10. rasabhēdīyādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

స0-పూర్వస్మిన్నధ్యాయే (శ్లో. 12)- "రసాన్ భేదైరుత్తరత్రోపదేక్ష్యతే" ఇత్యుక్తం, అతస్తాన్ రసభేదాన్ వక్తుం రసభేదీయాధ్యాయం బ్రూతే-

Adhikarana rasaBedIyAdhyAyaH (2) · Śloka 2

అథాతో రసభేదీయమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| (గద్యసూత్రే||2||

స0-రసానాం భేదో రసభేదః, తస్మై హితో రసభేదీయః, తమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః-కథయిష్యామః| "రసనార్థో రసః" ఇతి మునిః (చ. సూ. అ. 1|63)| తథా, అబ్యోనిః, అపామేవ రసవత్త్వాత్| తథా చ మునిః (చ. సూ. అ. 25|13)- "ఆపో హి రసవత్యః" ఇతి| అపాం చాత్ర్యక్తరసత్వాత్ ప్రతివ్యక్త్యన్యాదృశోఽన్యాదృశో రసానాం మహాభూతవైలక్షణ్యజ ఆస్వాద ఆస్వాద్యతే| తథా చ, మధురరసాధిష్ఠతానాం క్షీరద్రాక్షేక్షుశర్కరాదీనాం ప్రతివ్యక్త్యన్యాదృశోఽన్యాదృశో మధురరసాస్వాద ఉపలభ్యతే, న త్వేకరూపః| ఏవమమ్లానామారనాలకోలామ్లీకాదీనామపి ప్రతిద్రవ్యమనేకరూప ఆస్వాదవిశేష ఉపలభ్యతే, న త్వేక ఏవ|

Adhikarana ShaDrasAnAmutpattiH (1) · Śloka 1

పూర్వం చ ప్రత్యపాది 'షడేవ రసాః' ఇతి| తానేవ లక్షయతి- క్ష్మాంభోగ్నిక్ష్మాంబుతేజః ఖవాయ్వగ్న్యనిలగోనిలైః| ద్వయోల్బణైః క్రమాద్భూతైర్మధురాదిరసోద్భవః||1||

స0-పృథివ్యాదిభిర్మహాభూతైర్ద్వయోల్బణైః-హ్యాధికైః, క్రమాత్-పరిపాట్యా, యథాసంఖ్యమిత్యర్థః, మధురాదీనాం షణ్ణాం రసానాముద్భవో-అభినివృత్తిర్భవతి| ద్వయముల్బణం యేషు భూతేషు తాని ద్వయోల్బణాని, తైః ద్వయోల్బణైః| ద్వయోల్బణశబ్దోపాదానాచ్చ ద్రవ్యవద్రసస్యాపి పాంచభౌతికత్వమితి ప్రతిపాదయతి| కతమత్ పునర్భూతద్వయం కతమస్మిన్ రసేఽధికమారంభకం స్యాదితి యథాసంఖ్యేన దర్శయన్నాహ-క్ష్మాంభ ఇత్యాది| భూమిజలాభ్యామధికాభ్యాం మధురః, క్ష్మాగ్నిభ్యామమ్లః, అంబ్వగ్నిభ్యాం లవణః, ఖవాయుభ్యాం తిక్తకః. అగ్నివాయుభ్యాం కటుకః, క్ష్మానిలాభ్యాం కషాయః| నను, యథా భూమితోయాధిక్యాన్మధురః, ఏవమంబువాయ్వాధిక్యాదన్యో భూమ్యాకాశాధిక్యాదన్య ఇత్యేవమాదివికల్పైరసంఖ్యేయరసప్రసంగః ప్రాప్నోతి| అత్రోచ్యతే| స్వభావాదదోషః| ఏషాం భూమ్యాకాశాదీనామీదృశః స్వభావో యత్కేనచిదేవ భూతాధిక్యేన వ్యవస్థితాని భూమ్యాదీని రసాంతరోత్పాదనసమర్థాని భవంతి, న సర్వేణేతి|

Adhikarana madhurarasalakShaNam (2-3) · Śloka 3

నను, స్వలక్షణం వినాఽనుక్తో రసవిశేషః కథం జ్ఞాయతాం ? ఇతి తల్లక్షణార్థమాహ తేషాం విద్యాద్రసం స్వాదు యో వక్త్రమనులింపతి| ఆస్వాద్యమానో దేహస్య హ్లాదనోఽక్షప్రసాదనః||2|| ప్రియః పిపీలికాదీనాం| |3|

స0-తేషాం-రసానాం మధ్యే, య ఆస్వాద్యమానో వక్త్రమనులింపతి-ముఖోపదేహం జనయతి, తథా దేహస్య హ్లాదనః-ఆశ్వాసకః, తథాఽక్షాణాం-ఇంద్రియాణాం, ప్రసాదనః-ప్రసన్నత్వకృత్, తథా పిపీలికాదీనాం ప్రియః, తం మధురం జానీయాత్| పిపీలికాదీనాం ప్రియ ఏతేనైతద్దర్శయతి,-ప్రమేహాదిషు మూత్రత్వగాదౌ పిపీలికోపసర్పణాత్ మాధుర్యానుమానం కృత్వా మధుమేహత్వాది జ్ఞాయతే| ఆస్వాద్యమాన ఇత్యుత్తరత్రాపి యోజ్యం|

Adhikarana amlarasalakShaNam (3) · Śloka 3

అమ్లః క్షాలయతే ముఖం| హర్షణో రోమదంతానామక్షిభ్రువనికోచనః||3||

స0-అమ్లో రస ఆసాద్యమానో ముఖం క్షాలయతే-స్రావయతి| తథా, రోమదంతానాం హర్షణః-"హృషు అలీకే" అలీకకారీ, ఉద్వేజక ఇత్యర్థః| తథా, అక్షిభ్రువనికోచనః, అక్షిణీ చ భ్రువౌచాక్షిభ్రువం, అచతురాదిసూత్రే నిపాతితం|

