10. rasabhēdīyādhyāyaḥ

Adhikarana rasaBedIyAdhyAyaH (2) · Śloka 2

ಅಥಾತೋ ರಸಭೇದೀಯಮಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹುರಾತ್ರೇಯಾದಯೋ ಮಹರ್ಷಯಃ| (ಗದ್ಯಸೂತ್ರೇ||೨||

Adhikarana ShaDrasAnAmutpattiH (1) · Śloka 1

ಪೂರ್ವಂ ಚ ಪ್ರತ್ಯಪಾದಿ 'ಷಡೇವ ರಸಾಃ' ಇತಿ| ತಾನೇವ ಲಕ್ಷಯತಿ- ಕ್ಷ್ಮಾಮ್ಭೋಗ್ನಿಕ್ಷ್ಮಾಮ್ಬುತೇಜಃ ಖವಾಯ್ವಗ್ನ್ಯನಿಲಗೋನಿಲೈಃ| ದ್ವಯೋಲ್ಬಣೈಃ ಕ್ರಮಾದ್ಭೂತೈರ್ಮಧುರಾದಿರಸೋದ್ಭವಃ||೧||

Adhikarana madhurarasalakShaNam (2-3) · Śloka 3

ನನು, ಸ್ವಲಕ್ಷಣಂ ವಿನಾಽನುಕ್ತೋ ರಸವಿಶೇಷಃ ಕಥಂ ಜ್ಞಾಯತಾಮ್ ? ಇತಿ ತಲ್ಲಕ್ಷಣಾರ್ಥಮಾಹ ತೇಷಾಂ ವಿದ್ಯಾದ್ರಸಂ ಸ್ವಾದು ಯೋ ವಕ್ತ್ರಮನುಲಿಮ್ಪತಿ| ಆಸ್ವಾದ್ಯಮಾನೋ ದೇಹಸ್ಯ ಹ್ಲಾದನೋಽಕ್ಷಪ್ರಸಾದನಃ||೨|| ಪ್ರಿಯಃ ಪಿಪೀಲಿಕಾದೀನಾಮ್| |೩|

Adhikarana amlarasalakShaNam (3) · Śloka 3

ಅಮ್ಲಃ ಕ್ಷಾಲಯತೇ ಮುಖಮ್| ಹರ್ಷಣೋ ರೋಮದನ್ತಾನಾಮಕ್ಷಿಭ್ರುವನಿಕೋಚನಃ||೩||

Adhikarana lavaNarasalakShaNam (4) · Śloka 4

ಲವಣಃ ಸ್ಯನ್ದಯತ್ಯಾಸ್ಯಂ ಕಪೋಲಗಲದಾಹಕೃತ್| |೪|

Adhikarana tiktarasalakShaNam (4) · Śloka 4

| ತಿಕ್ತೋ ವಿಶದಯತ್ಯಾಸ್ಯಂ ರಸನಂ ಪ್ರತಿಹನ್ತಿ ಚ||೪||

Adhikarana kaTurasalakShaNam (5) · Śloka 5

ಉದ್ವೇಜಯತಿ ಜಿಹ್ವಾಗ್ರಂ ಕುರ್ವಂಶ್ಚಿಮಿಚಿಮಾಂ ಕಟುಃ| ಸ್ರಾವಯತ್ಯಕ್ಷಿನಾಸಾಸ್ಯ ಕಪೋಲೌ ದಹತೀವ ಚ||೫||

Adhikarana kaShAyarasalakShaNam (6) · Śloka 6

ಕಷಾಯೋ ಜಡಯೇಜ್ಜಿಹ್ವಾಂ ಕಣ್ಠಸ್ರೋತೋವಿಬನ್ಧಕೃತ್| |೬|

Adhikarana madhurasasya karmANi (6-9) · Śloka 9

| ರಸಾನಾಮಿತಿ ರೂಪಾಣಿಕರ್ಮಾಣಿಮಧುರೋ ರಸಃ||೬|| ಆಜನ್ಮಸಾತ್ಮ್ಯಾತ್ಕುರುತೇ ಧಾತೂನಾಂ ಪ್ರಬಲಂ ಬಲಮ್| ಬಾಲವೃದ್ಧಕ್ಷತಕ್ಷೀಣವರ್ಣಕೇಶೇನ್ದ್ರಿಯೌಜಸಾಮ್||೭|| ಪ್ರಶಸ್ತೋ ಬೃಂಹಣಃ ಕಣ್ಠ್ಯಃ ಸ್ತನ್ಯಸನ್ಧಾನಕೃದ್ಗುರುಃ| ಆಯುಷ್ಯೋ ಜೀವನಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಃ ಪಿತ್ತಾನಿಲವಿಷಾಪಹಃ||೮|| ಕುರುತೇಽಪ್ಯುಪಯೋಗೇನ ಸ ಮೇದಃಶ್ಲೇಷ್ಮಜಾನ್ ಗದಾನ್| ಸ್ಥೌಲ್ಯಾಗ್ನಿಸಾದಸನ್ನ್ಯಾಸಮೇಹಗಣ್ಡಾರ್ಬುದಾದಿಕಾನ್||೯||

