3. r̥tucaryādhyāyaḥ

Adhikarana RutucaryAdhyAyastRutIyaH (2) · Śloka 2

ઋતુવિશેષવશાચ્ચાહારવિહારસેવનપ્રતિપાદનાર્થમૃતુચર્યાયા આરમ્ભ ઇત્યાહ અથાત ઋતુચર્યાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે|૨|

Adhikarana ShaDRutavaH ,uttarAyaNam (1-2) · Śloka 2

અથ ક ઋતવઃ ? ઇત્યાહ માસૈર્દ્વિસંખ્યૈર્માઘાદ્યૈઃ ક્રમાત્ ષડૃતવઃ સ્મૃતાઃ| શિશિરોઽથ વસન્તશ્ચ ગ્રીષ્મો વર્ષાશરદ્ધિમાઃ||૧|| શિશિરાદ્યાસ્ત્રિભિસ્તૈસ્તુ વિદ્યાદયનમુત્તરમ્| આદાનં ચ, તદાદત્તે નૃણાં પ્રતિદિનં બલમ્||૨||

Adhikarana balAdAne yuktiH (3-4) · Śloka 4

કયા યુક્ત્યા બલમાદત્તે ? ઇત્યાહ તસ્મિન્ હ્યત્યર્થતીક્ષ્ણોષ્ણરૂક્ષા માર્ગસ્વભાવતઃ| આદિત્યપવનાઃ સૌમ્યાન્ ક્ષપયન્તિ ગુણાન્ ભુવઃ||૩|| તિક્તઃ કષાયઃ કટુકો બલિનોઽત્ર રસાઃ ક્રમાત્| તસ્માદાદાનમાગ્નેયમ્|૪|

Adhikarana dakShiNAyanam (4-5) · Śloka 5

| ઋતવો દક્ષિણાયનમ્||૪|| વર્ષાદયો વિસર્ગશ્ચ| |૫|

Adhikarana balavisargai yuktiH (5-6) · Śloka 6

યદ્બલં વિસૃજત્યયમ્| સૌમ્યત્વાદત્ર સોમો હિ બલવાન્ હીયતે રવિઃ||૫|| મેઘવૃષ્ટ્યનિલૈઃ શીતૈઃ શાન્તતાપે મહીતલે| સ્નિગ્ધાશ્ચેહામ્લલવણમધુરા બલિનો રસાઃ||૬||

Adhikarana shItAdau balavicAraH (7) · Śloka 7

શીતેઽગ્ર્યં વૃષ્ટિધર્મેઽલ્પં બલં મધ્યં તુ શેષયોઃ| |૭|

Adhikarana hemante~analasya prabalyam hemantacaryA svAdvamlAdisevanam (7-8) · Śloka 8

અત એવાહ શાસ્ત્રકૃત્ | બલિનઃ શીતસંરોધાદ્ધેમન્તે પ્રબલોઽનલઃ||૭|| ભવત્યલ્પેન્ધનો ધાતૂન્ સ પચેદ્વાયુનેરિતઃ| અતો હિમેઽસ્મિન્સેવેત સ્વાદ્વમ્લલવણાત્રસાન્||૮||

Adhikarana bubhukShitasya prAtareva bhojanam vAtaghnatailAbhya~ggAdi (9-10) · Śloka 10

દૈર્ઘ્યાન્નિશાનામેતર્હિ પ્રાતરેવ બુભુક્ષિતઃ| અવશ્યકાર્યં સમ્ભાવ્ય યથોક્તં શેએલયેદનુ||૯|| વાતઘ્નતૈલૈરભ્યઙ્ગં મૂર્ધ્નિ તૈલં વિમર્દનમ્| નિયુદ્ધં કુશલૈઃ સાર્ધં પાદાઘાતં ચ યુક્તિતઃ||૧૦||

Adhikarana snAnAdi, mAMsAdisevanam (11-14) · Śloka 14

કષાયાપહૃતસ્નેહસ્તતઃ સ્નાતો યથાવિધિ| કુઙ્કુમેન સદર્પેણ પ્રદિગ્ધોઽગુરુધૂપિતઃ||૧૧|| રસાન્ સ્નિગ્ધાન્ પલં પૃષ્ટં ગૌડમચ્છસુરાં સુરામ્| ગોધૂમપિષ્ટમાષેક્ષુક્ષીરોત્થવિકૃતીઃ શુભાઃ||૧૨|| નવમન્નં વસાં તૈલં, શૌચકાર્યે સુખોદકમ્| પ્રાવારાજિનકૌશેયપ્રવેણીકૌચવાસ્તૃતમ્||૧૩|| ઉષ્ણસ્વભાવૈર્લઘુભિઃ પ્રાવૃતઃ શયનં ભજેત્| યુક્ત્યાઽર્કકિરણાન્ સ્વેદં પાદત્રાણં ચ સર્વદા||૧૪||

