಗದಾನ್| ಸ್ಥೌಲ್ಯಾಗ್ನಿಸಾದಸನ್ನ್ಯಾಸಮೇಹಗಣ್ಡಾರ್ಬುದಾದಿಕಾನ್||೯||

ಸ೦-ಇತಿ-ಪರಿಸಮಾಪ್ತೌ| ರಸಾನಾಂ ಮಧುರದೀನಾಂ ರೂಪಾಣಿ-ಲಕ್ಷಣಾನಿ ಸಮಾಪ್ತಾನಿ| ಸಮ್ಪ್ರತಿ ತೇಷಾಂ ಕರ್ಮ ಯಥಾಸ್ವಂ ಪ್ರದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಸ೦-ಕರ್ಮಾಣೀತಿ| ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾನೀತಿ ವಾಕ್ಯಶೇಷಃ| ಅಥ ಕೋ ರಸಃ ಕಿಂ ಕರ್ಮ ಕರೋತಿ ? ಇತ್ಯಾಹ- ಸ೦-ಮಧುರೋ ರಸೋ ಧಾತೂನಾಂ ಬಲಂ ಪ್ರಬಲಂ ಕುರುತೇ-ಪ್ರಕೃಷ್ಟತಯಾ ಶಕ್ತ್ಯಾ ಯುಕ್ತಂ ಬಲಂ ಜನಯೇತ್, ನಿಜಂ ಬಲಂ ಯತ್ ತತ್ಪ್ರಕೃಷ್ಟಂ ಜನಯತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಕುತಃ ? ಆಜನ್ಮಸಾತ್ಮ್ಯಾತ್,-ಜನ್ಮಪ್ರಭೃತಿ ದೇಹಸ್ಯ ಸಾತ್ಮ್ಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಬಾಲಭಾವ ಏವ ಹಿ ಕ್ಷೀರಾದಿನಾ ಪುರುಷಸ್ಯ ವೃತ್ತಿಃ| ತಥಾ, ಬಾಲಾದೀನಾಂ ಪ್ರಶಸ್ತೋ-ಹಿತಃ| ಓಜಸೋಽಧಿಕವರ್ಧನತ್ವಾತ್ ಪ್ರಶಸ್ತಃ| "ಓಜಸ್ತು ತೇಜೋ ಧಾತೂನಾಂ ಶುಕ್ರಾನ್ತಾನಾಂ ಪರಂ ಸ್ಮೃತಮ್|" ಇತ್ಯೋಜೋಲಕ್ಷಣಂ (ಹೃ. ಸೂ. ಅ. ೧೧|೩೭) ವಕ್ಷ್ಯತಿ| ತಥಾ, ಬೃಂಹಣಃ ಕಣ್ಠ್ಯಶ್ಚ| ಸ್ತನ್ಯಂ-ಕ್ಷೀರಮ್, ಸನ್ಧಾನಂ-ಶ್ಲೇಷಃ, ತೇ ಕರೋತೀತಿ ಸ್ತನ್ಯಸನ್ಧಾನಕೃತ್ ಗುರುಶ್ಚ| ತಥಾ, ಆಯುಷ್ಯಾದಿಗುಣಃ| ನನು, ಆಯುಷ್ಯಜೀವನಯೋರೇಕಾರ್ಥತ್ವಾದೇಕತರೋಪಾದಾನಮೇವ ಯುಕ್ತಮ್| ಮೈವಮ್| ಏತಯೋರ್ಭಿನ್ನಾರ್ಥತ್ವಾತ್| ತಥಾ ಹಿ,-ಆಯುಷ್ಯಃ ಸ ಉಚ್ಯತೇ ಯೋಽಪರಿಮಿತಾಯುಷೋ ಹಿತಃ, ಅಧಿಕಾಯುಷೋ ಹೇತುತ್ವಾತ್| ತಥಾ ಚ ಮುನಿಃ-(ಚ. ಸೂ ಅ. ೧|೨೫)- "ತೇನಾಯುರಮಿತಂ ಲೇಭೇ" ಇತಿ| ಯಸ್ತ್ವಾಯುಷೋ ನಿಯತರೂಪಸ್ಯ ತಾಮೇವ ಮರ್ಯಾದಾಮನುಬಧ್ನಾತಿ, ಸ ಜೀವಯತೀತಿ ಜೀವನ ಉಚ್ಯತೇ| ತದನಯೋಃ ಸ್ಪಷ್ಟ ಏವ ಭೇದಃ| ತಥಾ, ಜೀವನಮೋಜಸ್ಯಮಿತ್ಯಭಿನ್ನಾರ್ಥೌ, ಕಿನ್ತ್ವೇತಯೋರಪೀಹ ಯದುಪಾದಾನಂ ತದೋಜಸೋ ದ್ವಿವಿಧಾಯಾ ಅಪಿ ವೃದ್ಧೇಃ ಕಾರಕೋಽಯಮಿತಿ ಪ್ರತಿಪಾದಯಿತುಮ್| ತಥಾ ಚ,-ಮಧುರೋ ರಸೋ ರುಧಿರಾದಿಕ್ರಮೇಣೌಜಸೋ ವೃದ್ಧಿಕರಃ ಸಾಮಾನ್ಯಾದ್ವಿಶೇಷಾಚ್ಚ| ಯಥಾ,-ಕ್ಷೀರಂ ಧಾತುವರ್ಧನಮುಕ್ತಂ ವೃಷ್ಯಂ ಚ| ತತ್ರ ಧಾತುವರ್ಧನತ್ವೇನೈವ ವೃಷ್ಯತ್ವಸ್ಯೋಕ್ತತ್ವಾದ್ವೃಷ್ಯಶಬ್ದೋಪಾದಾನಂ ಯಾನ್ಯನ್ಯಾನಿ ವೃಷ್ಯಾಣಿ ದ್ರವ್ಯಾಣ್ಯಾತ್ಮಗುಪ್ತಾದೀನಿ, ತೇಭ್ಯಃ ಸಕಾಶಾದ್ವಿಶೇಷೇಣಾಶ್ವೇವವೃದ್ಧಿಕರಮಿತಿ ದ್ಯೋತಯಿತುಂ ಕೃತಮಿತಿ| ಕುರುತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸಃ-ಮಧುರೋ ರಸಃ, ಅತ್ಯುಪಯೋಗೇನ-ಅತಿಸೇವಯಾ, ಮೇದಃಶ್ಲೇಷ್ಮೋತ್ಥಾನ್ ರೋಗಾನ್ ಕರೋತಿ| ಕಾಂಸ್ತಾನ್ ? ಇತ್ಯಾಹ-ಸ್ಥೌಲ್ಯಾದಿಕಾನ್|

Adhikarana amlarasakarmANi (10-12) · Śloka 12

ಅಮ್ಲೋಽಗ್ನಿದೀಪ್ತಿಕೃತ್ಸ್ನಿಗ್ಧೋ ಹೃದ್ಯಃ ಪಾಚನರೋಚನಃ| ಉಷ್ಣವೀರ್ಯೋ ಹಿಮಸ್ಪರ್ಶಃ ಪ್ರೀಣನಃ ಕ್ಲೇದನೋ ಲಘುಃ||೧೦|| ಕರೋತಿ ಕಫಪಿತಾಸ್ರಂ ಮೂಢವಾತಾನುಲೋಮನಃ| ಸೋಽತ್ಯಭ್ಯಸ್ತಸ್ತನೋಃ ಕುರ್ಯಾಚ್ಛೈಥಿಲ್ಯಂ ತಿಮಿರಂ ಭ್ರಮಮ್||೧೧|| ಕಣ್ಡುಪಾಣ್ಡುತ್ವವೀಸರ್ಪಶೋಫವಿಸ್ಫೋಟತೃಡ್ಜ್ವರಾನ್| |೧೨|

ಸ೦-ಅಮ್ಲೋ ರಸೋಽಗ್ನಿದೀಪ್ತಿಕೃತ್ತ್ವಾದಿಯುತಃ| ತಥಾ, ಕಫಪಿತ್ತಾಸ್ರಂ ಕರೋತಿ| ಮೂಢಂ-ಅನನುಲೋಮಗಂ, ವಾತಮನುಲೋಮಯತೀತಿ-ಮೂಢವಾತಾನುಲೋಮನಃ| ಸಃ-ಅಮ್ಲೋ ರಸೋ, ಅತಿಸೇವಿತೋ ದೇಹಶೈಥಿಲ್ಯಂ ತಿಮಿರಾದೀಂಶ್ಚ ಕುರ್ಯಾತ್|