Adhikarana amlarasakarmANi (10-12) · Śloka 12

ಅಮ್ಲೋಽಗ್ನಿದೀಪ್ತಿಕೃತ್ಸ್ನಿಗ್ಧೋ ಹೃದ್ಯಃ ಪಾಚನರೋಚನಃ| ಉಷ್ಣವೀರ್ಯೋ ಹಿಮಸ್ಪರ್ಶಃ ಪ್ರೀಣನಃ ಕ್ಲೇದನೋ ಲಘುಃ||೧೦|| ಕರೋತಿ ಕಫಪಿತಾಸ್ರಂ ಮೂಢವಾತಾನುಲೋಮನಃ| ಸೋಽತ್ಯಭ್ಯಸ್ತಸ್ತನೋಃ ಕುರ್ಯಾಚ್ಛೈಥಿಲ್ಯಂ ತಿಮಿರಂ ಭ್ರಮಮ್||೧೧|| ಕಣ್ಡುಪಾಣ್ಡುತ್ವವೀಸರ್ಪಶೋಫವಿಸ್ಫೋಟತೃಡ್ಜ್ವರಾನ್| |೧೨|

Adhikarana lavaNarasakarmANi (12-14) · Śloka 14

| ಲವಣಃ ಸ್ತಮ್ಭಸಙ್ಘಾತಬನ್ಧವಿಧ್ಮಾಪನೋಽಗ್ನಿಕೃತ್||೧೨|| ಸ್ನೇಹನಃ ಸ್ವೇದನಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣೋ ರೋಚನಶ್ಛೇದಭೇದಕೃತ್| ಸೋಽತಿಯುಕ್ತೋಽಸ್ರಪವನಂ ಖಲತಿಂ ಪಲಿತಂ ವಲಿಮ್||೧೩|| ತೃಟ್ರಕೂಷ್ಠವಿಷವೀಸರ್ಪಾನ್ ಜನಯೇತ್ಕ್ಷಪಯೇದ್ಧಲಮ್| |೧೪|

Adhikarana tiktarasakarmANi (14-16) · Śloka 16

| ತಿಕ್ತಃ ಸ್ವಯಮರೋಚಿಷ್ಣುರರುಚಿಂ ಕೃಮಿತೃಡ್ವಿಷಮ್||೧೪|| ಕುಷ್ಠಮೂರ್ಚ್ಛಾಜ್ವರೋತ್ಕ್ಲೇಶದಾಹಪಿತ್ತಕಫಾನ್ ಜಯೇತ್| ಕ್ಲೇದಮೇದೋವಸಾಮಜ್ಜಶಕೃನ್ಮೂತ್ರೋಪಶೋಷಣಃ||೧೫|| ಲಘುರ್ಮೇಧ್ಯೋ ಹಿಮೋ ರೂಕ್ಷಃ ಸ್ತನ್ಯಕಣ್ಠವಿಶೋಧನಃ| ಧಾತುಕ್ಷಯಾನಿಲವ್ಯಾಧೀನತಿಯೋಗಾತ್ಕರೋತಿ ಸಃ||೧೬||

Adhikarana kaTurasakarmANi (17-19) · Śloka 19

ಕಟುರ್ಗಲಾಮಯೋದರ್ದಕುಷ್ಠಾಲಸಕಶೋಫಜಿತ್| ವ್ರಣಾವಸಾದನಃ ಸ್ನೇಹಮೇದಃಕ್ಲೇದೋಪಶೋಷಣಃ||೧೭|| ದೀಪನಃ ಪಾಚನೋ ರುಚ್ಯಃ ಶೋಧನೋಽನ್ನಸ್ಯ ಶೋಷಣಃ| ಛಿನತ್ತಿ ಬನ್ಧಾನ್ ಸ್ರೋತಾಂಸಿ ವಿವೃಣೋತಿ ಕಫಾಪಹಃ||೧೮|| ಕುರುತೇ ಸೋಽತಿಯೋಗೇನ ತೃಷ್ಣಾಂ ಶುಕ್ರಬಲಕ್ಷಯಮ್| ಮೂರ್ಚ್ಛಾಮಾಕುಞ್ಚನಂ ಕಮ್ಪಂ ಕಟಿಪೃಷ್ಠಾದಿಷು ವ್ಯಥಾಮ್||೧೯||