Adhikarana lavaNarasalakShaNam (4) · Śloka 4

లవణః స్యందయత్యాస్యం కపోలగలదాహకృత్| |4|

స0-లవణో రసో ముఖం స్యందయతి| తథా, కపోలయోర్గలే చ దాహం కరోతి| అన్నస్య రోచన ఇతీహాతిప్రసిద్ధత్వాన్నోక్తం| సంగ్రహే తు స్పష్టార్థముక్తం| యథా (సూ. అ. 18)- "కంఠకపోలం విదహతి, అన్నం ప్రరోచయతి|" ఇతి|

Adhikarana tiktarasalakShaNam (4) · Śloka 4

| తిక్తో విశదయత్యాస్యం రసనం ప్రతిహంతి చ||4||

స0-తిక్తో ముఖం విశదయతి-అపైచ్ఛిల్యయుక్తం కరోతి| రసనేంద్రియం చ ప్రతిహంతి-అన్యరసగ్రహణశక్తిం నాశయతీత్యర్థః|

Adhikarana kaTurasalakShaNam (5) · Śloka 5

ఉద్వేజయతి జిహ్వాగ్రం కుర్వంశ్చిమిచిమాం కటుః| స్రావయత్యక్షినాసాస్య కపోలౌ దహతీవ చ||5||

స0-కటురాస్వాద్యమానో జిహ్వాగ్రముద్వేజయతి-సోద్వేగం కరోతి| చిమిచిమాం కుర్వన్-దహనజ్వాలాసంస్పర్శాదివాక్ష్యాది స్రావయతి| గండౌ చ దహతీవ|

Adhikarana kaShAyarasalakShaNam (6) · Śloka 6

కషాయో జడయేజ్జిహ్వాం కంఠస్రోతోవిబంధకృత్| |6|

స0-కషాయో జిహ్వాం జడయతి-రసాదిక్రియాయాం మందీకరోతి| తథా, కంఠస్య స్రోతాంసి-శిరావిశేషాః, తేషాం విబంధం కరోతి| శ్వాసాదీనామయథాప్రవృత్తిమివ కురుత ఇత్యర్థః|

Adhikarana madhurasasya karmANi (6-9) · Śloka 9

| రసానామితి రూపాణికర్మాణిమధురో రసః||6|| ఆజన్మసాత్మ్యాత్కురుతే ధాతూనాం ప్రబలం బలం| బాలవృద్ధక్షతక్షీణవర్ణకేశేంద్రియౌజసాం||7|| ప్రశస్తో బృంహణః కంఠ్యః స్తన్యసంధానకృద్గురుః| ఆయుష్యో జీవనః స్నిగ్ధః పిత్తానిలవిషాపహః||8|| కురుతేఽప్యుపయోగేన స మేదఃశ్లేష్మజాన్ గదాన్| స్థౌల్యాగ్నిసాదసన్న్యాసమేహగండార్బుదాదికాన్||9||

స0-ఇతి-పరిసమాప్తౌ| రసానాం మధురదీనాం రూపాణి-లక్షణాని సమాప్తాని| సంప్రతి తేషాం కర్మ యథాస్వం ప్రదర్శయన్నాహ- స0-కర్మాణీతి| వక్ష్యమాణానీతి వాక్యశేషః| అథ కో రసః కిం కర్మ కరోతి ? ఇత్యాహ- స0-మధురో రసో ధాతూనాం బలం ప్రబలం కురుతే-ప్రకృష్టతయా శక్త్యా యుక్తం బలం జనయేత్, నిజం బలం యత్ తత్ప్రకృష్టం జనయతీత్యర్థః| కుతః ? ఆజన్మసాత్మ్యాత్,-జన్మప్రభృతి దేహస్య సాత్మ్యాదిత్యర్థః| బాలభావ ఏవ హి క్షీరాదినా పురుషస్య వృత్తిః| తథా, బాలాదీనాం ప్రశస్తో-హితః| ఓజసోఽధికవర్ధనత్వాత్ ప్రశస్తః| "ఓజస్తు తేజో ధాతూనాం శుక్రాంతానాం పరం స్మృతం|" ఇత్యోజోలక్షణం (హృ. సూ. అ. 11|37) వక్ష్యతి| తథా, బృంహణః కంఠ్యశ్చ| స్తన్యం-క్షీరం, సంధానం-శ్లేషః, తే కరోతీతి స్తన్యసంధానకృత్ గురుశ్చ| తథా, ఆయుష్యాదిగుణః| నను, ఆయుష్యజీవనయోరేకార్థత్వాదేకతరోపాదానమేవ యుక్తం| మైవం| ఏతయోర్భిన్నార్థత్వాత్| తథా హి,-ఆయుష్యః స ఉచ్యతే యోఽపరిమితాయుషో హితః, అధికాయుషో హేతుత్వాత్| తథా చ మునిః-(చ. సూ అ. 1|25)- "తేనాయురమితం లేభే" ఇతి| యస్త్వాయుషో నియతరూపస్య తామేవ మర్యాదామనుబధ్నాతి, స జీవయతీతి జీవన ఉచ్యతే| తదనయోః స్పష్ట ఏవ భేదః| తథా, జీవనమోజస్యమిత్యభిన్నార్థౌ, కింత్వేతయోరపీహ యదుపాదానం తదోజసో ద్వివిధాయా అపి వృద్ధేః కారకోఽయమితి ప్రతిపాదయితుం| తథా చ,-మధురో రసో రుధిరాదిక్రమేణౌజసో వృద్ధికరః సామాన్యాద్విశేషాచ్చ| యథా,-క్షీరం ధాతువర్ధనముక్తం వృష్యం చ| తత్ర ధాతువర్ధనత్వేనైవ వృష్యత్వస్యోక్తత్వాద్వృష్యశబ్దోపాదానం యాన్యన్యాని వృష్యాణి ద్రవ్యాణ్యాత్మగుప్తాదీని, తేభ్యః సకాశాద్విశేషేణాశ్వేవవృద్ధికరమితి ద్యోతయితుం కృతమితి| కురుత ఇత్యాది| సః-మధురో రసః, అత్యుపయోగేన-అతిసేవయా, మేదఃశ్లేష్మోత్థాన్ రోగాన్ కరోతి| కాంస్తాన్ ? ఇత్యాహ-స్థౌల్యాదికాన్|