Adhikarana vilAsinInAM shItaharatvam (15) · Śloka 15

પીવરોરુસ્તનશ્રોણ્યઃ સમદાઃ પ્રમદાઃ પ્રિયાઃ| હરન્તિ શીતમુષ્ણાઙ્ગ્યો ધૂપકુઙ્કુમયૌવનૈઃ||૧૫||

Adhikarana nivAtoShNagRuhasevanam (16) · Śloka 16

અઙ્ગારતાપસન્તપ્તગર્ભભૂવેશ્મચારિણઃ| શીતપારુષ્યજનિતો ન દોષો જાતુ જાયતે||૧૬||

Adhikarana shishiracaryA shishire~api pUvoktavidhiH (17) · Śloka 17

અયમેવ વિધિઃ કાર્યઃ શિશિરેઽપિ વિશેષતઃ| તદા હિ શેએતમધિકં રૌક્ષ્યં ચાદાનકાલજમ્||૧૭||

Adhikarana vasantacaryA shleShmajayaprakArAdi shuNThIkvathitajalapAnAdi (18-23) · Śloka 23

સમ્પ્રતિ વસન્તચર્યાં વિવક્ષુરિદમાહ કફશ્ચિતો હિ શિશિરે વસન્તેઽર્કાંશુતાપિતઃ| હત્વાઽગ્નિં કુરુતે રોગાનતસ્તં ત્વરયા જયેત્||૧૮|| તીક્ષ્ણૈર્વમનનસ્યાદ્યૈર્લઘુરૂક્ષૈશ્ચ ભોજનૈઃ| વ્યાયામોદ્વર્તનાઘાતૈર્જિત્વા શ્લેષ્માણમુલ્બણમ્||૧૯|| સ્નાતોઽનુલિપ્તઃ કર્પૂરચન્દનાગુરુકુઙ્કુમૈઃ| પુરાણયવગોધૂમક્ષૌદ્રજાઙ્ગલશૂલ્યભુક્||૨૦|| સહકારરસોન્મિશ્રાનાસ્વાદ્ય પ્રિયયાઽર્પિતાન્| પ્રિયાસ્યસઙ્ગસુરભીન્ પ્રિયાનેત્રોત્પલાઙ્કિતાન્||૨૧|| સૌમનસ્યકૃતો હૃદ્યાન્વયસ્યૈઃ સહિતઃ પિબેત્| નિર્ગદાનાસવારિષ્ટસીધુમાર્દ્વીકમાધવાન્||૨૨|| શૃઙ્ગબેરામ્બુ સારામ્બુ મધ્વમ્બુ જલદામ્બુ ચ| |૨૩|

Adhikarana madhyAhne udyAnasevanam (23-25) · Śloka 25

| દક્ષિણાનિલશીતેષુ પરિતો જલવાહિષુ||૨૩|| અદૃષ્ટનષ્ટસૂર્યેષુ મણિકુટ્ટિમકાન્તિષુ| પરપુષ્ટવિઘુષ્ટેષુ કામકર્માન્તભૂમિષુ||૨૪|| વિચિત્રપુષ્પવૃક્ષેષુ કાનનેષુ સુગન્ધિષુ| ગોષ્ઠીકથાભિશ્ચિત્રાભિર્મધ્યાહ્નં ગમયેત્સુખી||૨૫||

Adhikarana gurushItAdityAgaH (26) · Śloka 26

ગુરુશીતદિવાસ્વપ્નસ્નિગ્ધામ્લમધુરાંસ્ત્યજેત્| |૨૬|

Adhikarana grIShmacaryA paTvAdityAgaH (26-27) · Śloka 27

અધુના ગ્રીષ્મચર્યામુપદિદિક્ષુરાહ | તીક્ષ્ણાંશુરતિતીક્ષ્ણાંશુર્ગ્રીષ્મે સંક્ષિપતીવ યત્||૨૬|| પ્રત્યહં ક્ષીયતે શ્લેષ્મા તેન વાયુશ્ચ વર્ધતે| અતોઽસ્મિન્પટુકટ્વમ્લવ્યાયામાર્કકરાંસ્ત્યજેત્||૨૭||