Adhikarana kaShAyarasakarmANi (20-22) · Śloka 22

ಕಷಾಯಃ ಪಿತ್ತಕಫಹಾ ಗುರುರಸ್ರವಿಶೋಧನಃ| ಪೀಡನೋ ರೋಪಣಃ ಶೀತಃ ಕ್ಲೇದಮೇದೋವಿಶೋಷಣಃ||೨೦|| ಆಮಸಂಸ್ತಮ್ಭನೋ ಗ್ರಾಹಿ ರೂಕ್ಷೋಽತಿ ತ್ವಕ್ಪ್ರಸಾದನಃ| ಕರೋತಿ ಶೀಲಿತಃ ಸೋಽತಿ ವಿಷ್ಟಮ್ಭಾಧ್ಮಾನಹೃದ್ರುಜಃ||೨೧|| ತೃಟ್ಕಾರ್ಶ್ಯಪೌರುಷಭ್ರಂಶಸ್ರೋತೋರೋಧಮಲಗ್ರಹಾನ್| |೨೨|

Adhikarana madhuraskandhaH (22-25) · Śloka 25

ಅಥ ಮಧುರಾದಿಸ್ಕನ್ಧಾನ್ನಿರ್ದಿಶತಿ- | ಘೃತಹೇಮಗುಡಾಕ್ಷೋಡಮೋಚಚೋಚಪರೂಷಕಮ್||೨೨|| ಅಭೀರುವೀರಾಪನಸರಾಜಾದನಬಲಾತ್ರಯಮ್| ಮೇದೇ ಚತಸ್ರಃ ಪರ್ಣಿನ್ಯೋ ಜೀವನ್ತೀ ಜೀವಕರ್ಷಭೌ||೨೩|| ಮಧೂಕಂ ಮಧುಕಂ ಬಿಮ್ಬೀ ವಿದಾರೀ ಶ್ರಾವಣೀಯುಗಮ್| ಕ್ಷೀರಶುಕ್ಲಾ ತುಗಾಕ್ಷೀರೀ ಕ್ಷೀರಿಣ್ಯೌ ಕಾಶ್ಮರೀ ಸಹೇ||೨೪|| ಕ್ಷೀರೇಕ್ಷುಗೋಕ್ಷುರಕ್ಷೌದ್ರದ್ರಾಕ್ಷಾದಿರ್ಮಧುರೋ ಗಣಃ| |೨೫|

Adhikarana amlaskandhaH (25-26) · Śloka 26

ಇದಾನೀಮಮ್ಲಸ್ಕನ್ಧಮಾಹ | ಅಮ್ಲೋ ಧಾತ್ರೀಫಲಾಮ್ಲೀಕಾಮಾತುಲುಙ್ಗಾಮ್ಲವೇತಸಮ್||೨೫|| ದಾಡಿಮಂ ರಜತಂ ತಕ್ರಂ ಚುಕ್ರಂ ಪಾಲೇವತಂ ದಧಿ| ಆಮ್ರಮಾಮ್ರಾತಕಂ ಭವ್ಯಂ ಕಪಿತ್ಥಂ ಕರಮರ್ದಕಮ್||೨೬||

Adhikarana lavaNaskandhaH (27) · Śloka 27

ಲವಣಸ್ಕನ್ಧಮಾಹ ವರಂ ಸೌವರ್ಚಲಂ ಕೃಷ್ಣಂ ಬಿಡಂ ಸಾಮುದ್ರಮೌದ್ಭಿದಮ್| ರೋಮಕಂ ಪಾಂಸುಜಂ ಶೀಸಂ ಕ್ಷಾರಶ್ಚ ಲವಣೋ ಗಣಃ||೨೭||

Adhikarana tiktaskandhaH (28-30) · Śloka 30

ತಿಕ್ತಸ್ಕನ್ಧಮಾಹ- ತಿಕ್ತಃ ಪಟೋಲೀ ತ್ರಾಯನ್ತೀ ವಾಲಕೋಶೀರಚನ್ದನಮ್| ಭೂನಿಮ್ಬನಿಮ್ಬಕಟುಕಾತಗರಾಗುರುವತ್ಸಕಮ್||೨೮|| ನಕ್ತಮಾಲದ್ವಿರಜನೀಮುಸ್ತಮೂರ್ವಾಟರೂಷಕಮ್| ಪಾಠಾಪಾಮಾರ್ಗಕಾಂಸ್ಯಾಯೋಗುಡೂಚೀಧನ್ವಯಾಸಕಮ್||೨೯|| ಪಞ್ಚಮೂಲಂ ಮಹದ್ವ್ಯಾಘ್ರ್ಯೌ ವಿಶಾಲಾಽತಿವಿಷಾ ವಚಾ| |೩೦|