Adhikarana amlarasakarmANi (10-12) · Śloka 12

అమ్లోఽగ్నిదీప్తికృత్స్నిగ్ధో హృద్యః పాచనరోచనః| ఉష్ణవీర్యో హిమస్పర్శః ప్రీణనః క్లేదనో లఘుః||10|| కరోతి కఫపితాస్రం మూఢవాతానులోమనః| సోఽత్యభ్యస్తస్తనోః కుర్యాచ్ఛైథిల్యం తిమిరం భ్రమం||11|| కండుపాండుత్వవీసర్పశోఫవిస్ఫోటతృడ్జ్వరాన్| |12|

స0-అమ్లో రసోఽగ్నిదీప్తికృత్త్వాదియుతః| తథా, కఫపిత్తాస్రం కరోతి| మూఢం-అననులోమగం, వాతమనులోమయతీతి-మూఢవాతానులోమనః| సః-అమ్లో రసో, అతిసేవితో దేహశైథిల్యం తిమిరాదీంశ్చ కుర్యాత్|

Adhikarana lavaNarasakarmANi (12-14) · Śloka 14

| లవణః స్తంభసంఘాతబంధవిధ్మాపనోఽగ్నికృత్||12|| స్నేహనః స్వేదనస్తీక్ష్ణో రోచనశ్ఛేదభేదకృత్| సోఽతియుక్తోఽస్రపవనం ఖలతిం పలితం వలిం||13|| తృట్రకూష్ఠవిషవీసర్పాన్ జనయేత్క్షపయేద్ధలం| |14|

స0-లవణో రసః స్తంభాదివిధ్మాపనో వహ్నికృత్త్వాదియుతశ్చ| సోఽత్యభ్యస్తో వాతరక్తాదీన్ జనయేత్| బలం-ప్రాణం క్షపయేత్|

Adhikarana tiktarasakarmANi (14-16) · Śloka 16

| తిక్తః స్వయమరోచిష్ణురరుచిం కృమితృడ్విషం||14|| కుష్ఠమూర్చ్ఛాజ్వరోత్క్లేశదాహపిత్తకఫాన్ జయేత్| క్లేదమేదోవసామజ్జశకృన్మూత్రోపశోషణః||15|| లఘుర్మేధ్యో హిమో రూక్షః స్తన్యకంఠవిశోధనః| ధాతుక్షయానిలవ్యాధీనతియోగాత్కరోతి సః||16||

స0-తిక్తో రసః స్వయం ముఖస్యారోచనశీలః అరుచ్యాదీన్ జయేత్| అరుచిః-ఆహారద్రవ్యవిషయేఽనభిలాషః| స చ క్లేదాదీనాముపశోషణః| తథా, లఘ్వాదిగుణయుక్తః| సోఽతిసేవితో ధాతుక్షయాదీన్ కరోతి|

Adhikarana kaTurasakarmANi (17-19) · Śloka 19

కటుర్గలామయోదర్దకుష్ఠాలసకశోఫజిత్| వ్రణావసాదనః స్నేహమేదఃక్లేదోపశోషణః||17|| దీపనః పాచనో రుచ్యః శోధనోఽన్నస్య శోషణః| ఛినత్తి బంధాన్ స్రోతాంసి వివృణోతి కఫాపహః||18|| కురుతే సోఽతియోగేన తృష్ణాం శుక్రబలక్షయం| మూర్చ్ఛామాకుంచనం కంపం కటిపృష్ఠాదిషు వ్యథాం||19||

స0-కటుర్గలామయాదీన్ జయతి| వ్రణస్యావసాదనో-రోహణః| స్నేహాదివిశోషణో దీపనత్వాదిగుణయుక్తశ్చ| అన్నం శోషయతి-విదహతి| అన్నశోషణత్వాచ్ఛినత్తి బంధాన్| స్రోతాంసి వివృణోతి-ప్రసారయతి| కఫఘ్నశ్చ| సోఽతినిషేవితస్తృష్ణాదీన్ కరోతి|

Adhikarana kaShAyarasakarmANi (20-22) · Śloka 22

కషాయః పిత్తకఫహా గురురస్రవిశోధనః| పీడనో రోపణః శీతః క్లేదమేదోవిశోషణః||20|| ఆమసంస్తంభనో గ్రాహి రూక్షోఽతి త్వక్ప్రసాదనః| కరోతి శీలితః సోఽతి విష్టంభాధ్మానహృద్రుజః||21|| తృట్కార్శ్యపౌరుషభ్రంశస్రోతోరోధమలగ్రహాన్| |22|

స0-కషాయః పిత్తకఫఘ్నో గురుత్వాదియుతోఽతిశయేన త్వక్ప్రసాదనశ్చ| సోఽప్యుపయుక్తో విష్టంభాదీన్ కరోతి|

Adhikarana madhuraskandhaH (22-25) · Śloka 25

అథ మధురాదిస్కంధాన్నిర్దిశతి- | ఘృతహేమగుడాక్షోడమోచచోచపరూషకం||22|| అభీరువీరాపనసరాజాదనబలాత్రయం| మేదే చతస్రః పర్ణిన్యో జీవంతీ జీవకర్షభౌ||23|| మధూకం మధుకం బింబీ విదారీ శ్రావణీయుగం| క్షీరశుక్లా తుగాక్షీరీ క్షీరిణ్యౌ కాశ్మరీ సహే||24|| క్షీరేక్షుగోక్షురక్షౌద్రద్రాక్షాదిర్మధురో గణః| |25|