Adhikarana lavaNarasakarmANi (12-14) · Śloka 14

| ಲವಣಃ ಸ್ತಮ್ಭಸಙ್ಘಾತಬನ್ಧವಿಧ್ಮಾಪನೋಽಗ್ನಿಕೃತ್||೧೨|| ಸ್ನೇಹನಃ ಸ್ವೇದನಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣೋ ರೋಚನಶ್ಛೇದಭೇದಕೃತ್| ಸೋಽತಿಯುಕ್ತೋಽಸ್ರಪವನಂ ಖಲತಿಂ ಪಲಿತಂ ವಲಿಮ್||೧೩|| ತೃಟ್ರಕೂಷ್ಠವಿಷವೀಸರ್ಪಾನ್ ಜನಯೇತ್ಕ್ಷಪಯೇದ್ಧಲಮ್| |೧೪|

ಸ೦-ಲವಣೋ ರಸಃ ಸ್ತಮ್ಭಾದಿವಿಧ್ಮಾಪನೋ ವಹ್ನಿಕೃತ್ತ್ವಾದಿಯುತಶ್ಚ| ಸೋಽತ್ಯಭ್ಯಸ್ತೋ ವಾತರಕ್ತಾದೀನ್ ಜನಯೇತ್| ಬಲಂ-ಪ್ರಾಣಂ ಕ್ಷಪಯೇತ್|

Adhikarana tiktarasakarmANi (14-16) · Śloka 16

| ತಿಕ್ತಃ ಸ್ವಯಮರೋಚಿಷ್ಣುರರುಚಿಂ ಕೃಮಿತೃಡ್ವಿಷಮ್||೧೪|| ಕುಷ್ಠಮೂರ್ಚ್ಛಾಜ್ವರೋತ್ಕ್ಲೇಶದಾಹಪಿತ್ತಕಫಾನ್ ಜಯೇತ್| ಕ್ಲೇದಮೇದೋವಸಾಮಜ್ಜಶಕೃನ್ಮೂತ್ರೋಪಶೋಷಣಃ||೧೫|| ಲಘುರ್ಮೇಧ್ಯೋ ಹಿಮೋ ರೂಕ್ಷಃ ಸ್ತನ್ಯಕಣ್ಠವಿಶೋಧನಃ| ಧಾತುಕ್ಷಯಾನಿಲವ್ಯಾಧೀನತಿಯೋಗಾತ್ಕರೋತಿ ಸಃ||೧೬||

ಸ೦-ತಿಕ್ತೋ ರಸಃ ಸ್ವಯಂ ಮುಖಸ್ಯಾರೋಚನಶೀಲಃ ಅರುಚ್ಯಾದೀನ್ ಜಯೇತ್| ಅರುಚಿಃ-ಆಹಾರದ್ರವ್ಯವಿಷಯೇಽನಭಿಲಾಷಃ| ಸ ಚ ಕ್ಲೇದಾದೀನಾಮುಪಶೋಷಣಃ| ತಥಾ, ಲಘ್ವಾದಿಗುಣಯುಕ್ತಃ| ಸೋಽತಿಸೇವಿತೋ ಧಾತುಕ್ಷಯಾದೀನ್ ಕರೋತಿ|

Adhikarana kaTurasakarmANi (17-19) · Śloka 19

ಕಟುರ್ಗಲಾಮಯೋದರ್ದಕುಷ್ಠಾಲಸಕಶೋಫಜಿತ್| ವ್ರಣಾವಸಾದನಃ ಸ್ನೇಹಮೇದಃಕ್ಲೇದೋಪಶೋಷಣಃ||೧೭|| ದೀಪನಃ ಪಾಚನೋ ರುಚ್ಯಃ ಶೋಧನೋಽನ್ನಸ್ಯ ಶೋಷಣಃ| ಛಿನತ್ತಿ ಬನ್ಧಾನ್ ಸ್ರೋತಾಂಸಿ ವಿವೃಣೋತಿ ಕಫಾಪಹಃ||೧೮|| ಕುರುತೇ ಸೋಽತಿಯೋಗೇನ ತೃಷ್ಣಾಂ ಶುಕ್ರಬಲಕ್ಷಯಮ್| ಮೂರ್ಚ್ಛಾಮಾಕುಞ್ಚನಂ ಕಮ್ಪಂ ಕಟಿಪೃಷ್ಠಾದಿಷು ವ್ಯಥಾಮ್||೧೯||

ಸ೦-ಕಟುರ್ಗಲಾಮಯಾದೀನ್ ಜಯತಿ| ವ್ರಣಸ್ಯಾವಸಾದನೋ-ರೋಹಣಃ| ಸ್ನೇಹಾದಿವಿಶೋಷಣೋ ದೀಪನತ್ವಾದಿಗುಣಯುಕ್ತಶ್ಚ| ಅನ್ನಂ ಶೋಷಯತಿ-ವಿದಹತಿ| ಅನ್ನಶೋಷಣತ್ವಾಚ್ಛಿನತ್ತಿ ಬನ್ಧಾನ್| ಸ್ರೋತಾಂಸಿ ವಿವೃಣೋತಿ-ಪ್ರಸಾರಯತಿ| ಕಫಘ್ನಶ್ಚ| ಸೋಽತಿನಿಷೇವಿತಸ್ತೃಷ್ಣಾದೀನ್ ಕರೋತಿ|

Adhikarana kaShAyarasakarmANi (20-22) · Śloka 22

ಕಷಾಯಃ ಪಿತ್ತಕಫಹಾ ಗುರುರಸ್ರವಿಶೋಧನಃ| ಪೀಡನೋ ರೋಪಣಃ ಶೀತಃ ಕ್ಲೇದಮೇದೋವಿಶೋಷಣಃ||೨೦|| ಆಮಸಂಸ್ತಮ್ಭನೋ ಗ್ರಾಹಿ ರೂಕ್ಷೋಽತಿ ತ್ವಕ್ಪ್ರಸಾದನಃ| ಕರೋತಿ ಶೀಲಿತಃ ಸೋಽತಿ ವಿಷ್ಟಮ್ಭಾಧ್ಮಾನಹೃದ್ರುಜಃ||೨೧|| ತೃಟ್ಕಾರ್ಶ್ಯಪೌರುಷಭ್ರಂಶಸ್ರೋತೋರೋಧಮಲಗ್ರಹಾನ್| |೨೨|

ಸ೦-ಕಷಾಯಃ ಪಿತ್ತಕಫಘ್ನೋ ಗುರುತ್ವಾದಿಯುತೋಽತಿಶಯೇನ ತ್ವಕ್ಪ್ರಸಾದನಶ್ಚ| ಸೋಽಪ್ಯುಪಯುಕ್ತೋ ವಿಷ್ಟಮ್ಭಾದೀನ್ ಕರೋತಿ|

Adhikarana madhuraskandhaH (22-25) · Śloka 25

ಅಥ ಮಧುರಾದಿಸ್ಕನ್ಧಾನ್ನಿರ್ದಿಶತಿ- | ಘೃತಹೇಮಗುಡಾಕ್ಷೋಡಮೋಚಚೋಚಪರೂಷಕಮ್||೨೨|| ಅಭೀರುವೀರಾಪನಸರಾಜಾದನಬಲಾತ್ರಯಮ್| ಮೇದೇ ಚತಸ್ರಃ ಪರ್ಣಿನ್ಯೋ ಜೀವನ್ತೀ ಜೀವಕರ್ಷಭೌ||೨೩|| ಮಧೂಕಂ ಮಧುಕಂ ಬಿಮ್ಬೀ ವಿದಾರೀ ಶ್ರಾವಣೀಯುಗಮ್| ಕ್ಷೀರಶುಕ್ಲಾ ತುಗಾಕ್ಷೀರೀ ಕ್ಷೀರಿಣ್ಯೌ ಕಾಶ್ಮರೀ ಸಹೇ||೨೪|| ಕ್ಷೀರೇಕ್ಷುಗೋಕ್ಷುರಕ್ಷೌದ್ರದ್ರಾಕ್ಷಾದಿರ್ಮಧುರೋ ಗಣಃ| |೨೫|

ಸ೦-ಹೇಮ-ಕಾಞ್ಹ್ಚನಮ್| ರಾಜಾದನಃ-ಚಾಷಪ್ರಿಯಮ್| ಬಲಾತ್ರಯಂ-ಬಲಾಽತಿಬಲಾ ನಾಗಬಲೇತಿ| ಮೇದಾ ಮಹಾಮೇದೇತಿ-ಮೇದಾದ್ವಯಮ್| ಚತಸ್ರಃ ಪರ್ಣಿನ್ಯ ಇತಿ ಶಾಲಿಪರ್ಣೀ ಪೃಶ್ನಿಪರ್ಣೀ ಮುದ್ಗಪರ್ಣೀ ಮಾಷಪರ್ಣೀ ಚ| ಮಧೂಕಂ-ಮಧೂಕಪುಷ್ಪಮ್| ಮಧುಕಂ-ಮಧುಯಷ್ಟೀ| ಬಿಮ್ಬೀ-ಗೋಲ್ಹಾ| ಶ್ರಾವಣೀಯುಗಂ-ಶ್ರಾವಣೀ ಮಹಾಶ್ರಾವಣೀ ಚ| ಕ್ಷೀರಿಣೀ-ಕಾಞ್ಚನಕ್ಷೀರೀ| ಕಾಶ್ಮರೀ-ಗಮ್ಭಾರೀ| ಸಹೇ-ಮಹಾಸಹಾ, ಕ್ಷುದ್ರಸಹಾ ಚ| ಆದಿಶಬ್ದೇನ ತೃಣಪಞ್ಚಮೂಲಮೇದೋಮಜ್ಜತೈಲಮಧುರದಾಡಿಮಪುಷ್ಕರಬೀಜಶೃಙ್ಗಾಟಕಾಶ್ವಗನ್ಧಾಶ್ವದಂಷ್ಟ್ರಾಮೃಣಾಲಕಶೇರುಕಸಿಞ್-ಚತಿಕಾಖರ್ಜೂರೀತಾಲಮಸ್ತಕಾದೀನಿ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ|

