3. r̥tucaryādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

સ૦-દિનચર્યાધ્યાયાનન્તરમૃતુચર્યાધ્યાયસ્ય ઉપોદ્ઘાતઃ| પૂર્વાધ્યાયે સામાન્યેન દિનચર્યોપદિષ્ટા|

Adhikarana RutucaryAdhyAyastRutIyaH (2) · Śloka 2

ઋતુવિશેષવશાચ્ચાહારવિહારસેવનપ્રતિપાદનાર્થમૃતુચર્યાયા આરમ્ભ ઇત્યાહ અથાત ઋતુચર્યાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે|૨|

સ૦- પૂર્વવદ્વ્યાખ્યેયમ્|

Adhikarana ShaDRutavaH ,uttarAyaNam (1-2) · Śloka 2

અથ ક ઋતવઃ ? ઇત્યાહ માસૈર્દ્વિસંખ્યૈર્માઘાદ્યૈઃ ક્રમાત્ ષડૃતવઃ સ્મૃતાઃ| શિશિરોઽથ વસન્તશ્ચ ગ્રીષ્મો વર્ષાશરદ્ધિમાઃ||૧|| શિશિરાદ્યાસ્ત્રિભિસ્તૈસ્તુ વિદ્યાદયનમુત્તરમ્| આદાનં ચ, તદાદત્તે નૃણાં પ્રતિદિનં બલમ્||૨||

સ૦-માસૈરિત્યાદિના કાલોપવર્ણનમાહ| નનુ, કાલોપવર્ણનં દિનચર્યાયાં કસ્માન્ન કૃતમ્ ? ઉચ્યતે| ઋતુગૌરવોદ્ભાવનાર્થમ્| ઋતવો હિ વિશેષેણોપયોગિનઃ, વિપ્રતિપત્તેશ્ચ| યથા- એકે ચાતુર્માસિકમૃતું કૃત્વા શીતોષ્ણવૃષ્ટિલક્ષણાન્ હેમન્તગ્રીષ્મવર્ષાખ્યાંસ્ત્રીનૃતૂનિચ્છન્તિ| અપરે તુ દ્વિમાસિકાન્ શિશિરવસન્તગ્રીષ્મવર્ષાશરદ્ધેમન્તલક્ષણાન્ ષડૃતૂનિતિ| દ્વે સંખ્યે યેષાં તે દ્વિસંખ્યાઃ, તૈર્દ્વિસંખ્યૈઃ| માઘ આદ્યો યેષાં ફાલ્ગુનાદીનાં ત એવમ્| તૈર્દ્વિસંખ્યૈર્માઘાદ્યૈર્માસૈઃ ક્રમાત્- પરિપાઠ્યા ષડૃતવ સ્મૃતાઃ| કે તે ? ઇત્યાહ- શિશિરાદ્યાઃ- શિશિરવસન્તગ્રીષ્મવર્ષાશરદ્ધેમન્તાઃ| ઉપચારાદેવ ષટ્ત્વે લબ્ધે ષડ્ગ્રહણં પરમતક્ષેપાર્થમ્| તથા હિ- કેચિત્ ત્રય એવ ઋતવ ઇતિ મન્યન્તે| તૈસ્તુ ઋતુભિસ્ત્રિભિઃ શિશિરાદિભિરુત્તરાયણં વિદ્યાત્- જાનીયાત્| અયનમુત્તરં- સવિતુરુત્તરમાર્ગપ્રતિપત્તિઃ, ઉત્તરાયણમ્ આદાનં જાનીયાત્| આદાનમિતિ ચાન્વર્થં નામ ઇતિ પ્રતિપાદયતિ| તદા- તસ્મિન્ કાલે, નૃણાં પ્રતિદિનં- અન્વહં, બલમાદત્તે- સારં ગૃહ્ણાતિ| કોઽસૌ ? પ્રકૃતત્વાદાદિત્યઃ|

Adhikarana balAdAne yuktiH (3-4) · Śloka 4

કયા યુક્ત્યા બલમાદત્તે ? ઇત્યાહ તસ્મિન્ હ્યત્યર્થતીક્ષ્ણોષ્ણરૂક્ષા માર્ગસ્વભાવતઃ| આદિત્યપવનાઃ સૌમ્યાન્ ક્ષપયન્તિ ગુણાન્ ભુવઃ||૩|| તિક્તઃ કષાયઃ કટુકો બલિનોઽત્ર રસાઃ ક્રમાત્| તસ્માદાદાનમાગ્નેયમ્|૪|

સ૦-આદિત્યશ્ચ પવનાશ્ચાદિત્યપવનાઃ, તે તસ્મિન્ કાલે યસ્માત્સૌમ્યાન્ગુણાન્ ભુવઃ સમ્બન્ધિનઃ ક્ષપયન્તિ- વિનાશયન્તિ| કીદૃશાસ્તે ? અત્યર્થં- અતિશયેન તીક્ષ્ણાશ્ચોષ્ણાશ્ચ રૂક્ષાશ્ચાત્યર્થ- તીક્ષ્ણોષ્ણરૂક્ષાઃ| કસ્માદેવંવિધાસ્તે ? ઇત્યાહ- માર્ગસ્વભાવતઃ- વર્ત્મસ્વાભાવ્યાત્| ન ચ સ્વભાવઃ પર્યનુયોગમર્હતિ| માર્ગઃ- ઉષ્ણાંશોરુત્તરદિગ્ગમનમ્| યતશ્ચાદિત્યપવના રૂક્ષાસ્તતસ્તિક્તાદયો રસા બલિનો ભવન્તિ| ક્રમાદિત્યનેન યથાસંખ્યમત્ર બોધયતિ| તેન તિક્તઃ શિશિરે, વસન્તે કષાયો, ગ્રીષ્મે કટુકો, બલીત્યવતિષ્ઠતે, ન સર્વે તિક્તાદય એકૈકસ્મિન્નૃતાવિતિ| તિક્ત ઇત્યાદ્યસમાસકરણં જ્ઞાપનાર્થમ્| તિક્તાદિરેકૈકો બલી ભવતિ| દ્વૌ તુ સ્વપ્રમાણાવસ્થિતૌ| નૈવર્તૌ પૃથગ્ભૂય તિક્તાદેર્બલવત્ત્વમિત્યર્થઃ| યત એવં ભૂમેઃ સૌમ્યગુણહાનિર્વર્ધનં ચ રૂક્ષાણાં રસાનામ્, તસ્માત્કારણાદાદાનમાગ્નેયમ્|

Adhikarana dakShiNAyanam (4-5) · Śloka 5

| ઋતવો દક્ષિણાયનમ્||૪|| વર્ષાદયો વિસર્ગશ્ચ| |૫|

સ૦-ત્રયો વર્ષાદય ઋતવો દક્ષિણાયનં ભગવતો દિવાકરસ્ય દક્ષિણદિગ્ગમનમ્| સ ચ કાલો વિસર્ગાખ્યઃ|

Adhikarana balavisargai yuktiH (5-6) · Śloka 6

યદ્બલં વિસૃજત્યયમ્| સૌમ્યત્વાદત્ર સોમો હિ બલવાન્ હીયતે રવિઃ||૫|| મેઘવૃષ્ટ્યનિલૈઃ શીતૈઃ શાન્તતાપે મહીતલે| સ્નિગ્ધાશ્ચેહામ્લલવણમધુરા બલિનો રસાઃ||૬||

સ૦-યત્- યસ્માત્, બલમયં કાલો વિસૃજતિ- દદાતિ દક્ષિણાયનાખ્યઃ, તસ્માદ્વિસર્ગોઽન્વર્થસંજ્ઞઃ કાલઃ| હિ- યસ્માત્, અત્ર- વિસર્ગાખ્યે કાલે, સૌમ્યત્વાત્- સોમભૂયિષ્ઠત્વાત્, સોમો બલવાન્, તદાશ્રિતરાત્રિવૃદ્ધિદર્શનાત્| હીયતે રવિઃ- તદાશ્રિતદિનહાન્યુપલબ્ધેર્હીનશક્તિઃ સમ્પદ્યતે| કદા ? મહીતલે- ભૂપૃષ્ઠે, શાન્તતાપે સતિ| કૈઃ ? મેઘવૃષ્ટ્યનિલૈઃ શીતૈઃ| શીતૈરિત્યુપલક્ષણાર્થમ્, વિસર્ગકાલત્વાન્મૃદુભિઃ સ્નિગ્ધૈરપીતિ| અત એવ સ્નિગ્ધા રસા અમ્લલવણમધુરા બલિનો ભવન્તિ| અત્રાપિ ક્રમાદિત્યનુવર્તતે| પૂર્વવચ્ચ વ્યાખ્યેયમ્|

Adhikarana shItAdau balavicAraH (7) · Śloka 7

શીતેઽગ્ર્યં વૃષ્ટિધર્મેઽલ્પં બલં મધ્યં તુ શેષયોઃ| |૭|

સ૦-શીતસ્વભાવે કાલે હેમન્તશિશિરાખ્યે નૃણામગ્ર્યં બલં ભવતિ| વૃષ્ટિશ્ચ ઘર્મશ્ચ તસ્મિન્વૃષ્ટિઘર્મે- વર્ષાગ્રેએષ્માખ્યે કાલેઽલ્પમ્| તુરવધારણે| શેષયોઃ- શરદ્વસન્તયોરૃત્વોર્મધ્યમેવ બલમ્| નનુ, વસન્તે આદાનકાલત્વાદત્યર્થતીક્ષ્ણોષ્ણરૂક્ષૈરાદિત્યપવનૈઃ શોષ્યમાણેષુ બલવૃદ્ધિહેતુષુ ભુવઃ સૌમ્યેષુ ગુણેષુ, કથં મધ્યબલત્વમિતિ ? અત્ર બ્રૂમઃ| વર્ષાદિષુ ત્રિષ્વૃતુષુ બલમુપચિતં ક્રમેણૈવાપચીયતે| યથા- કૄષ્ણપક્ષે ચન્દ્રઃ| તસ્માદ્દીર્ઘકાલાનુવૃત્તં બલમુપચિતં વસન્તે ક્રમેણૈવાપચીયતે, ઇતિ મધ્યબલત્વં યુક્તમ્| અનેનૈવ હેતુના શિશિરેઽગ્ર્યબલત્વમ્| યતઃ સકલેન વિસર્ગિણા કાલેન યદુપચિતમતિશયેન બલં તત્ શિશિરે પ્રારમ્ભમાત્રાદાનકાલેઽપચીયમાનમપિ બલં ન હીનં લક્ષ્યતે| યથા- કૃષ્ણપક્ષાદૌ ચન્દ્રઃ ક્ષીયમાણઃ, ઇતિ યુક્તમુક્તં શીતેઽગ્ર્યં બલં વસન્તે ચ મધ્યં બલમિતિ|

Adhikarana hemante~analasya prabalyam hemantacaryA svAdvamlAdisevanam (7-8) · Śloka 8

અત એવાહ શાસ્ત્રકૃત્ | બલિનઃ શીતસંરોધાદ્ધેમન્તે પ્રબલોઽનલઃ||૭|| ભવત્યલ્પેન્ધનો ધાતૂન્ સ પચેદ્વાયુનેરિતઃ| અતો હિમેઽસ્મિન્સેવેત સ્વાદ્વમ્લલવણાત્રસાન્||૮||