స0-హేమ-కాఞ్హ్చనం| రాజాదనః-చాషప్రియం| బలాత్రయం-బలాఽతిబలా నాగబలేతి| మేదా మహామేదేతి-మేదాద్వయం| చతస్రః పర్ణిన్య ఇతి శాలిపర్ణీ పృశ్నిపర్ణీ ముద్గపర్ణీ మాషపర్ణీ చ| మధూకం-మధూకపుష్పం| మధుకం-మధుయష్టీ| బింబీ-గోల్హా| శ్రావణీయుగం-శ్రావణీ మహాశ్రావణీ చ| క్షీరిణీ-కాంచనక్షీరీ| కాశ్మరీ-గంభారీ| సహే-మహాసహా, క్షుద్రసహా చ| ఆదిశబ్దేన తృణపంచమూలమేదోమజ్జతైలమధురదాడిమపుష్కరబీజశృంగాటకాశ్వగంధాశ్వదంష్ట్రామృణాలకశేరుకసిఞ్-చతికాఖర్జూరీతాలమస్తకాదీని గృహ్యంతే|

Adhikarana amlaskandhaH (25-26) · Śloka 26

ఇదానీమమ్లస్కంధమాహ | అమ్లో ధాత్రీఫలామ్లీకామాతులుంగామ్లవేతసం||25|| దాడిమం రజతం తక్రం చుక్రం పాలేవతం దధి| ఆమ్రమామ్రాతకం భవ్యం కపిత్థం కరమర్దకం||26||

స0-ధాత్రీఫలం-ఆమలకం| రజతం-రౌప్యం| చుక్రం-శుక్తం| ఉపలక్షణం చేదం| సంగ్రహోక్తాన్యన్యాన్యపి కోశామ్రలకుచకువలకోలబదరైరావతప్రాచీనామలకమస్తుధాన్యామ్లాదీనీహైవ బోధ్యాని|

Adhikarana lavaNaskandhaH (27) · Śloka 27

లవణస్కంధమాహ వరం సౌవర్చలం కృష్ణం బిడం సాముద్రమౌద్భిదం| రోమకం పాంసుజం శీసం క్షారశ్చ లవణో గణః||27||

స0-వరం-సైంధవం, లవణశ్రేష్ఠత్వాత్| క్షారః-స్వర్జికాదిః|

Adhikarana tiktaskandhaH (28-30) · Śloka 30

తిక్తస్కంధమాహ- తిక్తః పటోలీ త్రాయంతీ వాలకోశీరచందనం| భూనింబనింబకటుకాతగరాగురువత్సకం||28|| నక్తమాలద్విరజనీముస్తమూర్వాటరూషకం| పాఠాపామార్గకాంస్యాయోగుడూచీధన్వయాసకం||29|| పంచమూలం మహద్వ్యాఘ్ర్యౌ విశాలాఽతివిషా వచా| |30|

స0-నక్తమాలః-కరంజః కాంస్యం-లోహభేదః| అయో-లోహం|

Adhikarana kaTuskandhaH (30-31) · Śloka 31

కటుస్కంధమాహ | కటుకో హిడ్గుమరిచకృమిజిత్పంచకోలకం||30|| కుఠేరాద్యా హరితకాః పిత్తం మూత్రమరుష్కరం| |31|

స0-పిత్తం మూత్రం ఛాగాదీనాం| ఉపలక్షణం చేదం| అన్యాని చ సంగ్రహోక్తాని మనఃశిలాసర్షపకుష్ఠాదీని బోధ్యాని|

Adhikarana kaShAyaskandhaH (31-32) · Śloka 32

కషాయస్కంధమాహ- | వర్గః కషాయః పథ్యాఽక్షం శిరీషః ఖదిరో మధు||31|| కదంబోదుంబరం ముక్తాప్రవాలాంజనగైరికం| బాలం కపిత్థం ఖర్జూరం బిసపద్మోత్పలాది చ||32||

స0-ఆదిశబ్దేన ప్రియంగురోధ్రకట్వంగాదీని గృహ్యంతే|

Adhikarana madhurasya shleShmakaratvApavAdaH (33) · Śloka 33

ఇదానీమేషాం గుణనిరూపణం కరోతి మధురం శ్లేష్మలం ప్రాయో జీర్ణాచ్ఛాలియవాదృతే| ముద్గాద్గోధూమతః క్షౌద్రాత్సితాయా జాంగలామిషాత్||33||

స0-ప్రాయేణ మధురం ద్రవ్యం కఫకృద్భవతి, శాల్యాదీన్ పురాణాన్ వర్జయిత్వా| ప్రాయోగ్రహణం తైలమకుష్టాదౌ వ్యభిచారదర్శనాత్| ఏవముత్తరత్రాపి ప్రాయోగ్రహణస్య ప్రయోజనం వేద్యం|

Adhikarana amlasya pittakaratvApavAdaH (34) · Śloka 34

ప్రాయోఽమ్లం పిత్తజననం దాడిమామలకాదృతే| |34|

స0-అమ్లం ద్రవ్యం ప్రాయః పిత్తకృత్, దాడిమామలకే హిత్వా|

Adhikarana lavaNasyAcakShuShyApavAdaH (34) · Śloka 34

| అపథ్యం లవణం ప్రాయశ్చక్షుషోఽన్యత్ర సైంధవాత్||34||

స0-లవణం ద్రవ్యం ప్రాయశ్చక్షుషోఽపథ్యం, సైంధవం వర్జయిత్వా|

Adhikarana tiktakaTunoravRuShvAtakopanApavAdaH (35) · Śloka 35

తిక్తం కటు చ భూయిష్ఠమవృష్యం వాతకోపనం| ఋతేఽమృతాపటోలీభ్యాం శుంఠీకృష్ణారసోనతః||35||

స0-తిక్తం ద్రవ్యం కటు చ ప్రాయేణావృష్యం వాతకృచ్చ, గుడూచ్యాదీన్ హిత్వా|

Adhikarana kaShAyasya shItastamBanApavadaH (36) · Śloka 36

కషాయం ప్రాయశః శీతం స్తంభనం చాభయాం వినా| |36|

స0-కషాయం ద్రవ్యం ప్రాయేణ శీతవీర్యం స్తంభనం చ భవతి, హరీతకీం వర్జయిత్వా|

Adhikarana kaTvamlalavaNA yathottaraM vrIryoShNAH,tiktakaShAyamadhurAH shItalAH tiktakaTukaShAyA rUkShAH kaTvamlamadhurAH snigdhAH kaTukaShAyamadhurAH guravaH amlakaTutiktA laghavaH (36-39) · Śloka 39