Adhikarana amlaskandhaH (25-26) · Śloka 26

ಇದಾನೀಮಮ್ಲಸ್ಕನ್ಧಮಾಹ | ಅಮ್ಲೋ ಧಾತ್ರೀಫಲಾಮ್ಲೀಕಾಮಾತುಲುಙ್ಗಾಮ್ಲವೇತಸಮ್||೨೫|| ದಾಡಿಮಂ ರಜತಂ ತಕ್ರಂ ಚುಕ್ರಂ ಪಾಲೇವತಂ ದಧಿ| ಆಮ್ರಮಾಮ್ರಾತಕಂ ಭವ್ಯಂ ಕಪಿತ್ಥಂ ಕರಮರ್ದಕಮ್||೨೬||

ಸ೦-ಧಾತ್ರೀಫಲಂ-ಆಮಲಕಮ್| ರಜತಂ-ರೌಪ್ಯಮ್| ಚುಕ್ರಂ-ಶುಕ್ತಮ್| ಉಪಲಕ್ಷಣಂ ಚೇದಮ್| ಸಙ್ಗ್ರಹೋಕ್ತಾನ್ಯನ್ಯಾನ್ಯಪಿ ಕೋಶಾಮ್ರಲಕುಚಕುವಲಕೋಲಬದರೈರಾವತಪ್ರಾಚೀನಾಮಲಕಮಸ್ತುಧಾನ್ಯಾಮ್ಲಾದೀನೀಹೈವ ಬೋಧ್ಯಾನಿ|

Adhikarana lavaNaskandhaH (27) · Śloka 27

ಲವಣಸ್ಕನ್ಧಮಾಹ ವರಂ ಸೌವರ್ಚಲಂ ಕೃಷ್ಣಂ ಬಿಡಂ ಸಾಮುದ್ರಮೌದ್ಭಿದಮ್| ರೋಮಕಂ ಪಾಂಸುಜಂ ಶೀಸಂ ಕ್ಷಾರಶ್ಚ ಲವಣೋ ಗಣಃ||೨೭||

ಸ೦-ವರಂ-ಸೈನ್ಧವಮ್, ಲವಣಶ್ರೇಷ್ಠತ್ವಾತ್| ಕ್ಷಾರಃ-ಸ್ವರ್ಜಿಕಾದಿಃ|

Adhikarana tiktaskandhaH (28-30) · Śloka 30

ತಿಕ್ತಸ್ಕನ್ಧಮಾಹ- ತಿಕ್ತಃ ಪಟೋಲೀ ತ್ರಾಯನ್ತೀ ವಾಲಕೋಶೀರಚನ್ದನಮ್| ಭೂನಿಮ್ಬನಿಮ್ಬಕಟುಕಾತಗರಾಗುರುವತ್ಸಕಮ್||೨೮|| ನಕ್ತಮಾಲದ್ವಿರಜನೀಮುಸ್ತಮೂರ್ವಾಟರೂಷಕಮ್| ಪಾಠಾಪಾಮಾರ್ಗಕಾಂಸ್ಯಾಯೋಗುಡೂಚೀಧನ್ವಯಾಸಕಮ್||೨೯|| ಪಞ್ಚಮೂಲಂ ಮಹದ್ವ್ಯಾಘ್ರ್ಯೌ ವಿಶಾಲಾಽತಿವಿಷಾ ವಚಾ| |೩೦|

ಸ೦-ನಕ್ತಮಾಲಃ-ಕರಞ್ಜಃ ಕಾಂಸ್ಯಂ-ಲೋಹಭೇದಃ| ಅಯೋ-ಲೋಹಮ್|

Adhikarana kaTuskandhaH (30-31) · Śloka 31

ಕಟುಸ್ಕನ್ಧಮಾಹ | ಕಟುಕೋ ಹಿಡ್ಗುಮರಿಚಕೃಮಿಜಿತ್ಪಞ್ಚಕೋಲಕಮ್||೩೦|| ಕುಠೇರಾದ್ಯಾ ಹರಿತಕಾಃ ಪಿತ್ತಂ ಮೂತ್ರಮರುಷ್ಕರಮ್| |೩೧|

ಸ೦-ಪಿತ್ತಂ ಮೂತ್ರಂ ಛಾಗಾದೀನಾಮ್| ಉಪಲಕ್ಷಣಂ ಚೇದಮ್| ಅನ್ಯಾನಿ ಚ ಸಙ್ಗ್ರಹೋಕ್ತಾನಿ ಮನಃಶಿಲಾಸರ್ಷಪಕುಷ್ಠಾದೀನಿ ಬೋಧ್ಯಾನಿ|

Adhikarana kaShAyaskandhaH (31-32) · Śloka 32

ಕಷಾಯಸ್ಕನ್ಧಮಾಹ- | ವರ್ಗಃ ಕಷಾಯಃ ಪಥ್ಯಾಽಕ್ಷಂ ಶಿರೀಷಃ ಖದಿರೋ ಮಧು||೩೧|| ಕದಮ್ಬೋದುಮ್ಬರಂ ಮುಕ್ತಾಪ್ರವಾಲಾಞ್ಜನಗೈರಿಕಮ್| ಬಾಲಂ ಕಪಿತ್ಥಂ ಖರ್ಜೂರಂ ಬಿಸಪದ್ಮೋತ್ಪಲಾದಿ ಚ||೩೨||

ಸ೦-ಆದಿಶಬ್ದೇನ ಪ್ರಿಯಙ್ಗುರೋಧ್ರಕಟ್ವಙ್ಗಾದೀನಿ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ|

Adhikarana madhurasya shleShmakaratvApavAdaH (33) · Śloka 33

ಇದಾನೀಮೇಷಾಂ ಗುಣನಿರೂಪಣಂ ಕರೋತಿ ಮಧುರಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಲಂ ಪ್ರಾಯೋ ಜೀರ್ಣಾಚ್ಛಾಲಿಯವಾದೃತೇ| ಮುದ್ಗಾದ್ಗೋಧೂಮತಃ ಕ್ಷೌದ್ರಾತ್ಸಿತಾಯಾ ಜಾಙ್ಗಲಾಮಿಷಾತ್||೩೩||

ಸ೦-ಪ್ರಾಯೇಣ ಮಧುರಂ ದ್ರವ್ಯಂ ಕಫಕೃದ್ಭವತಿ, ಶಾಲ್ಯಾದೀನ್ ಪುರಾಣಾನ್ ವರ್ಜಯಿತ್ವಾ| ಪ್ರಾಯೋಗ್ರಹಣಂ ತೈಲಮಕುಷ್ಟಾದೌ ವ್ಯಭಿಚಾರದರ್ಶನಾತ್| ಏವಮುತ್ತರತ್ರಾಪಿ ಪ್ರಾಯೋಗ್ರಹಣಸ್ಯ ಪ್ರಯೋಜನಂ ವೇದ್ಯಮ್|

Adhikarana amlasya pittakaratvApavAdaH (34) · Śloka 34

ಪ್ರಾಯೋಽಮ್ಲಂ ಪಿತ್ತಜನನಂ ದಾಡಿಮಾಮಲಕಾದೃತೇ| |೩೪|

ಸ೦-ಅಮ್ಲಂ ದ್ರವ್ಯಂ ಪ್ರಾಯಃ ಪಿತ್ತಕೃತ್, ದಾಡಿಮಾಮಲಕೇ ಹಿತ್ವಾ|

Adhikarana lavaNasyAcakShuShyApavAdaH (34) · Śloka 34

| ಅಪಥ್ಯಂ ಲವಣಂ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಕ್ಷುಷೋಽನ್ಯತ್ರ ಸೈನ್ಧವಾತ್||೩೪||

ಸ೦-ಲವಣಂ ದ್ರವ್ಯಂ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಕ್ಷುಷೋಽಪಥ್ಯಮ್, ಸೈನ್ಧವಂ ವರ್ಜಯಿತ್ವಾ|