સ૦-કિલ વિસર્ગાભિવર્દ્ધિતબલત્વાત્પુમાન્ બલી ભવતિ| તસ્ય બલિનઃ પુંસો હેમન્તે કાલે શીતસંરોધાદ્ધેતોરનલોઽગ્નિર્બલી ભવતિ| યતઃ સર્વતઃ સ્રોતોરોધાજ્જાઠરોઽગ્નિરાન્તરૈરેવ સ્વેરર્ચિર્ભિરભિવર્ધતે| વર્ધિતશ્ચાસૌ યુક્તમાહારં સમ્યક્પચતિ| પક્વાચ્ચાહારાદ્બલમભ્યાધિકં જાયતે| હેમન્તે ઇત્યનેન એતત્ દ્યોતયતિ, અસ્મિન્નેવ કાલે શીતસંરોધાત્ પ્રબલોઽગ્નિર્ભવતિ, ન તુ ઋત્વન્તરોપજનિતશીતસંરોધાત્| તથા હિ- અન્યર્તુજેન શીતેનાગ્નિસાદો ભવતિ, યથા- વર્ષાસુ| તત્ર હિ વૃષ્ટિવાતાભ્યાં ભવતિ શીતમ્, ન ચાગ્નિદીપ્તિઃ| તથા ચાષ્ટાઙ્ગસઙ્ગ્રહે (સૂ.અ.૪)- "વૃષ્ટિવાતાકુલે ત્વહ્નિ ભોજનં ક્લેદવાતજિત્| પરિશુષ્કં લઘુસ્નિગ્ધમુષ્ણામ્લલવણં ભજેત્" ઇતિ| ઇહ પુનરનેકરૂપં ગૌરવયુક્તં ભોજનં શસ્યતે| વક્ષ્યતિ હિ- "અતો હિમેઽસ્મિન્" ઇત્યારભ્ય યાવત્ "રસાન્ સ્નિગ્ધાન્પલં પુષ્ટમ્" ઇત્યાદિ| તથોક્તમ્- "ઊષ્મા બહિઃ પ્રતિહતો હિમશીતવાતૈરન્તઃ શરીરવિવરં પ્રતિપદ્યમાનઃ| સ્વસ્થાનપિણ્ડિતવપુર્ભવતિ પ્રચણ્ડઃ શીતેઽનિલાનલહરો વિધિરિષ્યતેઽતઃ" ઇતિ| તથા, યદ્યપિ "તત્ર સત્ત્વશરીરોત્થં" ઇત્યારભ્ય યાવત્ "તથોર્જસ્કરયોગજમ્" ઇત્યાદિના (હૃ.શા.અ.૩/૭૮) ગ્રન્થેનાહારો યુક્તજસ્યૈકસ્યૈવ બલસ્ય હેતુરિત્યુક્તો ગ્રન્થકૃતા| તથાઽપિ યુક્ત્યા નિરૂપ્યમાણઃ સહજકાલજયોરપિ બલયોરાહાર એવ હેતુઃ, અનુવૃત્તિહેતુત્વાત્| તથા હ્યાહારં વિના શરીરમેવ ન સ્યાત્| તદનયા યુક્ત્યા ત્રિવિધમપિ બલમાહારજમિતિ બોદ્ધવ્યમ્| નનુ, યદિ પ્રબલોઽનલો ભવતિ, તતઃ કિમ્ ? ઇત્યાહ- અલ્પેન્ધન ઇત્યાદિ| અલ્પમિન્ધનમાહારાખ્યં યસ્ય સોઽલ્પેન્ધનઃ સન્, સોઽનલો, ધાતૂન્- રસાદીન્ પચેત્| કીદૃશઃ ? વાયુનેરિતઃ- વાતોદ્દીપિતઃ| અતઃ- અસ્માદનન્તરોક્તાદ્ધેતોરલ્પેન્ધનત્વે સતિ ધાતુપાકાખ્યાત્| અસ્મિન્ હિમે શીતે સ્વાદ્વમ્લલવણાખ્યાન્ રસાન્ સેવેત| નાન્યર્તુસમ્ભવે હિમ ઇત્યસ્યાર્થસ્ય દ્યોતનાય (અસ્મિન્) હિમ ઇત્યુક્તમ્|

Adhikarana bubhukShitasya prAtareva bhojanam vAtaghnatailAbhya~ggAdi (9-10) · Śloka 10

દૈર્ઘ્યાન્નિશાનામેતર્હિ પ્રાતરેવ બુભુક્ષિતઃ| અવશ્યકાર્યં સમ્ભાવ્ય યથોક્તં શેએલયેદનુ||૯|| વાતઘ્નતૈલૈરભ્યઙ્ગં મૂર્ધ્નિ તૈલં વિમર્દનમ્| નિયુદ્ધં કુશલૈઃ સાર્ધં પાદાઘાતં ચ યુક્તિતઃ||૧૦||

સ૦-એતર્હિ- એતસ્મિન્કાલે, બુભુક્ષિતઃ પ્રાતરેવ- પ્રત્યુષસિ, નાન્યકાલે યત્કિઞ્ચિદ્દિનાતિક્રાન્તૌ સત્યામ્, અવશ્યકાર્યં- મૂત્રોત્સર્ગાદિકં દિનચર્યોક્તં, સમ્ભાવ્ય- સમ્પાદ્ય, યથોક્તં- યથાનિર્દિષ્ટમ્, અનુ- પશ્ચત્, વાતઘ્નતૈલાભ્યઙ્ગાદિકં શીલયેત્| યદ્યપિ "બુભુક્ષિતઃ, અવશ્યકર્યં સમ્ભાવ્ય યથોક્તં શીલયેદનુ" ઇત્યુક્તમ્, તથાપિ બુભુક્ષિતેન ન તથાન્યત્કાર્યં કાર્યમ્, યથા ભોજનમ્| તથા ચોક્તમ્- "આહારકાલે સમ્પ્રાપ્તે યો ન ભુઙ્ક્તે બુભુક્ષિતઃ| તસ્ય સીદતિ કાયાગ્નિર્નિરિન્ધન ઇવાનલઃ||" ઇતિ| તસ્માદૌચિત્યાદ્બુભુક્ષિતેનાહારઃ કાર્ય ઇતિ વેદ્યમ્| નન્વન્યસ્મિન્નપિ કાલે બુભુક્ષિતસ્યૈવાહારાનુજ્ઞાનાદિહ બુભુક્ષિતગ્રહણં ન કાર્યમ્| યુક્તમાહ ભવાન્| કિન્ત્વસ્મિન્કાલે જાઠરાગ્નિરત્યગ્નિચ્છાયાનુકારી ભવતિ| તતોઽસ્ય જાઠરાગ્નેરત્યગ્નેરિવોપચારો યુક્તઃ| યથા (ચરકે ચિ.અ.૧૫/૨૧૯, હૃદયે ચિ.અ.૧૦/૮૪)- "મુહુર્મુહુરજીર્ણેઽપિ ભોજ્યાન્યસ્યોપહારયેત્| નિરિન્ધનોઽન્તરં લબ્ધ્વા યથૈનં ન વિપાદયેત્||" ઇતિ| અબુભુક્ષિતસ્યૈવ ભોજનાધિકારિત્વમિતિ ભ્રાન્તિનિરાસાયેહ બુભુક્ષિતગ્રહણમ્| નિશાનાં દૈર્ઘ્યાદિતિ વિશિષ્ટકાલોપલક્ષણાર્થં કૃતમ્| યદાઽત્ર હેમન્તે શર્વર્યો દીર્ઘા જાયન્તે, તદૈષ વિધિઃ સર્વોનુષ્ઠેયો ન પ્રારબ્ધમાત્ર એવાસ્મિન્નિતિ| નન્વત્ર સેવેત શીલયેદ્ભજેદિત્યેકાર્થાભિધાયીનિ બહૂનિ ક્રિયાપદાનિ કિં નિર્દિષ્ટાનિ ? એકેનૈવાર્થાધિગતેઃ| અત્ર બ્રૂમઃ| કાર્યાન્તરસૂચનાર્થમેતત્પદત્રયં કૃતમ્| તથા હિ- "અતો હિમેઽસ્મિન્સેવેત" ઇત્યત્ર યઃ સેવેતશબ્દઃ સ ઇદં દ્યોતયતિ- સ્વાદ્વમ્લલવણરસાઃ પવનવિજયાર્થમસ્મિન્ કાલે નિતરામુપયોક્તવ્યાઃ| ન કાદાચિત્ક એષામસ્મિન્નૃતાવુપયોગો વિધેય ઇતિ| અત એવ વાતઘ્નતૈલાભ્યઙ્ગાદેઃ પૃથગેષાં રસાનામુપન્યાસઃ| તથા, "યથોક્તં શીલયેત્" ઇત્યત્ર યઃ શીલયેદિત્યેષ શબ્દઃ સ વાતઘ્નતૈલાદેઃ સર્વસ્ય તુલ્યકક્ષતાં દ્યોતયતિ| તથા, "પ્રાવારાજિન" ઇત્યાદૌ યો ભજેચ્છબ્દઃ સ સકલસ્યાહારવિહારશીલનસ્ય શયનવિધેશ્ચ તુલ્યતાં પ્રથયતિ| તથા ચ વક્ષ્યતિ (સૂ.અ.૭/૫૧)- "આહારશયનાબ્રહ્મચર્યૈર્યુક્ત્યા પ્રયોજિતૈઃ| શરીરં ધાર્યતે નિત્યમાગારમિવ ધારણૈઃ||" ઇતિ| વાતઘ્નતૈલૈરભ્યઙ્ગં શીલયેત્| તૈલસ્ય સર્વસ્યૈવ વાતઘ્નત્વાદ્વાતઘ્નેતિ વિશેષણમતિશયપ્રતિપાદનાર્થમ્, તેન બલાતૈલાદિભિરિતિ બોધ્યમ્| મૂર્ધ્નિ તૈલં-શિરોભ્યઙ્ગાદિ| વિમર્દનં- શરીરસંવાહનમ્, એતદૌચિત્યાદભ્યક્તઃ સન્ શીલયેત્| કુશલૈઃ- તદ્વિદ્ભિઃ સાર્ધં, નિયુદ્ધં- બાહુયુદ્ધં, શીલયેત્| પાદાઘાતં- પાદેન વિમર્દનમ્, યુક્તિત ઇત્યનેનાર્ધશક્ત્યૈવ શીલનં દ્યોતયતિ| બાહુયુદ્ધપાદાઘાતયોશ્ચાનભ્યક્તસ્યૈવ શીલનં યુક્તમ્|

Adhikarana snAnAdi, mAMsAdisevanam (11-14) · Śloka 14

કષાયાપહૃતસ્નેહસ્તતઃ સ્નાતો યથાવિધિ| કુઙ્કુમેન સદર્પેણ પ્રદિગ્ધોઽગુરુધૂપિતઃ||૧૧|| રસાન્ સ્નિગ્ધાન્ પલં પૃષ્ટં ગૌડમચ્છસુરાં સુરામ્| ગોધૂમપિષ્ટમાષેક્ષુક્ષીરોત્થવિકૃતીઃ શુભાઃ||૧૨|| નવમન્નં વસાં તૈલં, શૌચકાર્યે સુખોદકમ્| પ્રાવારાજિનકૌશેયપ્રવેણીકૌચવાસ્તૃતમ્||૧૩|| ઉષ્ણસ્વભાવૈર્લઘુભિઃ પ્રાવૃતઃ શયનં ભજેત્| યુક્ત્યાઽર્કકિરણાન્ સ્વેદં પાદત્રાણં ચ સર્વદા||૧૪||