| రసాః కట్వమ్లలవణా వీర్యేణోష్ణా యథోత్తరం||36|| తిక్తః కషాయో మధురస్తద్వదేవ చ శీతలాః| తిక్తః కటుః కషాయశ్చ రూక్షా బద్ధమలాస్తథా||37|| పట్వమ్లమధురాః స్నిగ్ధాః సృష్టవిణ్మూత్రమారుతాః| పటోః కషాయస్తస్మాచ్చ మధురః పరమం గురుః||38|| లఘురమ్లః కటుస్తస్మాత్తస్మాదపి చ తిక్తకః| |39|

స0-కట్వమ్లలవణా రసా యథోత్తరముష్ణవీర్యాః| కటురుష్ణః అమ్ల ఉష్ణతరః, లవణ ఉష్ణతమః| ఏవముత్తరత్రాపి యథోత్తరత్వం యోజ్యం| తిక్తాదయశ్చ తద్వదేవ యథోత్తరం శీతవీర్యాః| తేన తిక్తః శీతవీర్యః, కషాయః శీతవీర్యతరః, మధురః శీతవీర్యతమ ఇతి స్థితం| తిక్తకటుకషాయా రూక్షా విష్టంభకృతశ్చ| తథేతి యథోత్తరమిత్యర్థః| పట్వాదయః స్నిగ్ధా నిఃసారితవిణ్మూత్రవాతాశ్చ| తథేత్యత్రాపి వర్తతే| అర్థాత్ లవణాత్కషాయో గురుతరః, కషాయాన్మధురః పరమం గురుః,-అతిశయేన గురురిత్యర్థః| అమ్లో లఘుః, తస్మాత్-అమ్లాత్, కటుర్లఘుతరః, తస్మాచ్చ-కటోః, తిక్తో లఘుతమః|

Adhikarana rasAnAM saMyogakalpanayorviBAgaH (39-40) · Śloka 40

ఇదానీం రసానామాధారద్వారేణ సంయోగాన్ కల్పనాం చ విభజన్నాహ | సంయోగాః సప్తపంచాశత్కల్పనా తు త్రిషష్టిధా||39|| రసానాం యౌగికత్వేన యథాస్థూలం విభజ్యతే| |40|

స0-వక్ష్యమాణాయా రీత్యా రసానాం సంయోగాః సప్తపంచాశద్విభజ్యంత ఇతి వచనవిపరిణామేన సంబంధః| కల్పనా పునరేషాం త్రిషష్టిధా విభజ్యతే| కథం కృత్వా కల్పనా విభజ్యతే ? యథాస్థూలం,-స్థూలానతిక్రమేణ వ్యక్తరసాస్వాదానురూపతయా, న పునర్యథాసూక్ష్మం| తథా హి,-రసానురసకల్పనయా తరతమయోగవశాచ్చ రసానాం కల్పనా క్రియమాణాఽఽనంత్యముపైతి| తస్మాద్యథాస్థూలం రసానాం కల్పనా త్రిషష్టిధా విభజ్యతే| తథా, యౌగికత్వేన-శరీరోపయోగ్యత్వేన|

Adhikarana rasasaMyogaviBAgaH (40-42) · Śloka 42

ఇదానీం రససంయోగానాం సంఖ్యానం విభక్తుకామ ఆహ | ఏకైకహీనాస్తాన్ పంచదశ యాంతి రసా ద్వికే||40|| త్రికే స్వాదుర్దశామ్లః షట్ త్రీన్ పటుస్తిక్త ఏకకం| చతుష్కేషు దశ స్వాదుశ్చతురోఽమ్లః పటుః సకృత్||41|| పంచకేష్వేకమేవామ్లో మధురః పంచ సేవతే| ద్రవ్యమేకం షడాస్వాదమసంయుక్తాశ్చ షడ్రసాః||42||

