Adhikarana rasaBedIyAdhyAyaH (2) · Śloka 2
అథాతో రసభేదీయమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| (గద్యసూత్రే||2||
अथातो रसभेदीयमध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ShaDrasAnAmutpattiH (1) · Śloka 1
పూర్వం చ ప్రత్యపాది 'షడేవ రసాః' ఇతి| తానేవ లక్షయతి- క్ష్మాంభోగ్నిక్ష్మాంబుతేజః ఖవాయ్వగ్న్యనిలగోనిలైః| ద్వయోల్బణైః క్రమాద్భూతైర్మధురాదిరసోద్భవః||1||
पूर्वं च प्रत्यपादि 'षडेव रसाः' इति| तानेव लक्षयति- क्ष्माम्भोग्निक्ष्माम्बुतेजः खवाय्वग्न्यनिलगोनिलैः| द्वयोल्बणैः क्रमाद्भूतैर्मधुरादिरसोद्भवः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana madhurarasalakShaNam (2-3) · Śloka 3
నను, స్వలక్షణం వినాఽనుక్తో రసవిశేషః కథం జ్ఞాయతాం ? ఇతి తల్లక్షణార్థమాహ తేషాం విద్యాద్రసం స్వాదు యో వక్త్రమనులింపతి| ఆస్వాద్యమానో దేహస్య హ్లాదనోఽక్షప్రసాదనః||2|| ప్రియః పిపీలికాదీనాం| |3|
ननु, स्वलक्षणं विनाऽनुक्तो रसविशेषः कथं ज्ञायताम् ? इति तल्लक्षणार्थमाह तेषां विद्याद्रसं स्वादु यो वक्त्रमनुलिम्पति| आस्वाद्यमानो देहस्य ह्लादनोऽक्षप्रसादनः||२|| प्रियः पिपीलिकादीनाम्| |३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana amlarasalakShaNam (3) · Śloka 3
అమ్లః క్షాలయతే ముఖం| హర్షణో రోమదంతానామక్షిభ్రువనికోచనః||3||
अम्लः क्षालयते मुखम्| हर्षणो रोमदन्तानामक्षिभ्रुवनिकोचनः||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana lavaNarasalakShaNam (4) · Śloka 4
లవణః స్యందయత్యాస్యం కపోలగలదాహకృత్| |4|
लवणः स्यन्दयत्यास्यं कपोलगलदाहकृत्| |४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tiktarasalakShaNam (4) · Śloka 4
| తిక్తో విశదయత్యాస్యం రసనం ప్రతిహంతి చ||4||
| तिक्तो विशदयत्यास्यं रसनं प्रतिहन्ति च||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaTurasalakShaNam (5) · Śloka 5
ఉద్వేజయతి జిహ్వాగ్రం కుర్వంశ్చిమిచిమాం కటుః| స్రావయత్యక్షినాసాస్య కపోలౌ దహతీవ చ||5||
उद्वेजयति जिह्वाग्रं कुर्वंश्चिमिचिमां कटुः| स्रावयत्यक्षिनासास्य कपोलौ दहतीव च||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaShAyarasalakShaNam (6) · Śloka 6
కషాయో జడయేజ్జిహ్వాం కంఠస్రోతోవిబంధకృత్| |6|
कषायो जडयेज्जिह्वां कण्ठस्रोतोविबन्धकृत्| |६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana madhurasasya karmANi (6-9) · Śloka 9
| రసానామితి రూపాణికర్మాణిమధురో రసః||6|| ఆజన్మసాత్మ్యాత్కురుతే ధాతూనాం ప్రబలం బలం| బాలవృద్ధక్షతక్షీణవర్ణకేశేంద్రియౌజసాం||7|| ప్రశస్తో బృంహణః కంఠ్యః స్తన్యసంధానకృద్గురుః| ఆయుష్యో జీవనః స్నిగ్ధః పిత్తానిలవిషాపహః||8|| కురుతేఽప్యుపయోగేన స మేదఃశ్లేష్మజాన్ గదాన్| స్థౌల్యాగ్నిసాదసన్న్యాసమేహగండార్బుదాదికాన్||9||