સ૦-કષાયેણ- રોધ્રાદિના, અપહૃતઃ- અપનીતઃ, સ્નેહો યસ્ય સ એવમ્| તતઃ- અનન્તરં, યથાવિધિ- શાસ્ત્રોદિતેન વિધાનેન, સ્નાતઃ| કુઙ્કુમેન- કાશ્મીરેણ, પ્રદિગ્ધઃ- અનુલિપ્તઃ| દર્પઃ- કસ્તૂરિકા, તેન સહ વર્તતે યત્કુઙ્કુમં તદેવમ્| તથા, અગુરુણા- જોઙ્ગકેન ધૂપિતઃ| રસાન્- માંસરસાન્, સ્નિગ્ધાન્ ભજેત્| માંસરસાનાં સ્નિગ્ધત્વેઽપિ સ્નિગ્ધાનિતિ વિશેષણમતિશયદ્યોતનાર્થમ્| સ્નિગ્ધતમાન્ રસાનિત્યર્થઃ| પલં- માંસં, પુષ્ટં- મેદુરં, ભજેત્| તથા, ગુડસ્યેદં ગૌડં તન્મધ્યમ્| તથા, અચ્છસુરાં- સુરામણ્ડં, સુરાં- મદિરાં, ચ ભજેત્| અમ્લેનાન્નેન કષાયદ્રવ્યૈશ્ચ યા ક્રિયતે સા સુરા ભણ્યતે| નનુ, દ્વિધૈવ સુરા સેવ્યત્વેનેહાભીષ્ટા, તત્સુરાશબ્દ એવ નિર્દેષ્ટું ન્યાય્યઃ| તસ્મિન્હિ સામાન્યપદે નિર્દિષ્ટે દ્વિધૈવ સુરા નિર્દિષ્ટા ભવતિ| સત્યમેતત્| કિન્ત્વચ્છસુરાં નિતરાં ભજેત્, ન તથા સુરામિતિ જ્ઞાપનાર્થં દ્વયોરુપાદાનમ્| અત એવાચ્છસુરામિતિ પૂર્વં નિર્દિષ્ટમ્| ગોધૂમેત્યાદિ| ગોધૂમશ્ચ પિષ્ટં ચ માષશ્ચ ઇક્ષુશ્ચ ક્ષેએરં ચ તાન્યેવમ્| ગોધૂમપિષ્ટમાષેક્ષુક્ષીરેભ્ય ઉત્થાનં યાસાં વિકૃતીનાં તા એવમ્| ઉત્પૂર્વાત્તિષ્ઠતેઃ સુપેએતિ યોગવિભાગાદ્ભાવે કઃ| "ઉદઃ સ્થાસ્તમ્ભોઃ પૂર્વસ્ય" ઇતિ સસ્ય તકારઃ| ગોધૂમપિષ્ટમાષેક્ષુક્ષીરોત્થાશ્ચ તા વિકૃતયશ્ચ, તાઃ શુભાઃ- રમ્યાઃ, ભજેત્| તથા, નવં- અપુરાણમન્નં, તથા વસાંભજેત્| "શુદ્ધમાંસસ્ય યઃ સ્નેહઃ સા વસા પરિકીર્તિતા"| તથા, તૈલં ભજેત્- ભક્ષયેત્| અભ્યઙ્ગસ્તુ પ્રાગનુજ્ઞાત એવ| શૌચકાર્યે- શૌચક્રિયાયાં, સુખોદકં- ઉષ્ણોદકં, ભજેત્| પ્રાવારઃ- કાર્પાસો રોમવાન્ ઘનઃ પટઃ, સ્થૂલપટકાદિઃ| અજિનં- સુખસ્પર્શરોમચર્મ| કૌશેયં- પટ્ટવસનમ્| પ્રવેણી- સૂચીબાણાખ્યો વસ્ત્રવિશેષઃ| કૌચવં- રાઙ્કવવસ્ત્રભેદઃ, તવરક ઇત્યન્યે| એતૈરાસ્તૃતં- દત્તપ્રચ્છદપટં, શયનં ભજેત્| કીદૃક્ શયનં ભજેત્ ? ઉષ્ણસ્વભાવૈઃ- રોમશિકારલ્લિકાપ્રાયૈઃ, પ્રાવૃતઃ- પ્રકર્ષેણાચ્છાદિતઃ| તથા, અર્કકિરણાન્ભજેત્| કથમ્ ? યુક્ત્યા- સમ્યગ્યોગલક્ષણયા| અતિસેવિતા હિ ગ્લાન્યાદીન્ કુર્યુઃ| તથા, સ્વેદં ભજેત્| યુક્ત્યૈવેત્યત્રાપિ યોજ્યમ્| અતિસેવિતો હિ સ્વેદો ગ્લાન્યાદીન્ જનયેત્| પાદત્રાણં ચ- પાદુકાદિકં, સર્વદા ભજેત્|

Adhikarana vilAsinInAM shItaharatvam (15) · Śloka 15

પીવરોરુસ્તનશ્રોણ્યઃ સમદાઃ પ્રમદાઃ પ્રિયાઃ| હરન્તિ શીતમુષ્ણાઙ્ગ્યો ધૂપકુઙ્કુમયૌવનૈઃ||૧૫||

સ૦-ઊરૂ ચ સ્તનૌ ચ શ્રોણિશ્ચ ઊરુસ્તનશ્રોણિ| પીવરં- પીનં, ઊરુસ્તનશ્રોણિ યાસાં તા એવમ્ભૂતાઃ, પ્રમદાઃ- વિલાસિન્યઃ, શીતં હરન્તિ- નુદન્તિ| પીનત્વેનાતિકાર્શ્યમત્ર નિષિધ્યતે| તથા ચાહ ગ્રામ્યધર્માધિકારે (હૃ.સૂ.અ.૭/૬૯)- "ત્યજેદતિકૃશામ્" ઇતિ| કિમ્ભૂતાઃ ? સહ મદેન- યૌવનોદ્ભૂતેન સુરાદિપાનજેન કામોદ્રેકકારિણા વા, વર્તન્તે તાઃ સમદાઃ| તથા, પ્રિયાઃ- વલ્લભાઃ, શીતં હરન્તિ| કિમ્ભૂતાઃ ? ઉષ્ણાઙ્ગ્યો ધૂપકુઙ્કુમયૌવનૈઃ- અગુર્વાદિધૂપેનોષ્ણાઙ્ગ્યઃ, તથા કુઙ્કુમાનુલેપનેનોષ્ણાઙ્ગ્યઃ, તથા યૌવનોષ્મણા, સહજેનોષ્ણાઙ્ગ્ય ઇતિ યોજ્યમ્|

Adhikarana nivAtoShNagRuhasevanam (16) · Śloka 16

અઙ્ગારતાપસન્તપ્તગર્ભભૂવેશ્મચારિણઃ| શીતપારુષ્યજનિતો ન દોષો જાતુ જાયતે||૧૬||

સ૦-અઙ્ગારાણાં તાપોઽઙ્ગારતાપઃ, તેન સન્તપ્તં ચ તદ્ગર્ભેઽભ્યન્તરે ભૂવેશ્મ ચ તત્તસ્મિંશ્ચરતિ- તિષ્ઠતિ નિત્યં યસ્તસ્યાઙ્ગારતાપસન્તપ્તગર્ભભૂવેશ્મચારિણઃ પુંસો યતઃ શીતપારુષ્યજનિતો દોષો- દુઃખં, ન જાતુ- કદાચિજ્જાયતે, તતોઽઙ્ગારતાપસન્તપ્તગર્ભભૂવેશ્મચારી સ્યાદિતિ ભાવઃ|

Adhikarana shishiracaryA shishire~api pUvoktavidhiH (17) · Śloka 17

અયમેવ વિધિઃ કાર્યઃ શિશિરેઽપિ વિશેષતઃ| તદા હિ શેએતમધિકં રૌક્ષ્યં ચાદાનકાલજમ્||૧૭||

સ૦-અયમેવ- હૈમન્તઃ, વિધિઃ- પૂર્વોક્તઃ, શિશિરે ચ વિશેષતઃ- અતિશયેન કાર્યઃ| કુતઃ ? ઇત્યાહ- યસ્માત્તસ્મિન્ કાલે શીતમધિકં ભવતિ, કાલસ્વાભાવ્યાત્| તથા, આદાનકાલાજ્જાતમાદાનકાલજં ચ રૌક્ષ્યં ભવતિ| તતો હેતુદ્વયાદ્વિશેષેણ હૈમન્તિકો વિધિઃ સેવ્યઃ| હેમન્તે "રસાન્ સ્નિગ્ધાન્ શીલયેત્" ઇત્યુક્તમ્| શિશિરે તાનતિશયેન શીલયેત્| એવં સર્વોઽપિ હૈમન્તિકૌ વિધિર્યોજનીયઃ| આદાનકાલજમિત્યનેનૈતદ્દ્યોતયતિ| આદાનકાલ એવ રૌક્ષ્યસ્ય કારણમ્, નાન્યત્| અત એવ હેમન્તે શીતેઽપિ રૌક્ષ્યં નાસ્ત્યેવેતિ| આદાનસ્ય ચ પ્રારમ્ભમાત્રત્વે એવ શિશિરસ્ય સમ્ભવ ઇતિ શિશિરે કિઞ્ચિદેવ રૌક્ષ્યં વેદ્યમ્| નનુ, યથા રૌક્ષ્યમાદાનકાલજં તથૌષ્ણ્યમપિ| તથા ચોક્તમ્- "તસ્મિન્ હ્યત્યર્થતીક્ષ્ણોષ્ણરૂક્ષાઃ" ઇતિ| એવં ચૌષ્ણ્યસદ્ભાવાચ્છીતસ્ય હેમન્તતો હાનિઃ પ્રાપ્તા, ન ત્વાધિક્યમ્| તત્કથમુક્તં "તદા હિ શીતમધિકમ્" ઇતિ ? બ્રૂમઃ| રૌક્ષ્યસ્ય દ્વૌ હેતૂ| એકસ્તાવદ્ભગવદ્દિવાકરકરૈર્જગત્સ્નેહાદાનમ્| દ્વિતીયસ્ત્વાગ્નેયઃ કાલઃ| તદેવં રૌક્ષ્યેણોભયહેતુજેન શિશિરે કાલે વાતાઃ શીતસ્વભાવા આહિતાધિકશક્તયો જાયન્તે હૈમન્તેભ્યો મારુતેભ્યઃ| તથાવિધાશ્ચૌષ્ણ્યેનાદાનકાલજેનાદાનકાલપ્રાથમ્યાદપ્રાપ્તબલેન શિશિરે નાભિભૂયન્તે| અનભિભૂતાશ્ચ શીતસ્વભાવત્વાચ્ચ શીતમેવ વર્ધયન્તિ| અતો યુક્તં શીતાધિક્યં શિશિર ઇતિ|

Adhikarana vasantacaryA shleShmajayaprakArAdi shuNThIkvathitajalapAnAdi (18-23) · Śloka 23

સમ્પ્રતિ વસન્તચર્યાં વિવક્ષુરિદમાહ કફશ્ચિતો હિ શિશિરે વસન્તેઽર્કાંશુતાપિતઃ| હત્વાઽગ્નિં કુરુતે રોગાનતસ્તં ત્વરયા જયેત્||૧૮|| તીક્ષ્ણૈર્વમનનસ્યાદ્યૈર્લઘુરૂક્ષૈશ્ચ ભોજનૈઃ| વ્યાયામોદ્વર્તનાઘાતૈર્જિત્વા શ્લેષ્માણમુલ્બણમ્||૧૯|| સ્નાતોઽનુલિપ્તઃ કર્પૂરચન્દનાગુરુકુઙ્કુમૈઃ| પુરાણયવગોધૂમક્ષૌદ્રજાઙ્ગલશૂલ્યભુક્||૨૦|| સહકારરસોન્મિશ્રાનાસ્વાદ્ય પ્રિયયાઽર્પિતાન્| પ્રિયાસ્યસઙ્ગસુરભીન્ પ્રિયાનેત્રોત્પલાઙ્કિતાન્||૨૧|| સૌમનસ્યકૃતો હૃદ્યાન્વયસ્યૈઃ સહિતઃ પિબેત્| નિર્ગદાનાસવારિષ્ટસીધુમાર્દ્વીકમાધવાન્||૨૨|| શૃઙ્ગબેરામ્બુ સારામ્બુ મધ્વમ્બુ જલદામ્બુ ચ| |૨૩|