Adhikarana kaTuskandhaH (30-31) · Śloka 31

ಕಟುಸ್ಕನ್ಧಮಾಹ | ಕಟುಕೋ ಹಿಡ್ಗುಮರಿಚಕೃಮಿಜಿತ್ಪಞ್ಚಕೋಲಕಮ್||೩೦|| ಕುಠೇರಾದ್ಯಾ ಹರಿತಕಾಃ ಪಿತ್ತಂ ಮೂತ್ರಮರುಷ್ಕರಮ್| |೩೧|

Adhikarana kaShAyaskandhaH (31-32) · Śloka 32

ಕಷಾಯಸ್ಕನ್ಧಮಾಹ- | ವರ್ಗಃ ಕಷಾಯಃ ಪಥ್ಯಾಽಕ್ಷಂ ಶಿರೀಷಃ ಖದಿರೋ ಮಧು||೩೧|| ಕದಮ್ಬೋದುಮ್ಬರಂ ಮುಕ್ತಾಪ್ರವಾಲಾಞ್ಜನಗೈರಿಕಮ್| ಬಾಲಂ ಕಪಿತ್ಥಂ ಖರ್ಜೂರಂ ಬಿಸಪದ್ಮೋತ್ಪಲಾದಿ ಚ||೩೨||

Adhikarana madhurasya shleShmakaratvApavAdaH (33) · Śloka 33

ಇದಾನೀಮೇಷಾಂ ಗುಣನಿರೂಪಣಂ ಕರೋತಿ ಮಧುರಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಲಂ ಪ್ರಾಯೋ ಜೀರ್ಣಾಚ್ಛಾಲಿಯವಾದೃತೇ| ಮುದ್ಗಾದ್ಗೋಧೂಮತಃ ಕ್ಷೌದ್ರಾತ್ಸಿತಾಯಾ ಜಾಙ್ಗಲಾಮಿಷಾತ್||೩೩||

Adhikarana amlasya pittakaratvApavAdaH (34) · Śloka 34

ಪ್ರಾಯೋಽಮ್ಲಂ ಪಿತ್ತಜನನಂ ದಾಡಿಮಾಮಲಕಾದೃತೇ| |೩೪|

Adhikarana lavaNasyAcakShuShyApavAdaH (34) · Śloka 34

| ಅಪಥ್ಯಂ ಲವಣಂ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಕ್ಷುಷೋಽನ್ಯತ್ರ ಸೈನ್ಧವಾತ್||೩೪||

Adhikarana tiktakaTunoravRuShvAtakopanApavAdaH (35) · Śloka 35

ತಿಕ್ತಂ ಕಟು ಚ ಭೂಯಿಷ್ಠಮವೃಷ್ಯಂ ವಾತಕೋಪನಮ್| ಋತೇಽಮೃತಾಪಟೋಲೀಭ್ಯಾಂ ಶುಣ್ಠೀಕೃಷ್ಣಾರಸೋನತಃ||೩೫||

Adhikarana kaShAyasya shItastamBanApavadaH (36) · Śloka 36

ಕಷಾಯಂ ಪ್ರಾಯಶಃ ಶೀತಂ ಸ್ತಮ್ಭನಂ ಚಾಭಯಾಂ ವಿನಾ| |೩೬|

Adhikarana kaTvamlalavaNA yathottaraM vrIryoShNAH,tiktakaShAyamadhurAH shItalAH tiktakaTukaShAyA rUkShAH kaTvamlamadhurAH snigdhAH kaTukaShAyamadhurAH guravaH amlakaTutiktA laghavaH (36-39) · Śloka 39