| रसानामिति रूपाणिकर्माणिमधुरो रसः||६|| आजन्मसात्म्यात्कुरुते धातूनां प्रबलं बलम्| बालवृद्धक्षतक्षीणवर्णकेशेन्द्रियौजसाम्||७|| प्रशस्तो बृंहणः कण्ठ्यः स्तन्यसन्धानकृद्गुरुः| आयुष्यो जीवनः स्निग्धः पित्तानिलविषापहः||८|| कुरुतेऽप्युपयोगेन स मेदःश्लेष्मजान् गदान्| स्थौल्याग्निसादसन्न्यासमेहगण्डार्बुदादिकान्||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana amlarasakarmANi (10-12) · Śloka 12
అమ్లోఽగ్నిదీప్తికృత్స్నిగ్ధో హృద్యః పాచనరోచనః| ఉష్ణవీర్యో హిమస్పర్శః ప్రీణనః క్లేదనో లఘుః||10|| కరోతి కఫపితాస్రం మూఢవాతానులోమనః| సోఽత్యభ్యస్తస్తనోః కుర్యాచ్ఛైథిల్యం తిమిరం భ్రమం||11|| కండుపాండుత్వవీసర్పశోఫవిస్ఫోటతృడ్జ్వరాన్| |12|
अम्लोऽग्निदीप्तिकृत्स्निग्धो हृद्यः पाचनरोचनः| उष्णवीर्यो हिमस्पर्शः प्रीणनः क्लेदनो लग़ुः||१०|| करोति कफपितास्रं मूढवातानुलोमनः| सोऽत्यभ्यस्तस्तनोः कुर्याच्छैथिल्यं तिमिरं भ्रमम्||११|| कण्डुपाण्डुत्ववीसर्पशोफविस्फोटतृड्ज्वरान्| |१२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana lavaNarasakarmANi (12-14) · Śloka 14
| లవణః స్తంభసంఘాతబంధవిధ్మాపనోఽగ్నికృత్||12|| స్నేహనః స్వేదనస్తీక్ష్ణో రోచనశ్ఛేదభేదకృత్| సోఽతియుక్తోఽస్రపవనం ఖలతిం పలితం వలిం||13|| తృట్రకూష్ఠవిషవీసర్పాన్ జనయేత్క్షపయేద్ధలం| |14|
| लवणः स्तम्भसङ्ग़ातबन्धविध्मापनोऽग्निकृत्||१२|| स्नेहनः स्वेदनस्तीक्ष्णो रोचनश्छेदभेदकृत्| सोऽतियुक्तोऽस्रपवनं ख़लतिं पलितं वलिम्||१३|| तृट्रकूष्ठविषवीसर्पान् जनयेत्क्षपयेद्धलम्| |१४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tiktarasakarmANi (14-16) · Śloka 16
| తిక్తః స్వయమరోచిష్ణురరుచిం కృమితృడ్విషం||14|| కుష్ఠమూర్చ్ఛాజ్వరోత్క్లేశదాహపిత్తకఫాన్ జయేత్| క్లేదమేదోవసామజ్జశకృన్మూత్రోపశోషణః||15|| లఘుర్మేధ్యో హిమో రూక్షః స్తన్యకంఠవిశోధనః| ధాతుక్షయానిలవ్యాధీనతియోగాత్కరోతి సః||16||
| तिक्तः स्वयमरोचिष्णुररुचिं कृमितृड्विषम्||१४|| कुष्ठमूर्च्छाज्वरोत्क्लेशदाहपित्तकफान् जयेत्| क्लेदमेदोवसामज्जशकृन्मूत्रोपशोषणः||१५|| लघुर्मेध्यो हिमो रूक्षः स्तन्यकण्ठविशोधनः| धातुक्षयानिलव्याधीनतियोगात्करोति सः||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaTurasakarmANi (17-19) · Śloka 19
కటుర్గలామయోదర్దకుష్ఠాలసకశోఫజిత్| వ్రణావసాదనః స్నేహమేదఃక్లేదోపశోషణః||17|| దీపనః పాచనో రుచ్యః శోధనోఽన్నస్య శోషణః| ఛినత్తి బంధాన్ స్రోతాంసి వివృణోతి కఫాపహః||18|| కురుతే సోఽతియోగేన తృష్ణాం శుక్రబలక్షయం| మూర్చ్ఛామాకుంచనం కంపం కటిపృష్ఠాదిషు వ్యథాం||19||