స0-ద్వికే-ద్విపరిమాణే రసాధారద్రవ్యసంబంధినీ సంయోగే, పంచ రసాః-మధురామ్లలవణతిక్తకటుకాః, తాన్-రసాన్, పంచ-అమ్లలవణతిక్తకటుకషాయాఖ్యాన్, యాంతి-సంయుజ్యంతే| కింభూతాన్ ? ఏకైకహీనాన్,-ఏకైకేన హీనాః- వినాకృతాః, ఏకైకహీనాః, తాన్| యేనైకేన యుక్తాస్తద్వియుక్తానిత్యర్థః| అత్ర చ పంచానాం రసానాం పర్యాయేణ ప్రత్యేకమేకైకహీనతావశాత్ కర్మత్వేన కర్తృత్వేన చ సంబంధో వేద్యః| అత ఏవ "చతుర్ద్వికౌ పంచదశప్రకారౌ" ఇతి యద్వక్ష్యతి తదుపపన్నం| ఏవం మధురోఽమ్లాదీన్, అమ్లో లవణాదీన్, లవణస్తిక్తాదీన్, తిక్తః కటుకషాయౌ, కటుః కషాయం యాతీతి స్థితం| ద్విక ఇతి ద్వౌ పరిమాణమస్య సంయోగస్య| సంఖ్యాయాః సంజ్ఞేత్యాదిపరిమాణానువృత్తేః పరిమాణార్థే సంఖ్యాయాః అతిశదంతాయాః కనితి కన్| ఏవం త్రికాదిష్వపి వక్ష్యమాణేషు లక్షణం యోజ్యం| ద్విరసద్రవ్యసంయోగే పంచదశ భేదా భవంతి| యథా,-మధురోఽమ్లం యాతి| 1| మధురో లవణం| 2| మధురస్తిక్తం| 3| మధురః కటుకం| 4| మధురః కషాయం| 5| అమ్లో లవణం యాతి| 6| అమ్లస్తిక్తం| 7| అమ్లః కటుకం| 8| అమ్లః కషాయం| 9| లవణస్తిక్తం| 10| లవణః కటుకం| 11| లవణః కషాయం| 12| తిక్తః కటుకం| 13| తిక్తః కషాయం| 14| కటుః కషాయమితి| 15| అత్ర చ మధురస్య గంతృత్వమేవ, న గమ్యత్వం, ఆదౌ స్థితత్వాత్| కషాయస్య గమ్యత్వమేవ, న గంతృత్వం, అంత్యత్వాత్| ఏవం ద్విరససంయోగే పంచదశ| త్రికే-త్రిరసాధారద్రవ్యసంబంధిని సంయోగే, స్వాదుః-మధురో, దశ సంయోగాన్ యాతి| యథా,-మధురామ్లలవణాః| 1| మధురామ్లతిక్తకాః| 2| మధురామ్లకటుకాః| 3| మధురామ్లకషాయాః| 4| స ఏవ మధురోఽమ్లత్యాగేన తత్స్థానే లవణయుక్తస్తిక్తాదిభిస్త్రిభిః క్రమేణాన్వితస్త్రీన్ సంయోగాన్ యాతి| మధురలవణతిక్తకాః| 5| మధురలవణకటుకాః| 6| మధురలవణకషాయాః| 7| స ఏవ లవణత్యాగేన తత్స్థానే తిక్తయుక్తః కటుకషాయాభ్యాం క్రమేణాన్వితో ద్వౌ సంయోగౌ యాతి| మధురతిక్తకటుకాః| 8| మధురతిక్తకషాయాః| 9| స ఏవ తిక్తత్యాగేన తత్స్థానే కటుకాన్విత ఏకం సంయోగం యాతి| మధురకటుకషాయాః| 10| ఏవం మధురో దశ సంయోగాన్ యాతి| అమ్ల ఇత్యాది| త్రిక ఇతి వర్తతే| అమ్లః షట్ సంయోగాన్ యాతి| యథా,-అమ్లలవణతిక్తకాః| 1| అమ్లలవణకటుకాః| 2| అమ్లలవణకషాయాః| 3| స ఏవామ్లో లవణత్యాగేన తత్స్థానే తిక్తాన్వితః కటుకషాయాభ్యాం క్రమేణ యుక్తో ద్వౌ సంయోగౌ యాతి| అమ్లతిక్తకటుకాః| 4| అమ్లతిక్తకషాయాః| 5| ఏవం తిక్తత్యాగేనైకం సంయోగం యాతి| అమ్లకటుకషాయాః| 6| ఇత్యమ్లః షట్| త్రీన్ పటురితి| లవణస్తిక్తయుక్తః కటుకషాయాభ్యాం క్రమేణాన్వితో ద్వౌ సంయోగౌ యాతి| లవణతిక్తకటుకాః| 1| లవణతిక్తకషాయాః| 2| స ఏవ తిక్తత్యాగేనైకం యాతి| లవణకటుకషాయాః| 3| ఏవం లవణస్త్రీన్ సంయోగాన్ యాతి| తిక్త ఏకమేవ సంయోగం యాతి| తిక్తకటుకషాయాః| 1| ఏవం త్రికసంయోగే వింశతిః| చతుష్కేష్విత్యాది| చతుష్కరససంయోగేషు స్వాదుర్దశ సంయోగాన్ యాతి| తత్ర మధురః సామ్లో లవణాదిభిః షట్ సంయోగాన్ యాతి| యథా,-మధురామ్లలవణతిక్తాః| 1| మధురామ్లలవణకటుకాః| 2| మధురామ్లలవణకషాయాః| 3| మధురామ్లతిక్తకటుకాః| 4| మధురామ్లతిక్తకషాయాః| 5| మధురామ్లకటుకషాయాః| 6| స ఏవ మధురోఽమ్లత్యాగేన తత్స్థానే లవణాన్వితస్త్రీన్ సంయోగాన్ యాతి| మధురలవణతిక్తకటుకాః| 7| మధురలవణతిక్తకషాయాః| 8| మధురలవణకటుకషాయాః| 9| స ఏవ లవణత్యాగేన తత్స్థానే తిక్తాన్విత ఏకం సంయోగం యాతి| మధురతిక్తకటుకషాయాః| 10| ఏవం చతుష్కేషు మధురో దశ సంయోగాన్ యాతి| చతురోఽమ్ల ఇత్యాది| చతుష్క ఇతి వర్తతే| అమ్లః సలవణస్తిక్తాదిభిస్త్రీన్ సంయోగాన్ యాంతి| యథా,-అమ్లలవణతిక్తకటుకాః| 1| అమ్లలవణతిక్తకషాయాః| 2| అమ్లలవణకటుకకషాయాః| 3| స ఏవ లవణత్యాగేన తత్స్థానే తిక్తాన్విత ఏకం సంయోగం యాతి| అమ్లతిక్తకటుకకషాయాః| 4| ఏవం చతుష్కేష్వమ్లశ్చతురః సంయోగాన్ యాతి| పటుః సకృదితి పటుః-లవణః, సకృత్-ఏకం భేదం, యాతి| యథా,-లవణతిక్తకటుకషాయాః| 1| ఏవం చతుష్కేషు పంచదశ సంయోగభేదాః| పంచకేష్వేకమేవామ్ల ఇతి| పంచకేష్వమ్లో