Adhikarana tiktakaTunoravRuShvAtakopanApavAdaH (35) · Śloka 35

ತಿಕ್ತಂ ಕಟು ಚ ಭೂಯಿಷ್ಠಮವೃಷ್ಯಂ ವಾತಕೋಪನಮ್| ಋತೇಽಮೃತಾಪಟೋಲೀಭ್ಯಾಂ ಶುಣ್ಠೀಕೃಷ್ಣಾರಸೋನತಃ||೩೫||

ಸ೦-ತಿಕ್ತಂ ದ್ರವ್ಯಂ ಕಟು ಚ ಪ್ರಾಯೇಣಾವೃಷ್ಯಂ ವಾತಕೃಚ್ಚ, ಗುಡೂಚ್ಯಾದೀನ್ ಹಿತ್ವಾ|

Adhikarana kaShAyasya shItastamBanApavadaH (36) · Śloka 36

ಕಷಾಯಂ ಪ್ರಾಯಶಃ ಶೀತಂ ಸ್ತಮ್ಭನಂ ಚಾಭಯಾಂ ವಿನಾ| |೩೬|

ಸ೦-ಕಷಾಯಂ ದ್ರವ್ಯಂ ಪ್ರಾಯೇಣ ಶೀತವೀರ್ಯಂ ಸ್ತಮ್ಭನಂ ಚ ಭವತಿ, ಹರೀತಕೀಂ ವರ್ಜಯಿತ್ವಾ|

Adhikarana kaTvamlalavaNA yathottaraM vrIryoShNAH,tiktakaShAyamadhurAH shItalAH tiktakaTukaShAyA rUkShAH kaTvamlamadhurAH snigdhAH kaTukaShAyamadhurAH guravaH amlakaTutiktA laghavaH (36-39) · Śloka 39

| ರಸಾಃ ಕಟ್ವಮ್ಲಲವಣಾ ವೀರ್ಯೇಣೋಷ್ಣಾ ಯಥೋತ್ತರಮ್||೩೬|| ತಿಕ್ತಃ ಕಷಾಯೋ ಮಧುರಸ್ತದ್ವದೇವ ಚ ಶೀತಲಾಃ| ತಿಕ್ತಃ ಕಟುಃ ಕಷಾಯಶ್ಚ ರೂಕ್ಷಾ ಬದ್ಧಮಲಾಸ್ತಥಾ||೩೭|| ಪಟ್ವಮ್ಲಮಧುರಾಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಾಃ ಸೃಷ್ಟವಿಣ್ಮೂತ್ರಮಾರುತಾಃ| ಪಟೋಃ ಕಷಾಯಸ್ತಸ್ಮಾಚ್ಚ ಮಧುರಃ ಪರಮಂ ಗುರುಃ||೩೮|| ಲಘುರಮ್ಲಃ ಕಟುಸ್ತಸ್ಮಾತ್ತಸ್ಮಾದಪಿ ಚ ತಿಕ್ತಕಃ| |೩೯|

ಸ೦-ಕಟ್ವಮ್ಲಲವಣಾ ರಸಾ ಯಥೋತ್ತರಮುಷ್ಣವೀರ್ಯಾಃ| ಕಟುರುಷ್ಣಃ ಅಮ್ಲ ಉಷ್ಣತರಃ, ಲವಣ ಉಷ್ಣತಮಃ| ಏವಮುತ್ತರತ್ರಾಪಿ ಯಥೋತ್ತರತ್ವಂ ಯೋಜ್ಯಮ್| ತಿಕ್ತಾದಯಶ್ಚ ತದ್ವದೇವ ಯಥೋತ್ತರಂ ಶೀತವೀರ್ಯಾಃ| ತೇನ ತಿಕ್ತಃ ಶೀತವೀರ್ಯಃ, ಕಷಾಯಃ ಶೀತವೀರ್ಯತರಃ, ಮಧುರಃ ಶೀತವೀರ್ಯತಮ ಇತಿ ಸ್ಥಿತಮ್| ತಿಕ್ತಕಟುಕಷಾಯಾ ರೂಕ್ಷಾ ವಿಷ್ಟಮ್ಭಕೃತಶ್ಚ| ತಥೇತಿ ಯಥೋತ್ತರಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಪಟ್ವಾದಯಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಾ ನಿಃಸಾರಿತವಿಣ್ಮೂತ್ರವಾತಾಶ್ಚ| ತಥೇತ್ಯತ್ರಾಪಿ ವರ್ತತೇ| ಅರ್ಥಾತ್ ಲವಣಾತ್ಕಷಾಯೋ ಗುರುತರಃ, ಕಷಾಯಾನ್ಮಧುರಃ ಪರಮಂ ಗುರುಃ,-ಅತಿಶಯೇನ ಗುರುರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಮ್ಲೋ ಲಘುಃ, ತಸ್ಮಾತ್-ಅಮ್ಲಾತ್, ಕಟುರ್ಲಘುತರಃ, ತಸ್ಮಾಚ್ಚ-ಕಟೋಃ, ತಿಕ್ತೋ ಲಘುತಮಃ|

Adhikarana rasAnAM saMyogakalpanayorviBAgaH (39-40) · Śloka 40

ಇದಾನೀಂ ರಸಾನಾಮಾಧಾರದ್ವಾರೇಣ ಸಂಯೋಗಾನ್ ಕಲ್ಪನಾಂ ಚ ವಿಭಜನ್ನಾಹ | ಸಂಯೋಗಾಃ ಸಪ್ತಪಞ್ಚಾಶತ್ಕಲ್ಪನಾ ತು ತ್ರಿಷಷ್ಟಿಧಾ||೩೯|| ರಸಾನಾಂ ಯೌಗಿಕತ್ವೇನ ಯಥಾಸ್ಥೂಲಂ ವಿಭಜ್ಯತೇ| |೪೦|

ಸ೦-ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾಯಾ ರೀತ್ಯಾ ರಸಾನಾಂ ಸಂಯೋಗಾಃ ಸಪ್ತಪಞ್ಚಾಶದ್ವಿಭಜ್ಯನ್ತ ಇತಿ ವಚನವಿಪರಿಣಾಮೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಕಲ್ಪನಾ ಪುನರೇಷಾಂ ತ್ರಿಷಷ್ಟಿಧಾ ವಿಭಜ್ಯತೇ| ಕಥಂ ಕೃತ್ವಾ ಕಲ್ಪನಾ ವಿಭಜ್ಯತೇ ? ಯಥಾಸ್ಥೂಲಮ್,-ಸ್ಥೂಲಾನತಿಕ್ರಮೇಣ ವ್ಯಕ್ತರಸಾಸ್ವಾದಾನುರೂಪತಯಾ, ನ ಪುನರ್ಯಥಾಸೂಕ್ಷ್ಮಮ್| ತಥಾ ಹಿ,-ರಸಾನುರಸಕಲ್ಪನಯಾ ತರತಮಯೋಗವಶಾಚ್ಚ ರಸಾನಾಂ ಕಲ್ಪನಾ ಕ್ರಿಯಮಾಣಾಽಽನನ್ತ್ಯಮುಪೈತಿ| ತಸ್ಮಾದ್ಯಥಾಸ್ಥೂಲಂ ರಸಾನಾಂ ಕಲ್ಪನಾ ತ್ರಿಷಷ್ಟಿಧಾ ವಿಭಜ್ಯತೇ| ತಥಾ, ಯೌಗಿಕತ್ವೇನ-ಶರೀರೋಪಯೋಗ್ಯತ್ವೇನ|

Adhikarana rasasaMyogaviBAgaH (40-42) · Śloka 42

ಇದಾನೀಂ ರಸಸಂಯೋಗಾನಾಂ ಸಙ್ಖ್ಯಾನಂ ವಿಭಕ್ತುಕಾಮ ಆಹ | ಏಕೈಕಹೀನಾಸ್ತಾನ್ ಪಞ್ಚದಶ ಯಾನ್ತಿ ರಸಾ ದ್ವಿಕೇ||೪೦|| ತ್ರಿಕೇ ಸ್ವಾದುರ್ದಶಾಮ್ಲಃ ಷಟ್ ತ್ರೀನ್ ಪಟುಸ್ತಿಕ್ತ ಏಕಕಮ್| ಚತುಷ್ಕೇಷು ದಶ ಸ್ವಾದುಶ್ಚತುರೋಽಮ್ಲಃ ಪಟುಃ ಸಕೃತ್||೪೧|| ಪಞ್ಚಕೇಷ್ವೇಕಮೇವಾಮ್ಲೋ ಮಧುರಃ ಪಞ್ಚ ಸೇವತೇ| ದ್ರವ್ಯಮೇಕಂ ಷಡಾಸ್ವಾದಮಸಂಯುಕ್ತಾಶ್ಚ ಷಡ್ರಸಾಃ||೪೨||