સ૦-શિશિરે મધુરસ્નિગ્ધાદિના આહારેણ કાલસ્વાભાવ્યાચ્ચ શ્લેષ્મા સઞ્ચિતોઽતિશયેન સ્ત્યાનત્વાદતિકુપિતો વસન્તે ઋતાવર્કાંશુતાપિતઃ- સૂર્યપ્રભાભિર્વિલાયિતો, દ્રવસ્વરૂપત્વાજ્જલમિવ વિપરીતં જાઠરાગ્નિં હત્વા, હિ- યસ્માત્, રોગાન્- વિકારાન્, કુરુતે- જનયતિ| અતઃ- અસ્માત્કારણાત્, તં- કફં, ત્વરયા- શીઘ્રમેવ, જયેત્| દોષાનિતિ કેચિત્પઠન્તિ| અર્કતાપિત ઇત્યનેનૈવ સિદ્ધે અંશુશબ્દોઽત્ર રશ્મીનાં પટિમાનં સૂચયતિ, ન તથા શીતે| તત્ર હિ (સં.સૂ.અ.૪)- "ધૂમધૂમ્રરજોમન્દાસ્તુષારાવિલમણ્ડલાઃ| દિગાદિત્યાઃ" ઇત્યધિજગે| કૈર્જયેત્? તીક્ષ્ણૈર્વમનનસ્યવિરેકાદિભિરુપક્રમેત્| તથા, લઘૂનિ રૂક્ષાણિ ચ યાનિ ભોજનાનિ, તૈશ્ચ| તથા, વ્યાયામશ્ચોદ્વર્તનં ચ આઘાતશ્ચ તૈશ્ચ કફં જયેદિતિ| ચશબ્દો લુપ્તનિર્દિષ્ટઃ| તતઃ કફમુલ્બણં- ઉદ્ધતં, જિત્વાઽનન્તરં સ્નાતોઽનુલિપ્તઃ- સમાલિપ્તઃ કર્પૂરચન્દનાગુરુકુઙ્કુમૈઃ| તથા, પુરાણં ચ તદ્યવગોધૂમં ચ, તથા, ક્ષૌદ્રં- માક્ષિકં, તથા જાઙ્ગલં ચ તચ્છૂલ્યં ચ- "શૂલેન સંસ્કૃતં માંસં શૂલ્યમ્" ભટિત્રં ચ, તત્તાનિ ભુઙ્ક્તે પુરાણયવગોધૂમક્ષૌદ્રજાઙ્ગલશૂલ્યભુક્| શૂલ્ય ઇતિ "શૂલોખાદ્યત્" ઇતિ યત્| એવંવિધઃ સન્ વયસ્યૈઃ- મિત્રૈઃ સહિત આસવાદીન્ પિબેત્| કિમ્ભૂતાન્? નિર્ગદાન્- નિવૃત્તગદાન્નિર્દોષાન્, પિબેદિતિ વક્ષ્યમાણેન સમ્બન્ધોઽત્ર દીપકત્વાત્| આસવો- યો દ્રવ્યાણ્યાસુત્ય ક્રિયતે| ઉક્તં ચ- "મદ્યાકરાધિકદ્રવ્યમદિરાદ્યૈઃ કૃતસ્તુ યઃ| સોઽરિષ્ટઃ સ્યાદાસવસ્તુ દ્રવ્યાણ્યાસુત્ય યઃ કૃતઃ||" ઇતિ| સીધુઃ- ઇક્ષુરસોદ્ભવઃ| માર્દ્વીકં- મૃદીકારસોદ્ભવમ્| માધવો- મધુના સંસ્કૃતઃ| કિમ્ભૂતાનાસવાદીન્? સહકારરસોન્મિશ્રાન્- અધિવાસિતાન્| તથા, પ્રિયયા- દયિતયા, આસ્વાદ્ય- કિઞ્ચિત્પીત્વા, અર્પિતાન્- ઢૌકિતાન્| તથા, પ્રિયાસ્યસઙ્ગેન સુરભીન્,-સુગન્ધીન્| તથા, પ્રિયાનેત્રાણ્યેવોત્પલાનિ તૈરઙ્કિતાન્-સઞ્જાતશોભાન્| તથા, સૌમનસ્યકૃતઃ- ચિત્તપ્રસાદકૃતઃ| તથા, હૃદ્યાન્- હૃદયાય હિતાન્| તથા, શૃઙ્ગબેરામ્બુ- શુણ્ઠીક્વથિતજલં પિબેત્| તથા, સારઃ-અસનચન્દનાદિજઃ, તેન ક્વથિતમમ્બુ પિબેત્| તથા, મધુના યુક્તમમ્બુ મધ્વમ્બુ| જલદેન- મુસ્તયા ચ ક્વથિતમમ્બુ પિબેત્| ચેતિ સમુચ્ચયે|

Adhikarana madhyAhne udyAnasevanam (23-25) · Śloka 25

| દક્ષિણાનિલશીતેષુ પરિતો જલવાહિષુ||૨૩|| અદૃષ્ટનષ્ટસૂર્યેષુ મણિકુટ્ટિમકાન્તિષુ| પરપુષ્ટવિઘુષ્ટેષુ કામકર્માન્તભૂમિષુ||૨૪|| વિચિત્રપુષ્પવૃક્ષેષુ કાનનેષુ સુગન્ધિષુ| ગોષ્ઠીકથાભિશ્ચિત્રાભિર્મધ્યાહ્નં ગમયેત્સુખી||૨૫||

સ૦-કાનનેષુ- ઉપવનેષુ, સ્થિતો મધ્યાહ્નં ગમયેત્- અતિવાહયેત્| અહ્નો મધ્યો મધ્યાહ્નઃ| "સંખ્યાવિસા" ઇત્યાદિજ્ઞાપકાત્પૂર્વાપરેત્યાદિના એકદેશિસમાસઃ| "અહ્નોઽહ્ન એતેભ્યઃ" ઇત્યહ્નાદેશઃ| કથમ્ ? ગોષ્ઠ્યાં- ક્રીડાયાં કથા ગોષ્ટીકથાસ્તાભિઃ, ચિત્રાભિઃ- કમનીયાભિઃ, ન ત્વર્થવ્યવહારસમ્બન્ધિનીભિઃ| કીદૃશઃ સન્ ? સુખી- રાગદ્વેષાદિરહિતઃ| કિમ્ભૂતેષુ કાનનેષુ ? દક્ષિણદિક્પ્રવૃત્તૈરનિલૈઃ શીતાનિ, તેષુ દક્ષિણાનિલશીતેષુ| તથા, પરિતઃ- સમન્તાજ્જલં નિત્યં વહન્તિ યાનિ તેષુ| આભીક્ષ્ણ્યે ણિનિઃ| તથા, ક્વચિત્પ્રદેશે અદૃષ્ટઃ- ઈષદ્દૃષ્ટઃ, ક્વચિદતિઘનત્વાત્ નષ્ટઃ- ન દૃશ્યતે, સૂર્યો યેષૂપવનેષુ તાન્યેવં તેષુ| તથા, મણીનાં- વજ્રમરકતાદીનાં, કુટ્ટિમાનિ- વિશિષ્ટા ભુવઃ, તાભિઃ કાન્તિઃ- શોભ, યેષાં તાન્યેવં તેષુ| તથા, પરપુષ્ટૈઃ- કોકિલૈઃ વિઘુષ્ટેષુ- કૃતશબ્દેષુ| તથા, કામસ્ય કર્માન્તાઃ કામકર્માન્તાઃ- મદનવ્યાપારાઃ| અન્તશબ્દોઽત્ર પ્રશંસાવચને| યથોદ્ભટસ્ય (કાવ્યાલઙ્કારસઙ્ગ્રહે પ્રથમસર્ગે) વચનમ્- "વનાન્તદેવતાવેણ્યઃ" ઇતિ) કામકર્માન્તનિમિત્તં ભૂમયો યેષાં વનાનાં તાન્યેવં તેષુ| વિચિત્રાણિ- નાનારૂપાણિ, પુષ્પાણિ યેષાં તે તથાવિધા વૃક્ષા યેષાં તાન્યેવં તેષુ| સુષ્ઠુ ગન્ધો યેષાં તેષુ| "ગન્ધસ્યેત્" ઇતીત્સમાસાન્તઃ|

Adhikarana gurushItAdityAgaH (26) · Śloka 26

ગુરુશીતદિવાસ્વપ્નસ્નિગ્ધામ્લમધુરાંસ્ત્યજેત્| |૨૬|

સ૦-અસ્મિન્કાલે કફોપચયદોષભયાત્ ગુરુશીતાદીંસ્ત્યજેત્| નનુ, લવણમપિ શ્લેષ્માણં કરોતિ, તત્કસ્માદિહ ન નિષિદ્ધમ્ ? અતો બ્રૂમઃ| લવણઃ પૂર્વં કફમમ્લમધુરાવિવ ન કરોતિ| કિં તર્હિ ? નિધને ચિરન્તનસઞ્ચિતં સ્રુતિરૂપં શ્લેષ્માણં વિધત્તે, વિષ્યન્દિત્વાત્| ન ચ લવણસ્ય મધુરાદેરિવ બહુતરસ્ય પ્રયોગઃ પ્રસિદ્ધઃ, કિં તર્હિ ? અલ્પસ્યૈવ| તસ્માલ્લવણસ્યાત્રાનિષેધ એવ ન્યાય્યઃ|

Adhikarana grIShmacaryA paTvAdityAgaH (26-27) · Śloka 27

અધુના ગ્રીષ્મચર્યામુપદિદિક્ષુરાહ | તીક્ષ્ણાંશુરતિતીક્ષ્ણાંશુર્ગ્રીષ્મે સંક્ષિપતીવ યત્||૨૬|| પ્રત્યહં ક્ષીયતે શ્લેષ્મા તેન વાયુશ્ચ વર્ધતે| અતોઽસ્મિન્પટુકટ્વમ્લવ્યાયામાર્કકરાંસ્ત્યજેત્||૨૭||

સ૦-યત્- યસ્માત્, તીક્ષ્ણાંશુઃ- ભાસ્કરઃ, અતિતીક્ષ્ણા અંશવઃ- કરાઃ, યસ્ય સ એવંભૂતઃ સન્, ગ્રીષ્મે સંક્ષિપતીવ જગત્સ્નેહમિત્યત્રાનુક્તમપ્યર્થાલ્લભ્યતે| કેચિત્તુ "સ્નેહમર્કોઽતિતીક્ષ્ણાંશુઃ" ઇતિ પઠન્તિ| સ્નેહસ્તેજો બલં સારમિત્યેકોઽર્થઃ| તં સ્નેહમર્કઃ સંક્ષિપતીવ- યત્સમ્બન્ધાત્ સંહરતીવ પિબતીવ| ઇવશબ્દેનૈતત્સૂચયતિ- હેતુપ્રત્યયપરતન્ત્રેષુ સર્વભાવેષુ ન કશ્ચિત્ક્વચિત્ તદ્બુદ્ધિપૂર્વકં સંહરતિ| અતઃ- અસ્માત્કારણાત્, અસ્મિન્- ગ્રીષ્મકાલે, પટ્વાદીસ્ત્યજેત્| પરમાર્થતો બલહાનિકૃત્ત્વાદેષામ્|

Adhikarana madhurAnnAdisevanam (28) · Śloka 28

કિમત્ર સેવ્યમ્ ? ઇત્યાહ ભજેન્મધુરમેવાન્નં લઘુ સ્નિગ્ધં હિમં દ્રવમ્| |૨૮|

સ૦-મધુરમેવાન્નં ભજેત્- બાહુલ્યેન મધુરમન્નં સેવ્યમ્, ન તથાઽન્યરસાઘ્રાતમ્, ઇત્યેવકારાલ્લભ્યતે| તથા, લઘુ સ્નિગ્ધં હિમં દ્રવં ચેતિ| ચશ્બ્દો લુપ્તનિર્દિષ્ટો દ્રષ્ટવ્યઃ|

Adhikarana saktusharkarAdilehaH (28) · Śloka 28

સામાન્યેન ભોજનમુક્ત્વા વિશેષેણાહ | સુશીતતોયસિક્તાઙ્ગો લિહ્યાત્સક્તૂન્ સશર્કરાન્||૨૮||

સ૦-સક્તૂન્ સશર્કરાન્ લિહ્યાત્| સુષ્ઠુ શીતં સુશીતં ચ તત્તોયં ચ, તેન સિક્તં- આપ્લુતં, અઙ્ગં- કાયો, યસ્ય સ એવંભૂતઃ સન્|

Adhikarana madyapAnaniShedhaH (29) · Śloka 29

મદ્યં ન પેયં, પેયં વા સ્વલ્પં, સુબહુવારિ વા| |૨૯|

સ૦-અસ્મિન્કાલે મદ્યં ન પેયમ્| પેયં વા સ્વલ્પમિતિ વાતશ્લેષ્મપ્રકૃતિના શ્લેષ્મવાતક્ષયાર્થમન્યર્તુવદ્બહુ ન પેયમ્, કિંતર્હિ ? સ્વલ્પમેવ પાતવ્યમ્| સુબહુવારિ વેતિ પિત્તશ્લેષ્મપ્રકૃતિના મદ્યોચિતેન શ્લેષ્મક્ષયાર્થં પિત્તપ્રતીકારમપીચ્છતા સુબહુવારિ તન્મદ્યં પેયમ્| ઇત્યત્રાનુક્તોઽપ્યેવમર્થાદ્વિષયવિભાગો બોધ્યઃ| અન્યથા નિષેધવિધ્યોર્વિરોધઃ સ્યાત્|

Adhikarana uktavidhyatikrame doShaH (29) · Śloka 29

ઉક્તવિધ્યતિક્રમે દોષમાહ | અન્યથાશોષશૈથિલ્યદાહમોહાન્ કરોતિ તત્||૨૯||

સ૦-તત્- મદ્યમ્, અન્યેન પ્રકારેણ પીતં સત્ શોફાદીન્ કરોતિ| શોફઃ- શ્વયથુઃ| શૈથિલ્યં- અઙ્ગાનામનૈષ્ઠુર્યમ્| દાહઃ- સર્વાઙ્ગીણસ્તાપઃ| મોહઃ- અજ્ઞાનં જન્તોઃ|

Adhikarana mAMsaiH saha shuklashAliBakShaNam (30) · Śloka 30

કુન્દેન્દુધવલં શાલિમશ્નીયાજ્જાઙ્ગલૈઃ પલૈઃ| |૩૦|

સ૦-કુન્દઃ- પુષ્પવિશેષઃ, ઇન્દુઃ- ચન્દ્રઃ, તયોર્દ્વન્દ્વઃ| કુન્દેન્દુવદ્ધવલં- શુક્લં શાલિં જાઙ્ગલૈઃ પલૈઃ- માંસૈઃ સહાશ્નીયાત્- અદ્યાત્| "ક્ષુણ્ણઃ સિતઃ સ્મૃતઃ શાલી રક્તો વ્રીહિરુદાહૃતઃ"|

Adhikarana nAtighanarasAdeH pAnam, surabhIkRutajalapAnam (30-32) · Śloka 32

| પિબેદ્રસં નાતિઘનં રસાલાં રાગખાણ્ડવૌ||૩૦|| પાનકં પઞ્ચસારં વા નવમૃદ્ભાજને સ્થિતમ્| મોચચોચદલૈર્યુક્તં સામ્લં મૃન્મયશુક્તિભિઃ||૩૧|| પાટલાવાસિતં ચામ્ભઃ સકર્પૂરં સુશીતલમ્|૩૨|

સ૦-રસં નાતિઘનં પિબેત્| રસશબ્દેનાદિલોપાખ્યયા તન્ત્રયુક્ત્યા માંસરસ ઉચ્યતે| તથા, રસાલં- માર્જિકાખ્યાં પિબેત્| તથા, રાગખાણ્ડવૌ પાનકં ચ પઞ્ચસારાખ્યમ્| એતેષાં ચ લક્ષણં તન્ત્રાન્તરે ઉક્તમ્| યથા- "સિતામધ્વાદિમધુરા રાગાસ્તત્રાચ્છકાન્તયઃ| તે સામ્લાઃ ખાણ્ડવા લેહ્યાઃ પેયાશ્ચાંશુકગાલિતાઃ|| સ્વાદ્વમ્લપટુકટ્વાદ્યાઃ પ્રલેહાસ્તત્ર ખાણ્ડવાઃ| ગુડદાડિમમાંસાદ્યા રાગા અંશુકગાલિતાઃ|| હૃદ્યા વૃષ્યા રુચિકરા ગ્રાહિણો રાગખાણ્ડવાઃ" ઇતિ| તથા- "દ્રાક્ષામધૂકખર્જૂરકાશ્મર્યૈઃ સપરૂષકૈઃ| તુલ્યાંશૈઃ કલ્પિતં પૂતં શીતં કર્પૂરવાસિતમ્|| પાનકં પઞ્ચસારાખ્યં દાહતૃષ્ણાનિવર્તકમ્|" અન્યત્ર ચોક્તમ્| યથા- "ગુડદાડિમાદિયુક્તા વિજ્ઞેયા રાગખાણ્ડવાઃ| ત્રિજાતમરિચાદ્યૈસ્તુ સંસ્કૃતાઃ પાનકાસ્તથા " ઇતિ| કીદૃશં પાનકં પિબેત્ ? ઇત્યાહ- નવં યન્મૃદ્ભાજનં તત્ર સ્થિતમ્| તથા, મોચં- કદલીફલં, ચોચં- પનસફલં, તયોર્દલાનિ, તૈર્યુક્તમ્| તથા, સામ્લમ્, તિત્તિડીકાદિયોગાત્ ખાણ્ડવરસાનુગતમ્| કેચિત્તુ ક્ષીરં ઘૃતપિપ્પલીશશિમાક્ષિકશર્કરોપેતં પઞ્ચસારં પાનકમિત્યાહુઃ| કેન પિબેત્ ? ઇત્યાહ- મૃન્મયશુક્તિભિઃ| પાટલયા વાસિતં- સુરભીકૃતં, તથા સકર્પૂરં સુશીતલં ચામ્ભઃ પિબેત્| મૃન્મયશુક્તિભિરિત્યત્રાપિ યોજ્યમ્| સુશ્રુતે ચોક્તમ્- "પરિપેલવયા તુલ્યા ગુડગુગ્ગુલુમુસ્તકાઃ| ચૂર્ણિતાઃ શશિનોપેતા નવભાજનધૂપનમ્|| કુષ્ઠમુસ્તકસંયુક્તૈઃ પેલવોશીરવાલકૈઃ| મૃદિતા મૃત્સુપિષ્ટૈસ્તૈઃ ખદિરાઙ્ગારપાચિતાઃ|| સહકારરસાભ્યક્તાશ્ચમ્પકોત્પલવાલકૈઃ| પદ્મકુબ્જકકુન્દૈશ્ચ યથાલાભાધિવાસિતાઃ|| શ્રેષ્ઠઃ સલિલવાસોઽયં સ્મૃતઃ સર્વર્તુકો બુધૈઃ"| ઇતિ|

Adhikarana rAtrau mAhiShakShIrapAnam (32-33) · Śloka 33

| શશાઙ્કકિરણાન્ ભક્ષ્યાન્ રજન્યાં ભક્ષયન્ પિબેત્||૩૨|| સસિતં માહિષં ક્ષીરં ચન્દ્રનક્ષત્રશીતલમ્| |૩૩|

સ૦-માહિષં ક્ષીરં સસિતં- સશર્કરં, રજન્યાં- રાત્રૌ, પિબેત્| કિમ્ભૂતમ્ ? ચન્દ્રેણ નક્ષત્રૈશ્ચ શીતલમ્| રાત્રાવાકાશે શૈત્યાર્થં સ્થાપિતમિત્યર્થઃ| કિંકુર્વન્ પિબેત્ ? ભક્ષ્યાન્ ભક્ષયન્- ભુઞ્જન્| કીદૃશાન્ ? શશાઙ્કકિરણાન્- કર્પૂરનાડિકાખ્યાન્| [ (હૃ.ચિ.અ.૫/૪૯)- "તાલીસચૂર્ણવટકાઃ સકર્પૂરસિતોપલાઃ| શશાઙ્કકિરણાખ્યાસ્તુ ભક્ષ્યા રુચિકરાઃ પરમ્||"]

Adhikarana svApaprakAraH (33-34) · Śloka 34

| અભ્રઙ્કષમહાશાલતાલરુદ્ધોષ્ણરશ્મિષુ||૩૩|| વનેષુ માધવીશ્લિષ્ટદ્રાક્ષાસ્તબકશાલિષુ| |૩૪|

સ૦-અભ્રં- આકાશં, કષન્તિ- ઉલ્લિખન્તિ, અત્યુચ્ચતયાઽભ્રઙ્કષાઃ| મહાન્તશ્ચ તે શાલાશ્ચ તાલાશ્ચ મહાશાલતાલાઃ| અભ્રઙ્કષાશ્ચ તે મહાશાલતાલાશ્ચ, તૈ રુદ્ધઃ- સ્થગિતઃ, ઉષ્ણરશ્મિઃ- દિનકરો યેષુ વનેષુ તેષુ, મધ્યન્દિને- મધ્યાહ્ને, અર્કતાપાર્તઃ સન્ સ્વપ્યાત્- શયીત| માધવ્યો- લતાવિશેષા અતિમુક્તકાખ્યાઃ, તાસુ શ્લિષ્ટા માધવીશ્લિષ્ટાઃ દ્રાક્ષાયાસ્તબકાઃ- ગુચ્છકા દ્રાક્ષાસ્તબકાઃ| માધવીશ્લિષ્ટાશ્ચ તે દ્રાક્ષાસ્તબકાશ્ચ, તૈઃ શાલિતું- શ્લાઘિતું શીલં યેષાં વનાનાં તાનિ માધવીશ્લિષ્ટદ્રાક્ષાસ્તબકશાલીનિ, તેષુ વનેષુ|

Adhikarana veNvAdinirmitagRuhe svApaH (34-35) · Śloka 35

કસ્મિન્ સ્વપ્યાત્ ? ઇત્યાહ | સુગન્ધિહિમપાનીયસિચ્યમાનપટાલિકે||૩૪|| કાયમાને ચિતે ચૂતપ્રવાલફલલુમ્બિભિઃ| |૩૫|

સ૦-કાયમાને- વેણ્વાદિનિષ્પાદિતે ગૃહવિશેષે| કીદૃશે ? સુગન્ધિ ચ તદ્ધિમં ચ તત્પાનીયં ચ તત્સુગન્ધિહિમપાનીયમ્| પટાનાં- વસ્ત્રાણાં, આલિઃ- પઙ્ક્તિઃ, પટાલિઃ| સુગન્ધિહિમપાનીયેન સિચ્યમાના પટાલિર્યસ્મિન્નસૌ સુગન્ધિહિમપાનીયસિચ્યમાનપટાલિકઃ, તસ્મિન્ તથાવિધે કાયમાને| તથા, પ્રવાલાઃ- કિસલયાનિ| ફલાનાં લુમ્બયઃ- સ્તબકાઃ| પ્રવાલાશ્ચ ફલલુમ્બયશ્ચ પ્રવાલફલલુમ્બયઃ| ચૂતાનાં પ્રવાલફલલુમ્બયસ્તાભિઃ, ચિતે- પરિતો વ્યાપ્તે|

Adhikarana shayanIyaprakAraH (35-37) · Śloka 37

ઈદૃશે કાયમાને સ્થિતો યાદૃશે શયને શયીત તન્નિરૂપયન્નાહ | કદલીદલકહ્લારમૃણાલકમલોત્પલૈઃ||૩૫|| કોમલૈઃ કલ્પિતે તલ્પે હસત્કુસુમપલ્લવે| મધ્યંદિનેઽર્કતાપાર્તઃ સ્વપ્યાદ્ધારાગૃહેઽથવા||૩૬|| પુસ્તસ્ત્રીસ્તનહસ્તાસ્યપ્રવૃત્તોશીરવારિણિ| |૩૭|

સ૦-કદલીત્યાદિ| તલ્પે- શયને, કલ્પિતે| કૈઃ ? કદલીદલાદિભિઃ| કદલ્યાઃ- રમ્ભાયાઃ, દલાનિ- પત્રાણિ, કહ્લારં- સૌગન્ધિકમ્, મૃણાલં- બિસમ્, કમલં- પદ્મમ્, ઉત્પલં- કુમુદમ્, એતેષાં દ્વન્દ્વઃ| તૈઃ કદલીદલાદિભિઃ, કોમલૈઃ- સુકુમારસ્પર્શૈઃ, કલ્પિતે- રચિતે| કિમ્ભૂતે ? કુસુમાનિ ચ પલ્લવાશ્ચ કુસુમપલ્લવાઃ| હસન્ત ઇવ કુસુમપલ્લવા યત્ર તસ્મિન્| ધારાગૃહેઽથવા સ્વપ્યાદિતિ વર્તતે| ધારાગૃહં- અવિરતં યતો જલધારાઃ પતન્તિ| કિમ્ભૂતે ? પુસ્તસ્ત્રીસ્તનહસ્તાસ્યૈઃ પ્રવૃત્તમુશીરવારિ યત્ર તસ્મિન્| પુસ્તો- દાર્વાદિમય્યાઃ સ્ત્ર્યાદ્યાકૃતેરુપાદાનકારણં યદ્વસ્તુ તદુચ્યતે|

Adhikarana nishAsu saudhapRuShThe sthitiH (37-38) · Śloka 38

| નિશાકરકરાકીર્ણે સૌધપૃષ્ઠે નિશાસુ ચ||૩૭|| આસના| |૩૮|

સ૦-નિશાસુ- રાત્રિષુ, સૌધપૃષ્ઠે- હર્મ્યતલે, આસના- સ્થિતિઃ| કાર્યેત્યધ્યાહાર્યમ્| તત્રાસીતેત્યર્થઃ| કિમ્ભૂતે સૌધપૃષ્ઠે ? નિશાકરઃ- શીતાંશુઃ, તસ્ય કરાઃ- ગભસ્તયઃ, તૈરાકીર્ણે- વ્યાપ્તે|

Adhikarana tAlavRuntasevanaprakAraH (38-41) · Śloka 41

સ્વસ્થચિત્તસ્ય ચન્દનાર્દ્રસ્ય માલિનઃ| નિવૃત્તકામતન્ત્રસ્ય સુસૂક્ષ્મતનુવાસસઃ||૩૮|| જલાર્દ્રાસ્તાલવૃન્તાનિ વિસ્તૃતાઃ પદ્મિનીપુટાઃ| ઉત્ક્ષેપાશ્ચ મૃદૂત્ક્ષેપા જલવર્ષિહિમાનિલાઃ||૩૯|| કર્પૂરમલ્લિકામાલા હારાઃ સહરિચન્દનાઃ| મનોહરકલાલાપાઃ શિશવઃ સારિકાઃ શુકાઃ||૪૦|| મૃણાલવલયાઃ કાન્તાઃ પ્રોત્ફુલ્લકમલોજ્જ્વલાઃ| જઙ્ગમા ઇવ પદ્મિન્યો હરન્તિ દયિતાઃ ક્લમમ્||૪૧||