రస ఏకమేవ సంయోగం సేవతే| యథా,-అమ్లలవణతిక్తకటుకషాయాః| 1| మధురః పంచ సేవత ఇతి| మధురో రసః పంచ సంయోగాన్ సేవతే| యథా,-అమ్లత్యాగాత్ మధురలవణతిక్తకటుకషాయాః| 1| లవణత్యాగాత్ మధురామ్లతిక్తకటుకషాయాః| 2| తిక్తత్యాగాత్ మధురామ్లలవణకటుకషాయాః| 3| కటుకత్యాగాత్ మధురామ్లలవణతిక్తకషాయాః| 4| కషాయత్యాగాత్ మధురామ్లలవణతిక్తకటుకాః| 5| ఏవమేకీకృతాః షట్పంచాశత్ సంయోగా భవంతి| ద్రవ్యమిత్యాది| ఏకం షడ్రసం ద్రవ్యమితి సప్తపంచాశత్| షడ్రసాః పృథగ్భూతాః మధురామ్లలవణతిక్తకటుకషాయా ఇతి| శర్కరాకాంచికసౌవర్చలకిరాతతిక్తమరీచఖదిరాదీనాం యథాక్రమం మధురాదయో రసా ఆస్వాద్యంతే| ఏవమేతే త్రిషష్టిసంఖ్యాః| పద్యేన చ సుఖస్మృత్యై రసభేదాన్ శృణుష్వ మే| మధురోఽమ్లేన పటునా తిక్తేన కటుకేన చ|| 1|| కషాయేణ పృథక్ సార్ధమమ్లస్తు లవణేన చ| తిక్తేన కటునా సార్ధం కషాయేణ పృథక్ సహ|| 2|| పటుస్తిక్తేన కటునా కషాయేణ పృథక్ సహ| తిక్తస్తు కటునా సార్ధం కషాయేణ పృథక్ తథా|| 3|| కటుకస్తు కషాయేణ ద్విసంయోగ ఇతి స్మృతాః| దశ పంచ చ భేదాస్తే సంఖ్యాతా, వింశతిస్త్రికే|| 4|| మధురామ్లౌ తు పటునా తిక్తేన కటునా తథా| కషాయేణ తథా సార్ధం తథా స్వాదుపటూ పృథక్|| 5|| తిక్తేన కటుకేనాపి కషాయేణ తథా సహ| స్వాదుతిక్తౌ తు కటునా కషాయేణ పృథక్ సహ|| 6|| స్వాదూషణౌ కషాయేణ స్వాదోరేవం దశ త్రికే| భేదాః స్యురమ్లలవణౌ తిక్తేన కటునా పృథక్|| 7|| కషాయేణ తథా సార్ధమమ్లతిక్తౌ పృథక్ సహ| కటుకేన కషాయేణ తథాఽమ్లకటుకౌ సహ|| 8|| కషాయేణేతి షట్ ప్రోక్తా భేదా అమ్లస్య తు త్రికే| పటుతిక్తౌ తు కటునా కషాయేణ పృథక్ సహ|| 9|| పటూషణౌ కషాయేణ భేదా ఇతి పటోస్త్రయః| తిక్తోషణౌ కషాయేణ తిక్తస్యైవం సకృత్స్మృతః|| 10|| త్రికే భేదా ఇతి ప్రోక్తాశ్చతుష్కే దశ పంచ చ| స్వాద్వమ్లలవణాః సార్ధం తిక్తేన కటుకేన చ|| 11|| పృథక్కషాయేణ తథా మధురామ్లౌ సతిక్తకౌ| కటుకేన తు సంపృక్తౌ కషాయేణ పృథక్ తథా|| 12|| స్వాద్వమ్లకటుకాః సార్ధం కషాయేణేతి షట్ స్మృతాః| సప్తమశ్చాత్ర మధురలవణోషణతిక్తకైః|| 13|| భేదోఽష్టమో మతః స్వాదుకటుతిక్తకషాయకైః| నవమస్త్వత్ర మధురపటూషణకషాయకైః|| 14|| దశమోఽత్ర భవేత్స్వాదుతిక్తోషణకషాయకైః| దశ భేదా భవంత్యేవం మధురేణ చతుష్కకే|| 15|| కటుతిక్తామ్లవణైర్భేద ఏకశ్చతుష్కకే| ద్వితీయస్త్వమ్లలవణకషాయకటుకైః స్మృతః|| 16|| తృతీయోఽత్ర భవేదమ్లపటుతిక్తకషాయకైః| చతుర్థోఽత్ర భవేదమ్లతిక్తోషణకషాయకైః|| 17|| ఏవమమ్లేన భేదాః స్యుశ్చత్వారోఽత్ర చతుష్కకే| పటునైకోఽత్ర లవణతిక్తోషణకషాయకైః|| 18|| ఏవం పంచదశ ఖ్యాతాశ్చతుష్కరససంఖ్యయా| షడ్ భేదాన్ పంచకే ప్రాహుస్తాన్ వక్ష్యామి విభాగశః|| 19|| ఏకో భేదోఽమ్లలవణతిక్తోషణకషాయకైః| ద్వితీయః స్వాదులవణతిక్తోషణకషాయకైః|| 20|| తృతీయస్త్వమ్లమధురతిక్తోషణకషాయకైః చతుర్థస్త్వమ్లమధురపటూషణకషాయకైః|| 21|| పంచమస్త్వమ్లమధురపటుతిక్తకషాయకైః| షష్ఠో భేదోఽమ్లమధురలవణోషణతిక్తకైః|| 22|| షడ్ భేదా ఇతి నిర్దిష్టాః పంచకే ప్రవిభాగశః| భేదః స్వాద్వమ్లలవణతిక్తోషణకషాయకైః|| 23|| ఏక ఏవ షడ్రసేన, పృథక్త్వేన తు షట్ స్మృతాః| స్వాదురమ్లోఽథ లవణస్తిక్తశ్చ కటుకస్తథా|| 24|| కషాయ ఇతి భేదాః స్యుః సర్వతోఽత్ర త్రిషష్టిధా| క్షీరం సురా బిడం నింబశ్చవ్యం పద్మం రసాశ్రయం|| 25|| ద్రవ్యం స్వాదురసాదీనాం షణ్ణాం విద్ధి యథాక్రమం| ద్రవ్యం ద్రవ్యాంతరేణైవ యోజయేద్ద్విరసాదిషు|| 26|| ధాత్రీఫలం శర్కరయా లవణేనార్ద్రకం తథా| ఏవమాదీని ద్రవ్యాణి యోజయేద్భిషగుత్తమః|| 27|| కానిచిత్ ద్విరసాదీని ద్రవ్యాణి స్యుః స్వభావతః| యథైణః షడ్రసః కృష్ణో, యథా పంచరసాఽభయా|| 28|| మద్యం పంచరసం యద్వత్తిలో యద్వచ్చతూ రసః| ఏరండతైలం త్రిరసం, మాక్షికం ద్విరసం యథా|| 29|| ఘృతమేకం స్వాదురసం మధురాదివిభాగతః| దిఙ్మాత్రాదుదితాదేవం శేషమూహ్యం మనీషిణా|| 30|| సంప్రతి "ఏకైకహీనాన్" ఇత్యాదినా గ్రంథేన యే రసానాం భేదాః శాస్త్రకృతోక్తాః, తానేవ సంక్షేపేణ ప్రకటయితుమాహ-