कटुर्गलामयोदर्दकुष्ठालसकशोफजित्| व्रणावसादनः स्नेहमेदःक्लेदोपशोषणः||१७|| दीपनः पाचनो रुच्यः शोधनोऽन्नस्य शोषणः| छिनत्ति बन्धान् स्रोतांसि विवृणोति कफापहः||१८|| कुरुते सोऽतियोगेन तृष्णां शुक्रबलक्षयम्| मूर्च्छामाकुञ्चनं कम्पं कटिपृष्ठादिषु व्यथाम्||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaShAyarasakarmANi (20-22) · Śloka 22
కషాయః పిత్తకఫహా గురురస్రవిశోధనః| పీడనో రోపణః శీతః క్లేదమేదోవిశోషణః||20|| ఆమసంస్తంభనో గ్రాహి రూక్షోఽతి త్వక్ప్రసాదనః| కరోతి శీలితః సోఽతి విష్టంభాధ్మానహృద్రుజః||21|| తృట్కార్శ్యపౌరుషభ్రంశస్రోతోరోధమలగ్రహాన్| |22|
कषायः पित्तकफहा गुरुरस्रविशोधनः| पीडनो रोपणः शीतः क्लेदमेदोविशोषणः||२०|| आमसंस्तम्भनो ग्राहि रूक्षोऽति त्वक्प्रसादनः| करोति शीलितः सोऽति विष्टम्भाध्मानहृद्रुजः||२१|| तृट्कार्श्यपौरुषभ्रंशस्रोतोरोधमलग्रहान्| |२२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana madhuraskandhaH (22-25) · Śloka 25
అథ మధురాదిస్కంధాన్నిర్దిశతి- | ఘృతహేమగుడాక్షోడమోచచోచపరూషకం||22|| అభీరువీరాపనసరాజాదనబలాత్రయం| మేదే చతస్రః పర్ణిన్యో జీవంతీ జీవకర్షభౌ||23|| మధూకం మధుకం బింబీ విదారీ శ్రావణీయుగం| క్షీరశుక్లా తుగాక్షీరీ క్షీరిణ్యౌ కాశ్మరీ సహే||24|| క్షీరేక్షుగోక్షురక్షౌద్రద్రాక్షాదిర్మధురో గణః| |25|
अथ मधुरादिस्कन्धान्निर्दिशति- | घृतहेमगुडाक्षोडमोचचोचपरूषकम्||२२|| अभीरुवीरापनसराजादनबलात्रयम्| मेदे चतस्रः पर्णिन्यो जीवन्ती जीवकर्षभौ||२३|| मधूकं मधुकं बिम्बी विदारी श्रावणीयुगम्| क्षीरशुक्ला तुगाक्षीरी क्षीरिण्यौ काश्मरी सहे||२४|| क्षीरेक्षुगोक्षुरक्षौद्रद्राक्षादिर्मधुरो गणः| |२५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana amlaskandhaH (25-26) · Śloka 26
ఇదానీమమ్లస్కంధమాహ | అమ్లో ధాత్రీఫలామ్లీకామాతులుంగామ్లవేతసం||25|| దాడిమం రజతం తక్రం చుక్రం పాలేవతం దధి| ఆమ్రమామ్రాతకం భవ్యం కపిత్థం కరమర్దకం||26||
इदानीमम्लस्कन्धमाह | अम्लो धात्रीफलाम्लीकामातुलुङ्गाम्लवेतसम्||२५|| दाडिमं रजतं तक्रं चुक्रं पालेवतं दधि| आम्रमाम्रातकं भव्यं कपित्थं करमर्दकम्||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana lavaNaskandhaH (27) · Śloka 27
లవణస్కంధమాహ వరం సౌవర్చలం కృష్ణం బిడం సాముద్రమౌద్భిదం| రోమకం పాంసుజం శీసం క్షారశ్చ లవణో గణః||27||
लवणस्कन्धमाह वरं सौवर्चलं कृष्णं बिडं सामुद्रमौद्भिदम्| रोमकं पांसुजं शीसं क्षारश्च लवणो गणः||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tiktaskandhaH (28-30) · Śloka 30
తిక్తస్కంధమాహ- తిక్తః పటోలీ త్రాయంతీ వాలకోశీరచందనం| భూనింబనింబకటుకాతగరాగురువత్సకం||28|| నక్తమాలద్విరజనీముస్తమూర్వాటరూషకం| పాఠాపామార్గకాంస్యాయోగుడూచీధన్వయాసకం||29|| పంచమూలం మహద్వ్యాఘ్ర్యౌ విశాలాఽతివిషా వచా| |30|