ಸ೦-ದ್ವಿಕೇ-ದ್ವಿಪರಿಮಾಣೇ ರಸಾಧಾರದ್ರವ್ಯಸಮ್ಬನ್ಧಿನೀ ಸಂಯೋಗೇ, ಪಞ್ಚ ರಸಾಃ-ಮಧುರಾಮ್ಲಲವಣತಿಕ್ತಕಟುಕಾಃ, ತಾನ್-ರಸಾನ್, ಪಞ್ಚ-ಅಮ್ಲಲವಣತಿಕ್ತಕಟುಕಷಾಯಾಖ್ಯಾನ್, ಯಾನ್ತಿ-ಸಂಯುಜ್ಯನ್ತೇ| ಕಿಮ್ಭೂತಾನ್ ? ಏಕೈಕಹೀನಾನ್,-ಏಕೈಕೇನ ಹೀನಾಃ- ವಿನಾಕೃತಾಃ, ಏಕೈಕಹೀನಾಃ, ತಾನ್| ಯೇನೈಕೇನ ಯುಕ್ತಾಸ್ತದ್ವಿಯುಕ್ತಾನಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅತ್ರ ಚ ಪಞ್ಚಾನಾಂ ರಸಾನಾಂ ಪರ್ಯಾಯೇಣ ಪ್ರತ್ಯೇಕಮೇಕೈಕಹೀನತಾವಶಾತ್ ಕರ್ಮತ್ವೇನ ಕರ್ತೃತ್ವೇನ ಚ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ವೇದ್ಯಃ| ಅತ ಏವ "ಚತುರ್ದ್ವಿಕೌ ಪಞ್ಚದಶಪ್ರಕಾರೌ" ಇತಿ ಯದ್ವಕ್ಷ್ಯತಿ ತದುಪಪನ್ನಮ್| ಏವಂ ಮಧುರೋಽಮ್ಲಾದೀನ್, ಅಮ್ಲೋ ಲವಣಾದೀನ್, ಲವಣಸ್ತಿಕ್ತಾದೀನ್, ತಿಕ್ತಃ ಕಟುಕಷಾಯೌ, ಕಟುಃ ಕಷಾಯಂ ಯಾತೀತಿ ಸ್ಥಿತಮ್| ದ್ವಿಕ ಇತಿ ದ್ವೌ ಪರಿಮಾಣಮಸ್ಯ ಸಂಯೋಗಸ್ಯ| ಸಙ್ಖ್ಯಾಯಾಃ ಸಂಜ್ಞೇತ್ಯಾದಿಪರಿಮಾಣಾನುವೃತ್ತೇಃ ಪರಿಮಾಣಾರ್ಥೇ ಸಙ್ಖ್ಯಾಯಾಃ ಅತಿಶದನ್ತಾಯಾಃ ಕನಿತಿ ಕನ್| ಏವಂ ತ್ರಿಕಾದಿಷ್ವಪಿ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣೇಷು ಲಕ್ಷಣಂ ಯೋಜ್ಯಮ್| ದ್ವಿರಸದ್ರವ್ಯಸಂಯೋಗೇ ಪಞ್ಚದಶ ಭೇದಾ ಭವನ್ತಿ| ಯಥಾ,-ಮಧುರೋಽಮ್ಲಂ ಯಾತಿ| ೧| ಮಧುರೋ ಲವಣಮ್| ೨| ಮಧುರಸ್ತಿಕ್ತಮ್| ೩| ಮಧುರಃ ಕಟುಕಮ್| ೪| ಮಧುರಃ ಕಷಾಯಮ್| ೫| ಅಮ್ಲೋ ಲವಣಂ ಯಾತಿ| ೬| ಅಮ್ಲಸ್ತಿಕ್ತಮ್| ೭| ಅಮ್ಲಃ ಕಟುಕಮ್| ೮| ಅಮ್ಲಃ ಕಷಾಯಮ್| ೯| ಲವಣಸ್ತಿಕ್ತಮ್| ೧೦| ಲವಣಃ ಕಟುಕಮ್| ೧೧| ಲವಣಃ ಕಷಾಯಮ್| ೧೨| ತಿಕ್ತಃ ಕಟುಕಮ್| ೧೩| ತಿಕ್ತಃ ಕಷಾಯಮ್| ೧೪| ಕಟುಃ ಕಷಾಯಮಿತಿ| ೧೫| ಅತ್ರ ಚ ಮಧುರಸ್ಯ ಗನ್ತೃತ್ವಮೇವ, ನ ಗಮ್ಯತ್ವಮ್, ಆದೌ ಸ್ಥಿತತ್ವಾತ್| ಕಷಾಯಸ್ಯ ಗಮ್ಯತ್ವಮೇವ, ನ ಗನ್ತೃತ್ವಮ್, ಅನ್ತ್ಯತ್ವಾತ್| ಏವಂ ದ್ವಿರಸಸಂಯೋಗೇ ಪಞ್ಚದಶ| ತ್ರಿಕೇ-ತ್ರಿರಸಾಧಾರದ್ರವ್ಯಸಮ್ಬನ್ಧಿನಿ ಸಂಯೋಗೇ, ಸ್ವಾದುಃ-ಮಧುರೋ, ದಶ ಸಂಯೋಗಾನ್ ಯಾತಿ| ಯಥಾ,-ಮಧುರಾಮ್ಲಲವಣಾಃ| ೧| ಮಧುರಾಮ್ಲತಿಕ್ತಕಾಃ| ೨| ಮಧುರಾಮ್ಲಕಟುಕಾಃ| ೩| ಮಧುರಾಮ್ಲಕಷಾಯಾಃ| ೪| ಸ ಏವ ಮಧುರೋಽಮ್ಲತ್ಯಾಗೇನ ತತ್ಸ್ಥಾನೇ ಲವಣಯುಕ್ತಸ್ತಿಕ್ತಾದಿಭಿಸ್ತ್ರಿಭಿಃ ಕ್ರಮೇಣಾನ್ವಿತಸ್ತ್ರೀನ್ ಸಂಯೋಗಾನ್ ಯಾತಿ| ಮಧುರಲವಣತಿಕ್ತಕಾಃ| ೫| ಮಧುರಲವಣಕಟುಕಾಃ| ೬| ಮಧುರಲವಣಕಷಾಯಾಃ| ೭| ಸ ಏವ ಲವಣತ್ಯಾಗೇನ ತತ್ಸ್ಥಾನೇ ತಿಕ್ತಯುಕ್ತಃ ಕಟುಕಷಾಯಾಭ್ಯಾಂ ಕ್ರಮೇಣಾನ್ವಿತೋ ದ್ವೌ ಸಂಯೋಗೌ ಯಾತಿ| ಮಧುರತಿಕ್ತಕಟುಕಾಃ| ೮| ಮಧುರತಿಕ್ತಕಷಾಯಾಃ| ೯| ಸ ಏವ ತಿಕ್ತತ್ಯಾಗೇನ ತತ್ಸ್ಥಾನೇ ಕಟುಕಾನ್ವಿತ ಏಕಂ ಸಂಯೋಗಂ ಯಾತಿ| ಮಧುರಕಟುಕಷಾಯಾಃ| ೧೦| ಏವಂ ಮಧುರೋ ದಶ ಸಂಯೋಗಾನ್ ಯಾತಿ| ಅಮ್ಲ ಇತ್ಯಾದಿ| ತ್ರಿಕ ಇತಿ ವರ್ತತೇ| ಅಮ್ಲಃ ಷಟ್ ಸಂಯೋಗಾನ್ ಯಾತಿ| ಯಥಾ,-ಅಮ್ಲಲವಣತಿಕ್ತಕಾಃ| ೧| ಅಮ್ಲಲವಣಕಟುಕಾಃ| ೨| ಅಮ್ಲಲವಣಕಷಾಯಾಃ| ೩| ಸ ಏವಾಮ್ಲೋ ಲವಣತ್ಯಾಗೇನ ತತ್ಸ್ಥಾನೇ ತಿಕ್ತಾನ್ವಿತಃ ಕಟುಕಷಾಯಾಭ್ಯಾಂ ಕ್ರಮೇಣ ಯುಕ್ತೋ ದ್ವೌ ಸಂಯೋಗೌ ಯಾತಿ| ಅಮ್ಲತಿಕ್ತಕಟುಕಾಃ| ೪| ಅಮ್ಲತಿಕ್ತಕಷಾಯಾಃ| ೫| ಏವಂ ತಿಕ್ತತ್ಯಾಗೇನೈಕಂ ಸಂಯೋಗಂ ಯಾತಿ| ಅಮ್ಲಕಟುಕಷಾಯಾಃ| ೬| ಇತ್ಯಮ್ಲಃ ಷಟ್| ತ್ರೀನ್ ಪಟುರಿತಿ| ಲವಣಸ್ತಿಕ್ತಯುಕ್ತಃ ಕಟುಕಷಾಯಾಭ್ಯಾಂ ಕ್ರಮೇಣಾನ್ವಿತೋ ದ್ವೌ ಸಂಯೋಗೌ ಯಾತಿ| ಲವಣತಿಕ್ತಕಟುಕಾಃ| ೧| ಲವಣತಿಕ್ತಕಷಾಯಾಃ| ೨| ಸ ಏವ ತಿಕ್ತತ್ಯಾಗೇನೈಕಂ ಯಾತಿ| ಲವಣಕಟುಕಷಾಯಾಃ| ೩| ಏವಂ ಲವಣಸ್ತ್ರೀನ್ ಸಂಯೋಗಾನ್ ಯಾತಿ| ತಿಕ್ತ ಏಕಮೇವ ಸಂಯೋಗಂ ಯಾತಿ| ತಿಕ್ತಕಟುಕಷಾಯಾಃ| ೧| ಏವಂ ತ್ರಿಕಸಂಯೋಗೇ ವಿಂಶತಿಃ| ಚತುಷ್ಕೇಷ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಚತುಷ್ಕರಸಸಂಯೋಗೇಷು ಸ್ವಾದುರ್ದಶ ಸಂಯೋಗಾನ್ ಯಾತಿ| ತತ್ರ ಮಧುರಃ ಸಾಮ್ಲೋ ಲವಣಾದಿಭಿಃ ಷಟ್ ಸಂಯೋಗಾನ್ ಯಾತಿ| ಯಥಾ,-ಮಧುರಾಮ್ಲಲವಣತಿಕ್ತಾಃ| ೧| ಮಧುರಾಮ್ಲಲವಣಕಟುಕಾಃ| ೨| ಮಧುರಾಮ್ಲಲವಣಕಷಾಯಾಃ| ೩| ಮಧುರಾಮ್ಲತಿಕ್ತಕಟುಕಾಃ| ೪| ಮಧುರಾಮ್ಲತಿಕ್ತಕಷಾಯಾಃ| ೫| ಮಧುರಾಮ್ಲಕಟುಕಷಾಯಾಃ| ೬| ಸ ಏವ ಮಧುರೋಽಮ್ಲತ್ಯಾಗೇನ ತತ್ಸ್ಥಾನೇ ಲವಣಾನ್ವಿತಸ್ತ್ರೀನ್ ಸಂಯೋಗಾನ್ ಯಾತಿ| ಮಧುರಲವಣತಿಕ್ತಕಟುಕಾಃ| ೭| ಮಧುರಲವಣತಿಕ್ತಕಷಾಯಾಃ| ೮| ಮಧುರಲವಣಕಟುಕಷಾಯಾಃ| ೯| ಸ ಏವ ಲವಣತ್ಯಾಗೇನ ತತ್ಸ್ಥಾನೇ ತಿಕ್ತಾನ್ವಿತ ಏಕಂ ಸಂಯೋಗಂ ಯಾತಿ| ಮಧುರತಿಕ್ತಕಟುಕಷಾಯಾಃ| ೧೦| ಏವಂ ಚತುಷ್ಕೇಷು ಮಧುರೋ ದಶ ಸಂಯೋಗಾನ್ ಯಾತಿ| ಚತುರೋಽಮ್ಲ ಇತ್ಯಾದಿ| ಚತುಷ್ಕ ಇತಿ ವರ್ತತೇ| ಅಮ್ಲಃ ಸಲವಣಸ್ತಿಕ್ತಾದಿಭಿಸ್ತ್ರೀನ್ ಸಂಯೋಗಾನ್ ಯಾಂತಿ| ಯಥಾ,-ಅಮ್ಲಲವಣತಿಕ್ತಕಟುಕಾಃ| ೧| ಅಮ್ಲಲವಣತಿಕ್ತಕಷಾಯಾಃ| ೨| ಅಮ್ಲಲವಣಕಟುಕಕಷಾಯಾಃ| ೩| ಸ ಏವ ಲವಣತ್ಯಾಗೇನ ತತ್ಸ್ಥಾನೇ ತಿಕ್ತಾನ್ವಿತ ಏಕಂ ಸಂಯೋಗಂ ಯಾತಿ| ಅಮ್ಲತಿಕ್ತಕಟುಕಕಷಾಯಾಃ| ೪| ಏವಂ ಚತುಷ್ಕೇಷ್ವಮ್ಲಶ್ಚತುರಃ ಸಂಯೋಗಾನ್ ಯಾತಿ| ಪಟುಃ ಸಕೃದಿತಿ ಪಟುಃ-ಲವಣಃ, ಸಕೃತ್-ಏಕಂ ಭೇದಂ, ಯಾತಿ| ಯಥಾ,-ಲವಣತಿಕ್ತಕಟುಕಷಾಯಾಃ| ೧| ಏವಂ ಚತುಷ್ಕೇಷು ಪಞ್ಚದಶ ಸಂಯೋಗಭೇದಾಃ| ಪಞ್ಚಕೇಷ್ವೇಕಮೇವಾಮ್ಲ ಇತಿ| ಪಞ್ಚಕೇಷ್ವಮ್ಲೋ ರಸ ಏಕಮೇವ ಸಂಯೋಗಂ ಸೇವತೇ| ಯಥಾ,-ಅಮ್ಲಲವಣತಿಕ್ತಕಟುಕಷಾಯಾಃ| ೧| ಮಧುರಃ ಪಞ್ಚ ಸೇವತ ಇತಿ| ಮಧುರೋ ರಸಃ ಪಞ್ಚ ಸಂಯೋಗಾನ್ ಸೇವತೇ| ಯಥಾ,-ಅಮ್ಲತ್ಯಾಗಾತ್ ಮಧುರಲವಣತಿಕ್ತಕಟುಕಷಾಯಾಃ| ೧| ಲವಣತ್ಯಾಗಾತ್ ಮಧುರಾಮ್ಲತಿಕ್ತಕಟುಕಷಾಯಾಃ| ೨| ತಿಕ್ತತ್ಯಾಗಾತ್ ಮಧುರಾಮ್ಲಲವಣಕಟುಕಷಾಯಾಃ| ೩| ಕಟುಕತ್ಯಾಗಾತ್ ಮಧುರಾಮ್ಲಲವಣತಿಕ್ತಕಷಾಯಾಃ| ೪| ಕಷಾಯತ್ಯಾಗಾತ್ ಮಧುರಾಮ್ಲಲವಣತಿಕ್ತಕಟುಕಾಃ| ೫| ಏವಮೇಕೀಕೃತಾಃ ಷಟ್ಪಞ್ಚಾಶತ್ ಸಂಯೋಗಾ ಭವನ್ತಿ| ದ್ರವ್ಯಮಿತ್ಯಾದಿ| ಏಕಂ ಷಡ್ರಸಂ ದ್ರವ್ಯಮಿತಿ ಸಪ್ತಪಞ್ಚಾಶತ್| ಷಡ್ರಸಾಃ ಪೃಥಗ್ಭೂತಾಃ ಮಧುರಾಮ್ಲಲವಣತಿಕ್ತಕಟುಕಷಾಯಾ ಇತಿ| ಶರ್ಕರಾಕಾಞ್ಚಿಕಸೌವರ್ಚಲಕಿರಾತತಿಕ್ತಮರೀಚಖದಿರಾದೀನಾಂ ಯಥಾಕ್ರಮಂ ಮಧುರಾದಯೋ ರಸಾ ಆಸ್ವಾದ್ಯನ್ತೇ| ಏವಮೇತೇ ತ್ರಿಷಷ್ಟಿಸಙ್ಖ್ಯಾಃ| ಪದ್ಯೇನ ಚ ಸುಖಸ್ಮೃತ್ಯೈ ರಸಭೇದಾನ್ ಶೃಣುಷ್ವ ಮೇ| ಮಧುರೋಽಮ್ಲೇನ ಪಟುನಾ ತಿಕ್ತೇನ ಕಟುಕೇನ ಚ|| ೧|| ಕಷಾಯೇಣ ಪೃಥಕ್ ಸಾರ್ಧಮಮ್ಲಸ್ತು ಲವಣೇನ ಚ| ತಿಕ್ತೇನ ಕಟುನಾ ಸಾರ್ಧಂ ಕಷಾಯೇಣ ಪೃಥಕ್ ಸಹ|| ೨|| ಪಟುಸ್ತಿಕ್ತೇನ ಕಟುನಾ ಕಷಾಯೇಣ ಪೃಥಕ್ ಸಹ| ತಿಕ್ತಸ್ತು ಕಟುನಾ ಸಾರ್ಧಂ ಕಷಾಯೇಣ ಪೃಥಕ್ ತಥಾ|| ೩|| ಕಟುಕಸ್ತು ಕಷಾಯೇಣ ದ್ವಿಸಂಯೋಗ ಇತಿ ಸ್ಮೃತಾಃ| ದಶ ಪಞ್ಚ ಚ ಭೇದಾಸ್ತೇ ಸಙ್ಖ್ಯಾತಾ, ವಿಂಶತಿಸ್ತ್ರಿಕೇ|| ೪|| ಮಧುರಾಮ್ಲೌ ತು ಪಟುನಾ ತಿಕ್ತೇನ ಕಟುನಾ ತಥಾ| ಕಷಾಯೇಣ ತಥಾ ಸಾರ್ಧಂ ತಥಾ ಸ್ವಾದುಪಟೂ ಪೃಥಕ್|| ೫|| ತಿಕ್ತೇನ ಕಟುಕೇನಾಪಿ ಕಷಾಯೇಣ ತಥಾ ಸಹ| ಸ್ವಾದುತಿಕ್ತೌ ತು ಕಟುನಾ ಕಷಾಯೇಣ ಪೃಥಕ್ ಸಹ|| ೬|| ಸ್ವಾದೂಷಣೌ ಕಷಾಯೇಣ ಸ್ವಾದೋರೇವಂ ದಶ ತ್ರಿಕೇ| ಭೇದಾಃ ಸ್ಯುರಮ್ಲಲವಣೌ ತಿಕ್ತೇನ ಕಟುನಾ ಪೃಥಕ್|| ೭|| ಕಷಾಯೇಣ ತಥಾ ಸಾರ್ಧಮಮ್ಲತಿಕ್ತೌ ಪೃಥಕ್ ಸಹ| ಕಟುಕೇನ ಕಷಾಯೇಣ ತಥಾಽಮ್ಲಕಟುಕೌ ಸಹ|| ೮|| ಕಷಾಯೇಣೇತಿ ಷಟ್ ಪ್ರೋಕ್ತಾ ಭೇದಾ ಅಮ್ಲಸ್ಯ ತು ತ್ರಿಕೇ| ಪಟುತಿಕ್ತೌ ತು ಕಟುನಾ ಕಷಾಯೇಣ ಪೃಥಕ್ ಸಹ|| ೯|| ಪಟೂಷಣೌ ಕಷಾಯೇಣ ಭೇದಾ ಇತಿ ಪಟೋಸ್ತ್ರಯಃ| ತಿಕ್ತೋಷಣೌ ಕಷಾಯೇಣ ತಿಕ್ತಸ್ಯೈವಂ ಸಕೃತ್ಸ್ಮೃತಃ|| ೧೦|| ತ್ರಿಕೇ ಭೇದಾ ಇತಿ ಪ್ರೋಕ್ತಾಶ್ಚತುಷ್ಕೇ ದಶ ಪಞ್ಚ ಚ| ಸ್ವಾದ್ವಮ್ಲಲವಣಾಃ ಸಾರ್ಧಂ ತಿಕ್ತೇನ ಕಟುಕೇನ ಚ|| ೧೧|| ಪೃಥಕ್ಕಷಾಯೇಣ ತಥಾ ಮಧುರಾಮ್ಲೌ ಸತಿಕ್ತಕೌ| ಕಟುಕೇನ ತು ಸಮ್ಪೃಕ್ತೌ ಕಷಾಯೇಣ ಪೃಥಕ್ ತಥಾ|| ೧೨|| ಸ್ವಾದ್ವಮ್ಲಕಟುಕಾಃ ಸಾರ್ಧಂ ಕಷಾಯೇಣೇತಿ ಷಟ್ ಸ್ಮೃತಾಃ| ಸಪ್ತಮಶ್ಚಾತ್ರ ಮಧುರಲವಣೋಷಣತಿಕ್ತಕೈಃ|| ೧೩|| ಭೇದೋಽಷ್ಟಮೋ ಮತಃ ಸ್ವಾದುಕಟುತಿಕ್ತಕಷಾಯಕೈಃ| ನವಮಸ್ತ್ವತ್ರ ಮಧುರಪಟೂಷಣಕಷಾಯಕೈಃ|| ೧೪|| ದಶಮೋಽತ್ರ ಭವೇತ್ಸ್ವಾದುತಿಕ್ತೋಷಣಕಷಾಯಕೈಃ| ದಶ ಭೇದಾ ಭವನ್ತ್ಯೇವಂ ಮಧುರೇಣ ಚತುಷ್ಕಕೇ|| ೧೫|| ಕಟುತಿಕ್ತಾಮ್ಲವಣೈರ್ಭೇದ ಏಕಶ್ಚತುಷ್ಕಕೇ| ದ್ವಿತೀಯಸ್ತ್ವಮ್ಲಲವಣಕಷಾಯಕಟುಕೈಃ ಸ್ಮೃತಃ|| ೧೬|| ತೃತೀಯೋಽತ್ರ ಭವೇದಮ್ಲಪಟುತಿಕ್ತಕಷಾಯಕೈಃ| ಚತುರ್ಥೋಽತ್ರ ಭವೇದಮ್ಲತಿಕ್ತೋಷಣಕಷಾಯಕೈಃ|| ೧೭|| ಏವಮಮ್ಲೇನ ಭೇದಾಃ ಸ್ಯುಶ್ಚತ್ವಾರೋಽತ್ರ ಚತುಷ್ಕಕೇ| ಪಟುನೈಕೋಽತ್ರ ಲವಣತಿಕ್ತೋಷಣಕಷಾಯಕೈಃ|| ೧೮|| ಏವಂ ಪಞ್ಚದಶ ಖ್ಯಾತಾಶ್ಚತುಷ್ಕರಸಸಙ್ಖ್ಯಯಾ| ಷಡ್ ಭೇದಾನ್ ಪಞ್ಚಕೇ ಪ್ರಾಹುಸ್ತಾನ್ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ವಿಭಾಗಶಃ|| ೧೯|| ಏಕೋ ಭೇದೋಽಮ್ಲಲವಣತಿಕ್ತೋಷಣಕಷಾಯಕೈಃ| ದ್ವಿತೀಯಃ ಸ್ವಾದುಲವಣತಿಕ್ತೋಷಣಕಷಾಯಕೈಃ|| ೨೦|| ತೃತೀಯಸ್ತ್ವಮ್ಲಮಧುರತಿಕ್ತೋಷಣಕಷಾಯಕೈಃ ಚತುರ್ಥಸ್ತ್ವಮ್ಲಮಧುರಪಟೂಷಣಕಷಾಯಕೈಃ|| ೨೧|| ಪಞ್ಚಮಸ್ತ್ವಮ್ಲಮಧುರಪಟುತಿಕ್ತಕಷಾಯಕೈಃ| ಷಷ್ಠೋ ಭೇದೋಽಮ್ಲಮಧುರಲವಣೋಷಣತಿಕ್ತಕೈಃ|| ೨೨|| ಷಡ್ ಭೇದಾ ಇತಿ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಾಃ ಪಞ್ಚಕೇ ಪ್ರವಿಭಾಗಶಃ| ಭೇದಃ ಸ್ವಾದ್ವಮ್ಲಲವಣತಿಕ್ತೋಷಣಕಷಾಯಕೈಃ|| ೨೩|| ಏಕ ಏವ ಷಡ್ರಸೇನ, ಪೃಥಕ್ತ್ವೇನ ತು ಷಟ್ ಸ್ಮೃತಾಃ| ಸ್ವಾದುರಮ್ಲೋಽಥ ಲವಣಸ್ತಿಕ್ತಶ್ಚ ಕಟುಕಸ್ತಥಾ|| ೨೪|| ಕಷಾಯ ಇತಿ ಭೇದಾಃ ಸ್ಯುಃ ಸರ್ವತೋಽತ್ರ ತ್ರಿಷಷ್ಟಿಧಾ| ಕ್ಷೀರಂ ಸುರಾ ಬಿಡಂ ನಿಮ್ಬಶ್ಚವ್ಯಂ ಪದ್ಮಂ ರಸಾಶ್ರಯಮ್|| ೨೫|| ದ್ರವ್ಯಂ ಸ್ವಾದುರಸಾದೀನಾಂ ಷಣ್ಣಾಂ ವಿದ್ಧಿ ಯಥಾಕ್ರಮಮ್| ದ್ರವ್ಯಂ ದ್ರವ್ಯಾನ್ತರೇಣೈವ ಯೋಜಯೇದ್ದ್ವಿರಸಾದಿಷು|| ೨೬|| ಧಾತ್ರೀಫಲಂ ಶರ್ಕರಯಾ ಲವಣೇನಾರ್ದ್ರಕಂ ತಥಾ| ಏವಮಾದೀನಿ ದ್ರವ್ಯಾಣಿ ಯೋಜಯೇದ್ಭಿಷಗುತ್ತಮಃ|| ೨೭|| ಕಾನಿಚಿತ್ ದ್ವಿರಸಾದೀನಿ ದ್ರವ್ಯಾಣಿ ಸ್ಯುಃ ಸ್ವಭಾವತಃ| ಯಥೈಣಃ ಷಡ್ರಸಃ ಕೃಷ್ಣೋ, ಯಥಾ ಪಞ್ಚರಸಾಽಭಯಾ|| ೨೮|| ಮದ್ಯಂ ಪಞ್ಚರಸಂ ಯದ್ವತ್ತಿಲೋ ಯದ್ವಚ್ಚತೂ ರಸಃ| ಏರಣ್ಡತೈಲಂ ತ್ರಿರಸಂ, ಮಾಕ್ಷಿಕಂ ದ್ವಿರಸಂ ಯಥಾ|| ೨೯|| ಘೃತಮೇಕಂ ಸ್ವಾದುರಸಂ ಮಧುರಾದಿವಿಭಾಗತಃ| ದಿಙ್ಮಾತ್ರಾದುದಿತಾದೇವಂ ಶೇಷಮೂಹ್ಯಂ ಮನೀಷಿಣಾ|| ೩೦|| ಸಮ್ಪ್ರತಿ "ಏಕೈಕಹೀನಾನ್" ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಗ್ರನ್ಥೇನ ಯೇ ರಸಾನಾಂ ಭೇದಾಃ ಶಾಸ್ತ್ರಕೃತೋಕ್ತಾಃ, ತಾನೇವ ಸಙ್ಕ್ಷೇಪೇಣ ಪ್ರಕಟಯಿತುಮಾಹ-