Adhikarana sa~gkhyayA kalpanAvibhAgaH (43) · Śloka 43

షట్ పంచకాః, షట్ చ పృథగ్రసాః స్యు- శ్చతుర్ద్వికౌ పంచదశప్రకారౌ| భేదాస్త్రికా వింశతిరేకమేవ ద్రవ్యం షడాస్వాదమితి త్రిషష్టిః||43||

స0-పంచకరసానాం సంయోగాః షట్సంఖ్యాః, "పంచకేష్వేకమేవామ్లే మధురః పంచ సేవతే" ఇతి| షట్ చ పృథగ్రసాః, "అసంయుక్తాశ్చ షడ్రసాః" ఇతి| చతురీత్యాది| చతుష్కభేదః పంచదశప్రకారః , ద్వికభేదశ్చ పంచదశప్రకారః| "చతుష్కేషు దశ స్వాదుశ్చతురోఽమ్లః పటుః సకృత్|" ఏవం పంచదశ ప్రకారాః| "ఏకైకహీనాంస్తాన్ పంచ పంచ యాంతి రసా ద్వికే|" ఇతి వచనాత్ [చ]| భేదా ఇత్యాది| త్రికాః-త్రిభేదభిన్నా భేదా వింశతిః| "త్రికే స్వాదుర్దశామ్లః షట్ త్రీన్ పటుస్తిక్త ఏకకం|" ఇతి వింశతిః| ఏకమేవ ద్రవ్యం షడాస్వాదం| ఇతి-ఇత్థం, రసానాం భేదాస్త్రిషష్టిః,-యథాస్థూలం చైషా త్రిషష్టిధా కల్పనా వ్యాఖ్యాతా| ఉపజాతివృత్తం|

Adhikarana rasabhedAnAmAnantyam sarveShAM rasabhedAnAmupayogitvam (10) · Śloka 10

సంప్రతి యథాసూక్ష్మం ప్రదర్శయితుమాహ తే రసానురసతో రసభేదా- స్తారతమ్యపరికల్పనాయ చ| సంభవంతి గణనాం సమతీతా దోషభేషజవశాదుపయోజ్యాః||44|| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిరచితాయామష్టాంగహృదయసంహితాయాం సూత్రస్థానే రసభేదీయో నామ దశమోఽధ్యాయః||10||

స0-తే రసభేదాః-త్రిషష్టిరూపాః, రసతో-రసవశేన, తథాఽనురసతో-అనురసవశేన, తథా తారతమ్యపరికల్పనయా-అయం మధురోఽయం మధురతరోఽయం మధురతమ ఇత్యేవంరూపా యా తయా చ, గణనాం సమతీతాః-సంఖ్యామతిక్రాంతాః సంభవంతి| దోషేత్యాది| దోషాః-వాతాదయో, భేషజాని-హరీతక్యాదీని, దోషాశ్చ భేషజాని చ దోషభేషజాని, తేషాం వశో-అనురోధః సామర్థ్యం వా, తస్మాద్ధేతుభూతాద్రసభేదా ఉపయోజ్యాః, న దోషమనపేక్ష్య భేషజం వాఽనపేక్ష్య| ఏవమేవోపయోజ్యా ఇత్యర్థః| తథా చ మునిః (చ. సూ. అ. 26|23)- "క్వచిదేకో రసః కల్ప్యః సంయుక్తాశ్చ రసాః క్వచిత్| దోషౌషధాదీన్ సంచింత్య భిషజా సిద్ధిమిచ్ఛతా||" ఇతి| దోషభేషజవశాదిత్యుపలక్షణార్థం| దేశాదివశాదపి దోషాదీన్ వీక్ష్య రసభేదా ఉపయోజ్యాః| యథా,-పవనే జేతవ్యే మధురామ్లౌ మధురామ్లలవణా వేతి| స్వాగతా రనభగైర్గురుకాంతా ఇతి| ఇతి శ్రీమృగాంకదత్తపుత్ర శ్రీమదరుణదత్తవిరచితాయామష్టాంగహృదయటీకాయాం సర్వాంగసుందరాఖ్యాయాం సూత్రస్థానే రసభేదీయాధ్యాయో దశమః సమాప్తః|| 10||