तिक्तस्कन्धमाह- तिक्तः पटोली त्रायन्ती वालकोशीरचन्दनम्| भूनिम्बनिम्बकटुकातगरागुरुवत्सकम्||२८|| नक्तमालद्विरजनीमुस्तमूर्वाटरूषकम्| पाठापामार्गकांस्यायोगुडूचीधन्वयासकम्||२९|| पञ्चमूलं महद्व्याघ्र्यौ विशालाऽतिविषा वचा| |३०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaTuskandhaH (30-31) · Śloka 31
కటుస్కంధమాహ | కటుకో హిడ్గుమరిచకృమిజిత్పంచకోలకం||30|| కుఠేరాద్యా హరితకాః పిత్తం మూత్రమరుష్కరం| |31|
कटुस्कन्धमाह | कटुको हिड्गुमरिचकृमिजित्पञ्चकोलकम्||३०|| कुठेराद्या हरितकाः पित्तं मूत्रमरुष्करम्| |३१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaShAyaskandhaH (31-32) · Śloka 32
కషాయస్కంధమాహ- | వర్గః కషాయః పథ్యాఽక్షం శిరీషః ఖదిరో మధు||31|| కదంబోదుంబరం ముక్తాప్రవాలాంజనగైరికం| బాలం కపిత్థం ఖర్జూరం బిసపద్మోత్పలాది చ||32||
कषायस्कन्धमाह- | वर्गः कषायः पथ्याऽक्षं शिरीषः खदिरो मधु||३१|| कदम्बोदुम्बरं मुक्ताप्रवालाञ्जनगैरिकम्| बालं कपित्थं खर्जूरं बिसपद्मोत्पलादि च||३२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana madhurasya shleShmakaratvApavAdaH (33) · Śloka 33
ఇదానీమేషాం గుణనిరూపణం కరోతి మధురం శ్లేష్మలం ప్రాయో జీర్ణాచ్ఛాలియవాదృతే| ముద్గాద్గోధూమతః క్షౌద్రాత్సితాయా జాంగలామిషాత్||33||
इदानीमेषां गुणनिरूपणं करोति मधुरं श्लेष्मलं प्रायो जीर्णाच्छालियवादृते| मुद्गाद्गोधूमतः क्षौद्रात्सिताया जाङ्गलामिषात्||३३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana amlasya pittakaratvApavAdaH (34) · Śloka 34
ప్రాయోఽమ్లం పిత్తజననం దాడిమామలకాదృతే| |34|
प्रायोऽम्लं पित्तजननं दाडिमामलकादृते| |३४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana lavaNasyAcakShuShyApavAdaH (34) · Śloka 34
| అపథ్యం లవణం ప్రాయశ్చక్షుషోఽన్యత్ర సైంధవాత్||34||
| अपथ्यं लवणं प्रायश्चक्षुषोऽन्यत्र सैन्धवात्||३४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tiktakaTunoravRuShvAtakopanApavAdaH (35) · Śloka 35
తిక్తం కటు చ భూయిష్ఠమవృష్యం వాతకోపనం| ఋతేఽమృతాపటోలీభ్యాం శుంఠీకృష్ణారసోనతః||35||
तिक्तं कटु च भूयिष्ठमवृष्यं वातकोपनम्| ऋतेऽमृतापटोलीभ्यां शुण्ठीकृष्णारसोनतः||३५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaShAyasya shItastamBanApavadaH (36) · Śloka 36
కషాయం ప్రాయశః శీతం స్తంభనం చాభయాం వినా| |36|
कषायं प्रायशः शीतं स्तम्भनं चाभयां विना| |३६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaTvamlalavaNA yathottaraM vrIryoShNAH,tiktakaShAyamadhurAH shItalAH tiktakaTukaShAyA rUkShAH kaTvamlamadhurAH snigdhAH kaTukaShAyamadhurAH guravaH amlakaTutiktA laghavaH (36-39) · Śloka 39
| రసాః కట్వమ్లలవణా వీర్యేణోష్ణా యథోత్తరం||36|| తిక్తః కషాయో మధురస్తద్వదేవ చ శీతలాః| తిక్తః కటుః కషాయశ్చ రూక్షా బద్ధమలాస్తథా||37|| పట్వమ్లమధురాః స్నిగ్ధాః సృష్టవిణ్మూత్రమారుతాః| పటోః కషాయస్తస్మాచ్చ మధురః పరమం గురుః||38|| లఘురమ్లః కటుస్తస్మాత్తస్మాదపి చ తిక్తకః| |39|