Adhikarana sa~gkhyayA kalpanAvibhAgaH (43) · Śloka 43

ಷಟ್ ಪಞ್ಚಕಾಃ, ಷಟ್ ಚ ಪೃಥಗ್ರಸಾಃ ಸ್ಯು- ಶ್ಚತುರ್ದ್ವಿಕೌ ಪಞ್ಚದಶಪ್ರಕಾರೌ| ಭೇದಾಸ್ತ್ರಿಕಾ ವಿಂಶತಿರೇಕಮೇವ ದ್ರವ್ಯಂ ಷಡಾಸ್ವಾದಮಿತಿ ತ್ರಿಷಷ್ಟಿಃ||೪೩||

ಸ೦-ಪಞ್ಚಕರಸಾನಾಂ ಸಂಯೋಗಾಃ ಷಟ್ಸಙ್ಖ್ಯಾಃ, "ಪಞ್ಚಕೇಷ್ವೇಕಮೇವಾಮ್ಲೇ ಮಧುರಃ ಪಞ್ಚ ಸೇವತೇ" ಇತಿ| ಷಟ್ ಚ ಪೃಥಗ್ರಸಾಃ, "ಅಸಂಯುಕ್ತಾಶ್ಚ ಷಡ್ರಸಾಃ" ಇತಿ| ಚತುರೀತ್ಯಾದಿ| ಚತುಷ್ಕಭೇದಃ ಪಞ್ಚದಶಪ್ರಕಾರಃ , ದ್ವಿಕಭೇದಶ್ಚ ಪಞ್ಚದಶಪ್ರಕಾರಃ| "ಚತುಷ್ಕೇಷು ದಶ ಸ್ವಾದುಶ್ಚತುರೋಽಮ್ಲಃ ಪಟುಃ ಸಕೃತ್|" ಏವಂ ಪಞ್ಚದಶ ಪ್ರಕಾರಾಃ| "ಏಕೈಕಹೀನಾಂಸ್ತಾನ್ ಪಞ್ಚ ಪಞ್ಚ ಯಾನ್ತಿ ರಸಾ ದ್ವಿಕೇ|" ಇತಿ ವಚನಾತ್ [ಚ]| ಭೇದಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ತ್ರಿಕಾಃ-ತ್ರಿಭೇದಭಿನ್ನಾ ಭೇದಾ ವಿಂಶತಿಃ| "ತ್ರಿಕೇ ಸ್ವಾದುರ್ದಶಾಮ್ಲಃ ಷಟ್ ತ್ರೀನ್ ಪಟುಸ್ತಿಕ್ತ ಏಕಕಮ್|" ಇತಿ ವಿಂಶತಿಃ| ಏಕಮೇವ ದ್ರವ್ಯಂ ಷಡಾಸ್ವಾದಮ್| ಇತಿ-ಇತ್ಥಮ್, ರಸಾನಾಂ ಭೇದಾಸ್ತ್ರಿಷಷ್ಟಿಃ,-ಯಥಾಸ್ಥೂಲಂ ಚೈಷಾ ತ್ರಿಷಷ್ಟಿಧಾ ಕಲ್ಪನಾ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಾ| ಉಪಜಾತಿವೃತ್ತಮ್|

Adhikarana rasabhedAnAmAnantyam sarveShAM rasabhedAnAmupayogitvam (10) · Śloka 10

ಸಮ್ಪ್ರತಿ ಯಥಾಸೂಕ್ಷ್ಮಂ ಪ್ರದರ್ಶಯಿತುಮಾಹ ತೇ ರಸಾನುರಸತೋ ರಸಭೇದಾ- ಸ್ತಾರತಮ್ಯಪರಿಕಲ್ಪನಾಯ ಚ| ಸಮ್ಭವನ್ತಿ ಗಣನಾಂ ಸಮತೀತಾ ದೋಷಭೇಷಜವಶಾದುಪಯೋಜ್ಯಾಃ||೪೪|| ಇತಿ ಶ್ರೀವೈದ್ಯಪತಿಸಿಂಹಗುಪ್ತಸೂನುಶ್ರೀಮದ್ವಾಗ್ಭಟವಿರಚಿತಾಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ರಸಭೇದೀಯೋ ನಾಮ ದಶಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೧೦||

ಸ೦-ತೇ ರಸಭೇದಾಃ-ತ್ರಿಷಷ್ಟಿರೂಪಾಃ, ರಸತೋ-ರಸವಶೇನ, ತಥಾಽನುರಸತೋ-ಅನುರಸವಶೇನ, ತಥಾ ತಾರತಮ್ಯಪರಿಕಲ್ಪನಯಾ-ಅಯಂ ಮಧುರೋಽಯಂ ಮಧುರತರೋಽಯಂ ಮಧುರತಮ ಇತ್ಯೇವಂರೂಪಾ ಯಾ ತಯಾ ಚ, ಗಣನಾಂ ಸಮತೀತಾಃ-ಸಙ್ಖ್ಯಾಮತಿಕ್ರಾನ್ತಾಃ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ| ದೋಷೇತ್ಯಾದಿ| ದೋಷಾಃ-ವಾತಾದಯೋ, ಭೇಷಜಾನಿ-ಹರೀತಕ್ಯಾದೀನಿ, ದೋಷಾಶ್ಚ ಭೇಷಜಾನಿ ಚ ದೋಷಭೇಷಜಾನಿ, ತೇಷಾಂ ವಶೋ-ಅನುರೋಧಃ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಂ ವಾ, ತಸ್ಮಾದ್ಧೇತುಭೂತಾದ್ರಸಭೇದಾ ಉಪಯೋಜ್ಯಾಃ, ನ ದೋಷಮನಪೇಕ್ಷ್ಯ ಭೇಷಜಂ ವಾಽನಪೇಕ್ಷ್ಯ| ಏವಮೇವೋಪಯೋಜ್ಯಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ತಥಾ ಚ ಮುನಿಃ (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೨೬|೨೩)- "ಕ್ವಚಿದೇಕೋ ರಸಃ ಕಲ್ಪ್ಯಃ ಸಂಯುಕ್ತಾಶ್ಚ ರಸಾಃ ಕ್ವಚಿತ್| ದೋಷೌಷಧಾದೀನ್ ಸಞ್ಚಿನ್ತ್ಯ ಭಿಷಜಾ ಸಿದ್ಧಿಮಿಚ್ಛತಾ||" ಇತಿ| ದೋಷಭೇಷಜವಶಾದಿತ್ಯುಪಲಕ್ಷಣಾರ್ಥಮ್| ದೇಶಾದಿವಶಾದಪಿ ದೋಷಾದೀನ್ ವೀಕ್ಷ್ಯ ರಸಭೇದಾ ಉಪಯೋಜ್ಯಾಃ| ಯಥಾ,-ಪವನೇ ಜೇತವ್ಯೇ ಮಧುರಾಮ್ಲೌ ಮಧುರಾಮ್ಲಲವಣಾ ವೇತಿ| ಸ್ವಾಗತಾ ರನಭಗೈರ್ಗುರುಕಾನ್ತಾ ಇತಿ| ಇತಿ ಶ್ರೀಮೃಗಾಙ್ಕದತ್ತಪುತ್ರ ಶ್ರೀಮದರುಣದತ್ತವಿರಚಿತಾಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಟೀಕಾಯಾಂ ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ರಸಭೇದೀಯಾಧ್ಯಾಯೋ ದಶಮಃ ಸಮಾಪ್ತಃ|| ೧೦||