| ರಸಾಃ ಕಟ್ವಮ್ಲಲವಣಾ ವೀರ್ಯೇಣೋಷ್ಣಾ ಯಥೋತ್ತರಮ್||೩೬|| ತಿಕ್ತಃ ಕಷಾಯೋ ಮಧುರಸ್ತದ್ವದೇವ ಚ ಶೀತಲಾಃ| ತಿಕ್ತಃ ಕಟುಃ ಕಷಾಯಶ್ಚ ರೂಕ್ಷಾ ಬದ್ಧಮಲಾಸ್ತಥಾ||೩೭|| ಪಟ್ವಮ್ಲಮಧುರಾಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಾಃ ಸೃಷ್ಟವಿಣ್ಮೂತ್ರಮಾರುತಾಃ| ಪಟೋಃ ಕಷಾಯಸ್ತಸ್ಮಾಚ್ಚ ಮಧುರಃ ಪರಮಂ ಗುರುಃ||೩೮|| ಲಘುರಮ್ಲಃ ಕಟುಸ್ತಸ್ಮಾತ್ತಸ್ಮಾದಪಿ ಚ ತಿಕ್ತಕಃ| |೩೯|

Adhikarana rasAnAM saMyogakalpanayorviBAgaH (39-40) · Śloka 40

ಇದಾನೀಂ ರಸಾನಾಮಾಧಾರದ್ವಾರೇಣ ಸಂಯೋಗಾನ್ ಕಲ್ಪನಾಂ ಚ ವಿಭಜನ್ನಾಹ | ಸಂಯೋಗಾಃ ಸಪ್ತಪಞ್ಚಾಶತ್ಕಲ್ಪನಾ ತು ತ್ರಿಷಷ್ಟಿಧಾ||೩೯|| ರಸಾನಾಂ ಯೌಗಿಕತ್ವೇನ ಯಥಾಸ್ಥೂಲಂ ವಿಭಜ್ಯತೇ| |೪೦|

Adhikarana rasasaMyogaviBAgaH (40-42) · Śloka 42

ಇದಾನೀಂ ರಸಸಂಯೋಗಾನಾಂ ಸಙ್ಖ್ಯಾನಂ ವಿಭಕ್ತುಕಾಮ ಆಹ | ಏಕೈಕಹೀನಾಸ್ತಾನ್ ಪಞ್ಚದಶ ಯಾನ್ತಿ ರಸಾ ದ್ವಿಕೇ||೪೦|| ತ್ರಿಕೇ ಸ್ವಾದುರ್ದಶಾಮ್ಲಃ ಷಟ್ ತ್ರೀನ್ ಪಟುಸ್ತಿಕ್ತ ಏಕಕಮ್| ಚತುಷ್ಕೇಷು ದಶ ಸ್ವಾದುಶ್ಚತುರೋಽಮ್ಲಃ ಪಟುಃ ಸಕೃತ್||೪೧|| ಪಞ್ಚಕೇಷ್ವೇಕಮೇವಾಮ್ಲೋ ಮಧುರಃ ಪಞ್ಚ ಸೇವತೇ| ದ್ರವ್ಯಮೇಕಂ ಷಡಾಸ್ವಾದಮಸಂಯುಕ್ತಾಶ್ಚ ಷಡ್ರಸಾಃ||೪೨||

Adhikarana sa~gkhyayA kalpanAvibhAgaH (43) · Śloka 43

ಷಟ್ ಪಞ್ಚಕಾಃ, ಷಟ್ ಚ ಪೃಥಗ್ರಸಾಃ ಸ್ಯು- ಶ್ಚತುರ್ದ್ವಿಕೌ ಪಞ್ಚದಶಪ್ರಕಾರೌ| ಭೇದಾಸ್ತ್ರಿಕಾ ವಿಂಶತಿರೇಕಮೇವ ದ್ರವ್ಯಂ ಷಡಾಸ್ವಾದಮಿತಿ ತ್ರಿಷಷ್ಟಿಃ||೪೩||

Adhikarana rasabhedAnAmAnantyam sarveShAM rasabhedAnAmupayogitvam (10) · Śloka 10

ಸಮ್ಪ್ರತಿ ಯಥಾಸೂಕ್ಷ್ಮಂ ಪ್ರದರ್ಶಯಿತುಮಾಹ ತೇ ರಸಾನುರಸತೋ ರಸಭೇದಾ- ಸ್ತಾರತಮ್ಯಪರಿಕಲ್ಪನಾಯ ಚ| ಸಮ್ಭವನ್ತಿ ಗಣನಾಂ ಸಮತೀತಾ ದೋಷಭೇಷಜವಶಾದುಪಯೋಜ್ಯಾಃ||೪೪|| ಇತಿ ಶ್ರೀವೈದ್ಯಪತಿಸಿಂಹಗುಪ್ತಸೂನುಶ್ರೀಮದ್ವಾಗ್ಭಟವಿರಚಿತಾಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ರಸಭೇದೀಯೋ ನಾಮ ದಶಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೧೦||