સ૦-સ્વસ્થચિત્તસ્ય- રાગાદ્યનુપહતમનસઃ, જલાર્દ્રાઃ ક્લમં હરન્તિ| એવં તાલવૃન્તાદયો યોજ્યાઃ| અન્તર્દીપકત્વાદસ્ય| તથા ચ કીદૃશસ્ય ? ચન્દનાર્દ્રસ્ય- ચન્દનેનાનુલિપ્તસ્ય| તથા, માલિનઃ- સ્રગ્વિણઃ| તથા, નિવૃત્તં કામતન્ત્રં- પુષ્પધન્વપરિચ્છદો યસ્ય| તથા, સુષ્ઠુ સૂક્ષ્મે તનુની સ્વચ્છે વાસસી યસ્ય સ એવમ્| જલાર્દ્રાઃ- પાનીયપ્લુતાઃ શાટિકાઃ| તાલવૃન્તાનિ- મયૂરપિચ્છાદિકૃતાનિ તાલવૃન્તાકૃતીનિ વ્યજનાનિ| તથા, વિસ્તૃતાઃ- મહાન્તઃ, પદ્મિનીપુટાઃ- નલિનીપત્રાણિ, વીજનાર્થમ્| તથા, ઉત્ક્ષેપાઃ- મયૂરપિચ્છાદિકૃતા વ્યજનવિશેષાઃ| તે ચ કિમ્ભૂતાઃ ? મૃદુરુત્ક્ષેપો યેષુ તે મૃદૂત્ક્ષેપાઃ| જલવર્ષી હિમોઽનિલો યેષુ ઉત્ક્ષેપેષુ તે જલવર્ષિહિમાનિલાઃ| શીતજલાભ્યુક્ષિતૈરેતૈર્વાતઃ કાર્ય ઇત્યર્થઃ| કર્પૂરેત્યાદિ| માલાશબ્દઃ પ્રત્યેકં યુજ્યતે| સ્ફટિકકર્પૂરગ્રથિતા માલા મલ્લિકામાલાશ્ચેત્યર્થઃ| તથા, હારાઃ- મુક્તાફલદામાનિ| કિમ્ભૂતાઃ ? સહ હરિચન્દનેન વર્તન્ત ઇતિ સહરિચન્દનાઃ| યત્ છેદે લોહિતમતિસુગન્ધિ સુષ્ઠુ શીતવીર્યં ચ, તદ્ધરિચન્દનમુચ્યતે| મનોહરેત્યાદિ| મનોહરો- રમ્યઃ, કલો- મધુરઃ, આલાપો યેષાં તે મનોહરકલાલાપાઃ| શિશવો- બાલકાઃ| તથા, સારિકાઃ- શરારયઃ| શુકાઃ- કીરાઃ| મૃણાલેત્યાદિ| મૃણાલાનિ- અતિકોમલાનિ બિસાનિ, વલયાઃ- કટકાનિ, યાસાં તાઃ| દયિતાઃ- યોષિતઃ| કિમ્ભૂતાઃ ? કાન્તાઃ- રમ્યાઃ| તથા, પ્રોત્ફુલ્લૈઃ વિકસિતૈઃ, કમલૈરુજ્જ્વલાઃ- શોભિતાઃ| એવમ્ભૂતાશ્ચોત્પ્રેક્ષ્યન્તે, જઙ્ગમાઃ- સઞ્ચારિણ્ય ઇવ પદ્મિન્યઃ| ક્લમં હરન્તીતિ યોજ્યમ્| સ્વસ્થચિત્તસ્યેતિ પ્રાધાન્યખ્યાપનાર્થં પ્રાગુપાત્તમ્| સ્વસ્થચિત્તસ્યૈવૈતે જલાર્દ્રાદયઃ ક્લમં હરન્તિ, ન તથોપતપ્તમનસઃ| [તથા હિ- ચન્દનાર્દ્રાદિસકલવિશેષેણ વિશેષિતસ્યાપ્યુપતપ્તમનસો ન તથા ક્લમં હરન્તિ|] ચિત્તાયત્તા હિ સર્વભાવાનાં શુભાશુભપ્રવૃત્તયઃ| તથા ચ સ્નિગ્ધમધુરોઽપ્યાહાર ઉપયુક્તઃ, સુખશય્યાદિરપિ વિહારઃ સેવિતઃ, શોકાવિષ્ટચેતસો ન તથા શરીરસ્ય પુષ્ટિમાદધાતિ| અત એવ "શોકઃ શોષણાનામ્" ઇત્યગ્ર્યસઙ્ગ્રહે (ચરકે સૂ.અ.૨૫/૩૯, સઙ્ગ્રહે સૂ.અ.૧૩) પ્રોક્તમ્| તથા, રૂક્ષોઽપ્યાહારસ્તથાવિધો વિહારશ્ચ સેવિતો નિર્વૃત્તમનસઃ પુષ્ટિમેવાદધાતિ, ન કાર્શ્યમ્| તથા ચોક્તમ્ (ચ.સૂ.અ.૨૫/૩૯, સં.સૂ.અ.૧૩)- "નિર્વૃતિઃ પુષ્ટિહેતૂનામ્" ઇતિ| સુશ્રુતે ચ ક્લમસ્ય લક્ષણમુક્તમ્ (શા.અ.૪/૫૧)- "યોનાયાસઃ શ્રમો દેહે પ્રવૃદ્ધઃ શ્વાસવર્જિતઃ| ક્લમઃ સ ઇતિ વિજ્ઞેય ઇન્દ્રિયાર્થપ્રબાધકઃ" ઇતિ|

Adhikarana varShAcaryA,varShAsu doShaNAM duShTatvam anyonyadUShiShu vAtAdiShu sAdhAraNanasevanam (42-44) · Śloka 44

ઇદાનીં વર્ષાચર્યાં નિર્દિદિક્ષુરિદમાહ આદાનગ્લાનવપુષામગ્નિઃ સન્નોઽપિ સીદતિ| વર્ષાસુ દોષૈર્દુષ્યન્તિ તેઽમ્બુલમ્બામ્બુદેઽમ્બરે||૪૨|| સતુષારેણ મરુતા સહસા શીતલેન ચ| ભૂબાષ્પેણામ્લપાકેન મલિનેન ચ વારિણા||૪૩|| વહ્નિનૈવ ચ મન્દેન, તેષ્વિત્યન્યોન્યદૂષિષુ| ભજેત્સાધારણં સર્વમૂષ્મણસ્તેજનં ચ યત્||૪૪||

સં-આદાનમુક્તમ્, તેનાદાનાખ્યેન કાલેન ગ્લાનં-સક્લમં, વપુઃ-શરીરં, યેષાં પુરુષાણાં તે આદાનગ્લાનવપુષઃ, તેષામપચિતધાતૂનામગ્નિરપ્યપચિતઃ સન્નો-મન્દઃ સન્, પુનર્વર્ષાસુ સીદતિ-હાનિં યાતિ| અપિશબ્દઃ પુનરર્થે, અનેકાર્થત્વાન્નિપાતાનામ્| વર્ષાસ્વિતિ નિત્યબહુત્વાદ્બહુવચનમ્| કેન સીદતિ ? ઇત્યાહ-કાલસ્વભાવાદ્દોષૈઃ,-વાતપિત્તશ્લેષ્મભિઃ, દુષ્ટૈરિત્યનુક્તમપ્યર્થાદ્ગમ્યતે| યતોઽગ્નિસાદહેતુત્વમદુષ્ટાનાં તેષાં ન સમ્ભવતિ| તસ્માદ્દુષ્ટૈર્દોષૈરગ્નિઃ સીદતીત્યર્થાલ્લભ્યતે| નનુ, કથં વર્ષાસુ દોષાણાં દુષ્ટત્વં સ્યાત્ ? ઇત્યાહ-દુષ્યન્તીત્યાદિ| તે દોષા દુષ્યન્તિ| કદા ? અમ્બરે-વિયતિ, અમ્બુલમ્બામ્બુદે-અમ્બુના લમ્બા અતિનિર્ભરત્વાદમ્બુલમ્બા ઈદૃશા અમ્બુદાઃ-મેઘાઃ, યસ્મિન્નેવંવિધે સતિ| અનેન ચ વિશેષણેનાસ્ય કાલસ્ય સ્વરૂપમુપલક્ષયન્ત્યાચાર્યાઃ| યદૈવંવિધો વર્ષાકાલઃ સમ્પદ્યતે, તદૈવૈતે દોષા દુષ્યન્તિ-સ્વકર્મણ્યયોગ્યાઃ સમ્પદ્યન્તે, ન વર્ષાકાલમાત્રેઽનાસાદિતસ્વરૂપે| તથા, સતુષારેણ મરુતા-સજલકણેન પવનેન, તથા, સહસા-ગ્રીષ્મતાપસન્તાપાદનન્તરમેવ, શીતલેનાભ્યન્તરો વાયુર્દુષ્યતિ| તથા, ભુવો બાષ્પઃ-ઊષ્મા ભૂબાષ્પસ્તેન| તથા, કાલસ્વાભાવ્યાચ્ચામ્લપાકેન વારિણા પિત્તં દુષ્યતિ| તથા, મલિનેન વારિણા-લૂતાદિતન્તુવિણ્મૂત્રેત્યાદિકલુષેણ વર્ષાજલેન, કાલસ્વાભાવ્યાચ્ચાતિશયેન મન્દત્વં ગતેનાગ્નિના શ્લેષ્મા દુષ્યતિ| તદેવમસ્મિન્કાલે વાતપિત્તશ્લેષ્માણો યુગપત્કાલસ્વાભાવ્યાદ્દુષ્યન્તિ| નન્વિહ ત્રયાણામપિ દોષાણાં કોપોઽનુજ્ઞાયતે| વક્ષ્યતિ તુ (હૃ.સૂ.અ. ૧૨|૨૪)-"ચયપ્રકોપપ્રશમા વાયોર્ગ્રીષ્માદિષુ ત્રિષુ" ઇતિ| તદિમે વચસી પરસ્પરં વ્યાઘ્નાતે| અત્રોચ્યતે| નાનયોર્વાક્યયોર્મિથો વિરોધઃ સમ્ભાવ્યતે| યસ્માદિહ દુષ્યન્તીત્યુક્ત્યા સ્વસ્થાનસ્થા એવ દુષ્ટિં પ્રાપ્તા વિષાદિસ્પૃષ્ટદ્રવ્યવત્કાર્યકરણેઽસમર્થા જાયન્ત ઇત્યુક્તમ્| ચયપ્રકોપપ્રશમા ઇત્યત્ર પ્રકર્ષેણ કોપઃ સ્થાનાન્તરગતિલક્ષણો ગદિતઃ| તદેવમસ્મિન્ કાલે વાયોઃ કદાચિદ્દુષ્ટત્વં સ્યાત્ કદાચિત્કોપશ્ચ, ઇતિ વચનાભ્યામેતાભ્યાં પ્રત્યપાદિ| પિત્તશ્લેષ્મણોસ્તુ દુષ્ટત્વમાત્રમેવ| ઇતિ ન કિઞ્ચિદત્રાસમઞ્જસમ્| તેષ્વિત્યાદિ| ઇતિ-પ્રકારે| અન્યોન્યં દૂષયિતું શીલં યેષાં વાતાદીનાં ત એવમ્, તેષુ-અનેન પ્રકારેણ પરસ્પરં દૂષણસ્વભાવેષુ સત્સુ, ભજેત્સાધારણં સર્વં-યત્કિઞ્ચિદ્વાતાદીનાં યુગપત્ પ્રશમનં પ્રશમનં તત્સર્વં સેવેત| યચ્ચોષ્મણો જાઠરાગ્નેઃ, તેજનં-ઉદ્દીપનં, તદ્ભજેત્| ઊષ્મણસ્તેજનસ્યાત્ર ચશબ્દપ્રયુક્તસ્યોપાદાનં પ્રાધાન્યખ્યાપનાર્થમ્| અગ્નિર્હિ સર્વભાવાનાં પ્રધાનમ્| તથા ચ વક્ષ્યતિ (સઙ્ગ્રહે શા.અ.૬)- "શાન્તેઽગ્નૌ મ્રિયતે, યુક્તે ચિરં જીવત્યનામયઃ| રોગી સ્યાદ્વિકૃતે, મૂલમગ્નિસ્તસ્માન્નિરુચ્યતે" ઇતિ| તસ્માદગ્ન્યુત્તેજનાર્થં યત્નઃ કાર્ય ઇતિ ભાવઃ| ભજેદિતિ ક્રિયાપદં આદિદીપકત્વાત્ "ભોજનં ત્વતિદુર્દિને" ઇતિ યાવત્સર્વેષુ યોજ્યમ્|

Adhikarana sAdhAraNamAsthApanAdi,varShAvisheSheBojanavisheShaH (45-47) · Śloka 47

કિં તત્સાધારણમિતિ? તદુદાહરણાર્થમાહ આસ્થાપનં શુદ્ધતનુર્જીર્ણં ધાન્યં રસાન્ કૃતાન્| જાઙ્ગલં પિશિતં યૂષાન્ મધ્વરિષ્ટં ચિરન્તનમ્||૪૫|| મસ્તુ સૌવર્ચલાઢ્યં વા પઞ્ચકોલાવચૂર્ણિતમ્| દિવ્યં કૌપં શૃતં ચામ્ભો ભોજનં ત્વતિદુર્દિને||૪૬|| વ્યક્તામ્લલવણસ્નેહં સંશુષ્કં ક્ષૌદ્રવલ્લઘુ| |૪૭|

સ૦--શુદ્ધા તનુર્યસ્ય સ એવમ્ભૂતઃ-કૃતવિરેકાદિઃ સન્, આસ્થાપનં-નિરૂહં, ભજેત્| તથા, જીર્ણં ધાન્યં-પુરાણયવગોધૂમાદિકમ્| તથા, રસાન્-માંસરસાન્| કિમ્ભૂતાન્ ? કૃતાન્,- સ્નેહશુણ્ઠ્યાદિયુતાન્| તથા, જાઙ્ગલં પિશિતં-હરિણૈણાદિકં માંસમ્| તથા, યૂષાન્-મુદ્ગદાડિમાદિકૃતાન્| તથા, મધુ-માર્દ્વીકમ્, અરિષ્ટમ્, દ્વયમપ્યેતત્ ચિરન્તનં-પુરાણમ્, ન તુ નવમ્, આગ્નિમાન્દ્યભયાત્| મસ્તુ સૌવર્ચલાઢ્યં-અક્ષલવણસંયુક્તમ્| વેતિ સમુચ્ચયે| કિમ્ભુતં મસ્તુ ? પિપ્પલીપિપ્પલીમૂલચવ્યચિત્રકનાગરાઃ પઞ્ચકોલમ્, તેનાવચૂર્ણિતમ્| તથા, દિવ્યં આકાશજં, તથા કૌપં, તથા શૃતં-ક્વથિતં, ચામ્ભઃ પિબેત્| ચઃ સમુચ્ચયે| દિવિ ભવં દિવ્યમ્, દિગાદિત્વાદ્યત્| કૂપે ભવં કૌપમ્, પ્રાગ્દીવ્યતોઽણ્| અતિદુર્દિને-વાતવર્ષાકુલેઽહનિ, વ્યક્તાઃ-પ્રધાનાઃ, અમ્લલવણસ્નેહા યત્ર તદ્ભોજનં ભજેત્| તથા, સંશુષ્કં-શુષ્કપ્રાયમ્| તથા, ક્ષૌદ્રવત્-સમાક્ષિકમ્| તથા, લઘુ| નનુ, "વાતલં મધુ" ઇતિ (હૃ.સૂ.અ. ૫|૫૨) વક્ષ્યતિ| પવનશ્ચાત્ર કુપ્યતીત્યુક્તમ્| અતો માક્ષિકસ્યાત્રોપયોગો ન યુક્તઃ| અત્રોચ્યતે| દેહધાતવોઽસ્મિન્ કાલે ક્લેદમુપયાન્તિ| તતશ્ચ ક્લેદસંરક્ષણે એવોપક્ષીણપ્રભવત્વાત્ મધુ મરુત્કોપં વિધાતુમસમર્થમ્| તસ્માન્મધૂપયોગો ન્યાય્ય એવ|

Adhikarana puruShavartanaprakAraH (47-48) · Śloka 48

અથાઽત્ર કાલે યાદૃશઃ પુરુષઃ સ્યાત્તં દર્શયતિ | અપાદચારી સુરભિઃ સતતં ધૂપિતામ્બરઃ||૪૭|| હર્મ્યપૃષ્ઠે વસેદ્બાષ્પશીતશીકરવર્જિતે| |૪૮|

સ૦-પાદાભ્યાં ચરતિ નિત્યં પાદાચારી, નૈવ યઃ સોઽપાદચારી,-યાનયાયી સ્યાત્| તથા, સુરભિઃ-શોભનગન્ધયોગાત્| "સ્નાનશીલઃ સુસુરભિઃ" (હૃ.સૂ.અ. ૨|૩૧) ઇત્યનેનૈવાસ્યાર્થસ્યોક્તત્વાત્ સુરભિગ્રહણમતિશયાર્થમ્| તથા, સતતં અવિરતં, ધૂપિતેઽમ્બરે યસ્ય સ એવમ્| તથા, હર્મ્યપૃષ્ઠે-ધવલગૃહતલે, વસેત્-તિષ્ઠેત્| કીદૃશે ? બાષ્પશ્ચ શીતં ચ શીકરશ્ચ તૈર્વર્જિતે|

Adhikarana nadIjalAdipa~jcatyAgaH (48) · Śloka 48

| નદીજલોદમન્થાહઃસ્વપ્નાયાસાતપાંસ્ત્યજેત્||૪૮||

સ૦-તથા, નદીજલાદીન્ પઞ્ચ ત્યજેત્| ઉદકાલોડિતાઃ સક્તવઃ સસર્પિષ્કા ઉદમન્થવાચ્યા જલાવક્ષીરીસંજ્ઞાઃ| તદત્ર કાલે સામ્યત્વાત્સક્તવસ્તક્રાદિસંયોગાન્નાત્યન્તમનિષ્ટાઃ| પાનીય સંયોગાત્તુ વાતલાઃ, પ્રકૃષ્ટવાતલે કાલે નાભીષ્ટા એવ| મુનિના ત્વેવમુક્તમ્ (ચ. સૂ.અ. ૬|૩૪)- "ઉદમન્થં દિવાસ્વપ્નમવશ્યાયં નદીજલમ્| વ્યાયામમાતપં ચૈવ વ્યવાયં ચાત્ર વર્જયેત્" ઇતિ| અધુના શરચ્ચર્યાં વિવક્ષુરિદમાહ-

Adhikarana sharaccaryA (49-50) · Śloka 50

વર્ષાશીતોચિતાઙ્ગાનાં સહસૈવાર્કરશ્મિભિઃ| તપ્તાનાં સઞ્ચિતં વૃષ્ટૌ પિત્તં શરદિ કુપ્યતિ||૪૯|| તજ્જયાય ઘૃતં તિક્તં વિરેકો રક્તમોક્ષણમ્| |૫૦|

સ૦-વર્ષાસુ શીતં વર્ષાશીતં, તદુચિતં-સાત્મ્યં યસ્ય, તદેવંવિધમઙ્ગં-વપુર્યેષાં તે વર્ષાશીતોચિતાઙ્ગા નરાઃ, તેષાં સહસૈવ-ઝટિત્યેવ, શરદિ જાતાયાં, અર્કરશ્મિભિઃ-ભાનુભાભિસ્તપ્તાનાં સતાં પિત્તં કુપ્યતિ| કિમ્ભૂતમ્ ? વૃષ્ટૌ સઞ્ચિતં,-વર્ષાસુ વૃદ્ધિં ગતમ્| યતશ્ચૈવં તતશ્ચ તજ્જયાય તિક્તં ઘૃતં-કુષ્ઠચિકિત્સિતોક્તં, યોજ્યમિતિ વાક્યશેષઃ| યદિ વા, તિક્તૈર્દ્રવ્યૈઃ સાધિતમ્| તથા, વિરેકો યોજ્યઃ| તથા, રક્તમોક્ષણં ચ| સર્વોપક્રમેભ્યઃ પિત્તે વિરેકસ્ય જ્યાયસ્ત્વાદિહ પૂર્વમુપન્યાસઃ| તથા હ્યાહ (ચરકે સૂ.અ. ૨૫|૩૯)- "વિરેચનં પિત્તહરાણામ્" ઇતિ| તતો રક્તમોક્ષણં, પિત્તાધારત્વાદ્રક્તસ્ય| વિરેચનાઙ્ગત્વાચ્ચ તજ્જયાય ઘૃતં તિક્તમિતિ ઘૃતસ્ય પૂર્વમુપન્યાસઃ| ન હ્યસ્નિગ્ધસ્ય વિરેચનપ્રાપ્તિરસ્તિ| તથા ચ વક્ષ્યતિ (હૃ. સૂ. અ. ૧૮|૫૯)- "સ્નેહસ્વેદાવનભ્યસ્ય કુર્યાત્સંશોધનં તુ યઃ| દારુ શુષ્કમિવાનામે શરીરં તસ્ય દીર્યતે" ઇતિ| તથા, વિરિક્તસ્ય સ્રુતરક્તસ્ય ચ પવનપ્રકોપભયમ્| કાલસ્વાભાવ્યાચ્ચ પિત્તકોપભયમ્| તદેતત્પરિહર્તું તથા દેહપુષ્ટ્યર્થમગ્નિસન્ધુક્ષણાર્થં ચ તિક્તઘૃતોપયોગઃ કાર્યઃ| ઇત્યનેકકાર્યકરણત્વેન પ્રાધાન્યાચ્ચ તિક્તઘૃતસ્ય પૂર્વમુપન્યાસઃ| અસમાસકરણં ચ જ્ઞાપનાર્થમ્| નૈતાનિ સર્વાણ્યવશ્યં તિક્તઘૃતાદીનિ તદા કાર્યાણિ| કિં તર્હિ ? દેશાદ્યનુરોધાત્ કદાચિત્પિત્તવિજયાય તિક્તં ઘૃતં, કદાચિદ્વિરેકઃ, કદાચિદ્રક્તમોક્ષઃ, કદાચિદ્દ્વયં, કદાચિત્સકલાન્યેવેતિ| વિરેકસ્તુ પિત્તવિજયાર્થમવશ્યં શરદિ કાર્યઃ| યથા-વસન્તે શ્લેષ્મવિજયાય વમનમ્, વર્ષાસુ ચ પવનવિજયાય બસ્તિઃ| અત એવ પ્રાઙ્નિર્દિષ્ટં વસન્તે વમનં, વર્ષાસુ ચાસ્થાપનં, શરદિ વિરેક ઇતિ|

Adhikarana kShudhitasya tiktAdiguNayutaBojanAdi (50-51) · Śloka 51

| તિક્તં સ્વાદુ કષાયં ચ ક્ષુધિતોઽન્નં ભજેલ્લઘુ||૫૦|| શાલિમુદ્ગસિતાધાત્રીપટોલમધુજાઙ્ગલમ્| |૫૧|

સ૦-ક્ષુધિતોઽન્નં-ભોજનં, તિક્તાદિગુણયુક્તં ભજેત્| ક્ષુધિતગ્રહણમતિબુભુક્ષિતપ્રતિપાદનાર્થમ્, અક્ષુધિતસ્ય ભોજનાધિકારાભાવાત્| કિં તત્તિક્તાદિગુણયુક્તમ્ ? ઇત્યાહ-શાલીત્યાદિ| શાલ્યાદીન્ સપ્ત ભજેત્|

Adhikarana haMsodakam (51-53) · Śloka 53

| તપ્તં તપ્તાંશુકિરણૈઃ શીતં શીતાંશુરશ્મિભિઃ||૫૧|| સમન્તાદપ્યહોરાત્રમગસ્ત્યોદયનિર્વિષમ્| શુચિ હંસોદકં નામ નિર્મલં મલજિજ્જલમ્||૫૨|| નાભિષ્યન્તિ ન વા રૂક્ષં પાનાદિષ્વમૃતોપમમ્| |૫૩|