| रसाः कट्वम्ललवणा वीर्येणोष्णा यथोत्तरम्||३६|| तिक्तः कषायो मधुरस्तद्वदेव च शीतलाः| तिक्तः कटुः कषायश्च रूक्षा बद्धमलास्तथा||३७|| पट्वम्लमधुराः स्निग्धाः सृष्टविण्मूत्रमारुताः| पटोः कषायस्तस्माच्च मधुरः परमं गुरुः||३८|| लघुरम्लः कटुस्तस्मात्तस्मादपि च तिक्तकः| |३९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rasAnAM saMyogakalpanayorviBAgaH (39-40) · Śloka 40
ఇదానీం రసానామాధారద్వారేణ సంయోగాన్ కల్పనాం చ విభజన్నాహ | సంయోగాః సప్తపంచాశత్కల్పనా తు త్రిషష్టిధా||39|| రసానాం యౌగికత్వేన యథాస్థూలం విభజ్యతే| |40|
इदानीं रसानामाधारद्वारेण संयोगान् कल्पनां च विभजन्नाह | संयोगाः सप्तपञ्चाशत्कल्पना तु त्रिषष्टिधा||३९|| रसानां यौगिकत्वेन यथास्थूलं विभज्यते| |४०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rasasaMyogaviBAgaH (40-42) · Śloka 42
ఇదానీం రససంయోగానాం సంఖ్యానం విభక్తుకామ ఆహ | ఏకైకహీనాస్తాన్ పంచదశ యాంతి రసా ద్వికే||40|| త్రికే స్వాదుర్దశామ్లః షట్ త్రీన్ పటుస్తిక్త ఏకకం| చతుష్కేషు దశ స్వాదుశ్చతురోఽమ్లః పటుః సకృత్||41|| పంచకేష్వేకమేవామ్లో మధురః పంచ సేవతే| ద్రవ్యమేకం షడాస్వాదమసంయుక్తాశ్చ షడ్రసాః||42||
इदानीं रससंयोगानां सङ्ख़्यानं विभक्तुकाम आह | एकैकहीनास्तान् पञ्चदश यान्ति रसा द्विके||४०|| त्रिके स्वादुर्दशाम्लः षट् त्रीन् पटुस्तिक्त एककम्| चतुष्केषु दश स्वादुश्चतुरोऽम्लः पटुः सकृत्||४१|| पञ्चकेष्वेकमेवाम्लो मधुरः पञ्च सेवते| द्रव्यमेकं षडास्वादमसंयुक्ताश्च षड्रसाः||४२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sa~gkhyayA kalpanAvibhAgaH (43) · Śloka 43
షట్ పంచకాః, షట్ చ పృథగ్రసాః స్యు- శ్చతుర్ద్వికౌ పంచదశప్రకారౌ| భేదాస్త్రికా వింశతిరేకమేవ ద్రవ్యం షడాస్వాదమితి త్రిషష్టిః||43||
षट् पञ्चकाः, षट् च पृथग्रसाः स्यु- श्चतुर्द्विकौ पञ्चदशप्रकारौ| भेदास्त्रिका विंशतिरेकमेव द्रव्यं षडास्वादमिति त्रिषष्टिः||४३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rasabhedAnAmAnantyam sarveShAM rasabhedAnAmupayogitvam (10) · Śloka 10
సంప్రతి యథాసూక్ష్మం ప్రదర్శయితుమాహ తే రసానురసతో రసభేదా- స్తారతమ్యపరికల్పనాయ చ| సంభవంతి గణనాం సమతీతా దోషభేషజవశాదుపయోజ్యాః||44|| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిరచితాయామష్టాంగహృదయసంహితాయాం సూత్రస్థానే రసభేదీయో నామ దశమోఽధ్యాయః||10||
सम्प्रति यथासूक्ष्मं प्रदर्शयितुमाह ते रसानुरसतो रसभेदा- स्तारतम्यपरिकल्पनाय च| सम्भवन्ति गणनां समतीता दोषभेषजवशादुपयोज्याः||४४|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां सूत्रस्थाने रसभेदीयो नाम दशमोऽध्यायः||१०||
🔊 Audio coming soon