સ૦-સમન્તાત્-સર્વતઃ, સૂર્યપ્રભાભિરહનિ તપ્તં-ક્વથિતમ્, ચન્દ્રકિરણૈર્નિશિ શીતીકૃતમ્| તથા, અગસ્ત્યોદયેન નિર્વિષીકૃતમ્| તથા, શુચિ-પવિત્રમ્| વર્ષાસુ હ્યશુચીત્યુક્તમ્| તચ્ચ હંસોપભોગ્યતયા હંસવદતિનૈર્મલ્યાદ્ધંસોદકં નામ તન્ત્રકારૈરાયુર્વેદશાસ્ત્રે સંજ્ઞિતમ્| તથા, નિર્મલં-અકલુષમ્| તથા, મલાન્વાતપિત્તશ્લેષ્મણો, જયતીતિ મલજિત્| અગસ્ત્યોદયનિર્વિષશબ્દેન વિશેષણેનૈતત્ પ્રતિપાદયતિ, યથા-યદન્તરિક્ષપ્રભવં સરસ્તડાગાદિસ્થં જલં, તદેવ પ્રાયેણ શરદ્યેવંગુણં વેદ્યમ્| ન કૂપાદિપ્રભવમ્, તસ્ય સદા નિર્વિષત્વાત્| તથા ચાન્તરિક્ષપ્રભવમેવં પઠ્યતે (હૃ. સૂ. અ. ૫|૮)- "લૂતાદિતન્તુવિણ્મૂત્રવિષસંશ્લેષદૂષિતમ્" ઇતિ| તચ્ચ નાભિષ્યન્દિ-ન સ્રુતિરૂપશ્લેષ્મકારિ, ન વા રૂક્ષં-ન વાતપ્રકોપકારિ| વાશબ્દશ્ચ શબ્દસ્યાર્થેઽત્ર| યતસ્તપ્તાંશુકિરણૈસ્તપ્તમ્, યતશ્ચ શીતાંશુકરૈઃ શીતં-પ્રાહ્લાદિતમ્, ઇત્થં સ્નેહરૌક્ષ્યયોરન્તરે વર્તમાનં પાનાદિષ્વમૃતોપમમ્| આદિશબ્દેન સ્નાનાવગાહયોર્ગ્રહઃ| કુપિતદોષશમનાદકુપિતદોષસામ્યાનુવૃત્તિહેતુત્વાચ્ચામૃતતુલ્યમેતજ્જલં ભજેદિતિ યોજ્યમ્| અત્રોષ્ણાંશુગ્રહણમગ્નિતાપનિવૃત્ત્યૈ| કિરણગ્રહણં સાક્ષાત્તત્સ્પર્શસમ્ભાવનાર્થમ્| તૃણદવપલાશાદિભિરાસ્તૃતમપિ રવિસ્તાપયતિ ન તુ તત્તથા ગુણવત્| અતઃ કિરણગ્રહણેન તદ્વ્યવધાનવ્યુદાસં કરોતિ| નનુ ચ, સર્વં દિનં સૂર્યકિરણૈસ્તાપઃ સમ્ભવતિ| ચન્દ્રકરૈસ્તુ સર્વાં રાત્રિં કથમિવ સ્યાત્ ? યતઃ સકલસ્ય ચન્દ્રમસઃ પૌર્ણમાસ્યામેવ સર્વસ્યાં રાત્ર્યાં સમ્ભવો નાન્યત્ર| તસ્માચ્છીતં ચન્દ્રકિરણૈ રાત્ર્યામિતિ નૈતદ્યુક્તમ્| અત્રોચ્યતે| વિમલે વ્યોમનિ યથૈવ રવિચન્દ્રૌ યથાકાલમવ્યાહતસ્વરૂપં પ્રાપ્તૌ પથ્યતાં જલસ્યાપાદયતસ્તદ્વન્નક્ષત્રાણ્યપિ| તસ્માન્નક્ષત્રૈરપિ શીતં ચન્દ્રેણેવ શ્રેષ્ઠમેવ ભવત્યુદકમ્| એવં ચૈતદવગચ્છેત્, અન્યથૈતદ્વાક્યમયુક્તમિવ સ્યાત્| ચરકમુનિનાપ્યનેનૈવાઽભિપ્રાયેણ નક્ષત્રગ્રહણં નાકારિ| યથા (ચ. સૂ. અ. ૬|૪૫)- "દિવા સૂર્યાંશુસન્તપ્તં નિશિ ચન્દ્રાંશુશીતલમ્|" ઇતિ| અષ્ટાઙ્ગસઙ્ગ્રહેઽપ્યુક્તમ્ (સૂ.અ. ૪.)- "દિવા દિવાકરકરૈર્નિશાકરકરૈર્નિશિ" ઇતિ| અત્ર હિ સકલસ્યાહોરાત્રસ્ય રવિશશિયોગાય દિવાનિશાગ્રહણમ્, અન્યથૈતદનર્થકં સ્યાત્, વ્યભિચારાભાવાત્|

Adhikarana pradoShe kaumudIBajanam (53-54) · Śloka 54

| ચન્દનોશીરકર્પૂરમુક્તાસ્રગ્વસનોજ્જ્વલઃ||૫૩|| સૌધેષુ સૌધધવલાં ચન્દિકાં રજનીમુખે| |૫૪|

સ૦-ચન્દનં ચોશીરં ચ કર્પૂરશ્ચ મુક્તાશ્ચ સ્રજશ્ચ વસનાનિ ચ, તૈરુજ્જ્વલઃ-શોભનઃ સન્, સૌધેષુ-ધવલગૃહપૃષ્ઠેષુ, ચન્દ્રિકાં જ્યોત્સ્નાં, ભજેત્| કદા ? રજનીમુખે,-પ્રદોષે| પરતસ્તુ નિદાઘ ઇવ ન સેવ્યા, અવશ્યાયભયાત્| અવશ્યાયો હ્યત્ર પરિહાર્યઃ| તથા ચાહ-

Adhikarana tuShArAdidashaparityAgaH (54-55) · Śloka 55

| તુષારક્ષારસૌહિત્યદધિતૈલવસાતપાન્||૫૪|| તીક્ષ્ણમદ્યદિવાસ્વપ્નપુરોવાતાન્ પરિત્યજેત્| ||૫૫||

સ૦-તુષારાદીન્ દશ પરિત્યજેત્| તુષારો-અવશ્યાયઃ| ક્ષારો-યવક્ષારાદિઃ| સૌહિત્યં-તૃપ્તિઃ| તીક્ષ્ણં ચ તન્મદ્યં ચ તીક્ષ્ણમદ્યમ્| પુરોવાતઃ-પૂર્વદિગાગતો વાતઃ|

Adhikarana samAsena RUtucaryA RutuvisheShe~annapAnAdi (56-57) · Śloka 57

વ્યાસેન ઋતુચર્યામુક્ત્વા સમાસેનાહ- | શીતે વર્ષાસુ ચાદ્યાંસ્ત્રીન્ વસન્તેઽન્ત્યાન્ રસાન્ભજેત્ સ્વાદું નિદાઘે, શરદિ સ્વાદુતિક્તકષાયકાન્| શરદ્વસન્તયો રૂક્ષં શીતં ઘર્મઘનાન્તયોઃ||૫૬|| અન્નપાનં સમાસેન વિપરીતમતોઽન્યદા| |૫૭|

સ૦-શીતે-હેમન્તશિશિરયોઃ, વર્ષાસુ ચાદ્યાંસ્ત્રીન્-સ્વાદ્વમ્લલવણાખ્યાન્, રસાન્ ભજેત્| વસન્તે ચાન્ત્યાંસ્ત્રીન્-તિક્તકટુકષાયાન્ ભજેત્| સ્વાદું નિદાઘે-ગ્રીષ્મે મધુરં, ભજેત્| શરદિ સ્વાદુતિક્તકષાયાન્ ભજેત્| શરદ્વસન્તયો રૂક્ષમન્નપાનં સમાસેન ભજેત્| અતો વિપરીતં-સ્નિગ્ધમ્, અન્યદા-હેમન્તશિશિરગ્રીષ્મવર્ષાસુ| શીતમન્નપાનં ઘર્મઘનાન્તયોર્ભજેત્| અતો વિપરીતં-ઉષ્ણમન્નપાનમ્, અન્યદા-હેમન્તશિશિરવસન્તવર્ષાખ્યે કાલે, ભજેત્|

Adhikarana upadiShTAhArasyApavAdaH (57) · Śloka 57

સમ્પ્રતિ સેવ્યત્વેનોપદિષ્ટસ્યાહારસ્યાપવાદમાહ | નિત્યં સર્વરસાભ્યાસઃ સ્વસ્વાધિક્યમૃતાવૃતૌ||૫૭||

સ૦-નિત્યં-સર્વદા, સર્વેષાં-ષણ્ણામપિ રસાનાં, અભ્યાસઃ-શીલનં, કાર્યમિતિ વાક્યશેષઃ| "સર્વરસાભ્યાસો બલકરાણામ્" ઇતિ (સં. સૂ. અ. ૧૩) વચનાત્| નન્વેવં સતિ યથર્તુસેવ્યત્વેન રસનિયમો યઃ પૂર્વં કૃતઃ સ વિરુદ્ધઃ ? નેત્યાહ-સ્વસ્વેત્યાદિ| ઋતાવૃતાવિતિ વીપ્સાયાં દ્વિત્વમ્| સ્વં ચ સ્વં ચ સ્વસ્વં, તસ્યાધિક્ય-ભૂયસ્ત્વં, કાર્યમિતિ શેષઃ| યથા-શીતે વર્ષાસુ ચાદ્યાંસ્ત્રીનિત્યુક્તમ્| તદેતેષુ ઋતુષ્વેતે રસા ભૂયસોપયોક્તવ્યાઃ, ન ત્વેત એવેત્યર્થઃ| તથા, સમધાતું પ્રતિ સમે દેશે ચૈષ નિયમો વેદ્યઃ| અન્યત્ર તુ જાઙ્ગલેઽનૂપે વા દેશે વિષમધાતોશ્ચ ધાતુસામ્યોત્પાદનાર્થં દેશદેહાનુગુણમન્યર્તુવિહિતવિધાનમન્યસ્મિન્નપ્યૃતાવનુષ્ઠેયમેવ|

Adhikarana RutusandhiH Rutusandhau sevanIyaprakAraH sahasA tyAgashIlanAdrogAH (3) · Śloka 3

કિમન્યસ્મિન્નૃતૌ પ્રાપ્તે, પૂર્વર્તુચર્યા સહસૈવ ત્યાજ્યાઽન્યા ચ સેવ્યા ? નેત્યાહ ઋત્વોરન્ત્યાદિસપ્તાહાવૃતુસન્ધિરિતિ સ્મૃતઃ| તત્ર પૂર્વો વિધિસ્ત્યાજ્યઃ સેવનીયોઽપરઃ ક્રમાત્||૫૮|| અસાત્મ્યજા હિ રોગાઃ સ્યુઃ સહસા ત્યાગશીલનાત્| ૫૮ ૧/૨| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને ઋતુચર્યા નામ તૃતીયોઽધ્યાયઃ||૩||

સ૦-ઋત્વોઃ-શિશિરવસન્તયોર્ગ્રીષ્મપ્રાવૃષોરિત્યાદિકયોઃ, અન્ત્યશ્ચાદિશ્ચ યૌ સપ્તાહૌ તાવૃતુસન્ધિરિતિ સ્મૃતઃ-ઇત્યુચ્યતે| તત્ર-સપ્તાહદ્વયલક્ષણ ઋતુસન્ધૌ, પૂર્વઃ-પૂર્વર્તુસમ્બન્ધી, વિધિસ્ત્યાજ્યઃ| અપરઃ-એષ્યદ્દતુસમ્બન્ધી, સેવનીયઃ| કથમ્ ? ક્રમાત્,-ક્રમેણ, "પાદેનાપથ્યમભ્યસ્તમ્" (હૃ. સૂ. અ. ૭|૪૭) ઇત્યાદિના| સપ્તાનામહ્નાં સમાહારઃ સપ્તાહઃ| સપ્તાહશ્ચ સપ્તાહશ્ચ સપ્તાહૌ| "રાજાહઃસખિભ્યષ્ટચ્" ઇતિ ટચ્ સમાસાન્તઃ| "ન સંખ્યાદેઃ સમાહારે" ઇત્યહ્નાદેશનિષેધઃ| નનુ, કિમેવં ત્યાગઃ સેવનં ચ ક્રિયતે ? ઇત્યાહ-અસાત્મ્યજા ઇત્યાદિ| યસ્માત્ સહસા ત્યાગશીલનાત્ અસાત્મ્યાત્-અનુચિતાજ્જાતા અસાત્મ્યજા રોગાઃ સ્યુઃ| તતઃ સહસા ત્યાગશીલનં ન કાર્યમિતિ ભાવઃ| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્રશ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયટીકાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં સૂત્રસ્થાને તૃતીયોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ|| ૩||