Adhikarana madhurAnnAdisevanam (28) · Śloka 28

કિમત્ર સેવ્યમ્ ? ઇત્યાહ ભજેન્મધુરમેવાન્નં લઘુ સ્નિગ્ધં હિમં દ્રવમ્| |૨૮|

Adhikarana saktusharkarAdilehaH (28) · Śloka 28

સામાન્યેન ભોજનમુક્ત્વા વિશેષેણાહ | સુશીતતોયસિક્તાઙ્ગો લિહ્યાત્સક્તૂન્ સશર્કરાન્||૨૮||

Adhikarana madyapAnaniShedhaH (29) · Śloka 29

મદ્યં ન પેયં, પેયં વા સ્વલ્પં, સુબહુવારિ વા| |૨૯|

Adhikarana uktavidhyatikrame doShaH (29) · Śloka 29

ઉક્તવિધ્યતિક્રમે દોષમાહ | અન્યથાશોષશૈથિલ્યદાહમોહાન્ કરોતિ તત્||૨૯||

Adhikarana mAMsaiH saha shuklashAliBakShaNam (30) · Śloka 30

કુન્દેન્દુધવલં શાલિમશ્નીયાજ્જાઙ્ગલૈઃ પલૈઃ| |૩૦|

Adhikarana nAtighanarasAdeH pAnam, surabhIkRutajalapAnam (30-32) · Śloka 32

| પિબેદ્રસં નાતિઘનં રસાલાં રાગખાણ્ડવૌ||૩૦|| પાનકં પઞ્ચસારં વા નવમૃદ્ભાજને સ્થિતમ્| મોચચોચદલૈર્યુક્તં સામ્લં મૃન્મયશુક્તિભિઃ||૩૧|| પાટલાવાસિતં ચામ્ભઃ સકર્પૂરં સુશીતલમ્|૩૨|

Adhikarana rAtrau mAhiShakShIrapAnam (32-33) · Śloka 33

| શશાઙ્કકિરણાન્ ભક્ષ્યાન્ રજન્યાં ભક્ષયન્ પિબેત્||૩૨|| સસિતં માહિષં ક્ષીરં ચન્દ્રનક્ષત્રશીતલમ્| |૩૩|

Adhikarana svApaprakAraH (33-34) · Śloka 34

| અભ્રઙ્કષમહાશાલતાલરુદ્ધોષ્ણરશ્મિષુ||૩૩|| વનેષુ માધવીશ્લિષ્ટદ્રાક્ષાસ્તબકશાલિષુ| |૩૪|

Adhikarana veNvAdinirmitagRuhe svApaH (34-35) · Śloka 35

કસ્મિન્ સ્વપ્યાત્ ? ઇત્યાહ | સુગન્ધિહિમપાનીયસિચ્યમાનપટાલિકે||૩૪|| કાયમાને ચિતે ચૂતપ્રવાલફલલુમ્બિભિઃ| |૩૫|

Adhikarana shayanIyaprakAraH (35-37) · Śloka 37

ઈદૃશે કાયમાને સ્થિતો યાદૃશે શયને શયીત તન્નિરૂપયન્નાહ | કદલીદલકહ્લારમૃણાલકમલોત્પલૈઃ||૩૫|| કોમલૈઃ કલ્પિતે તલ્પે હસત્કુસુમપલ્લવે| મધ્યંદિનેઽર્કતાપાર્તઃ સ્વપ્યાદ્ધારાગૃહેઽથવા||૩૬|| પુસ્તસ્ત્રીસ્તનહસ્તાસ્યપ્રવૃત્તોશીરવારિણિ| |૩૭|

Adhikarana nishAsu saudhapRuShThe sthitiH (37-38) · Śloka 38

| નિશાકરકરાકીર્ણે સૌધપૃષ્ઠે નિશાસુ ચ||૩૭|| આસના| |૩૮|

Adhikarana tAlavRuntasevanaprakAraH (38-41) · Śloka 41

સ્વસ્થચિત્તસ્ય ચન્દનાર્દ્રસ્ય માલિનઃ| નિવૃત્તકામતન્ત્રસ્ય સુસૂક્ષ્મતનુવાસસઃ||૩૮|| જલાર્દ્રાસ્તાલવૃન્તાનિ વિસ્તૃતાઃ પદ્મિનીપુટાઃ| ઉત્ક્ષેપાશ્ચ મૃદૂત્ક્ષેપા જલવર્ષિહિમાનિલાઃ||૩૯|| કર્પૂરમલ્લિકામાલા હારાઃ સહરિચન્દનાઃ| મનોહરકલાલાપાઃ શિશવઃ સારિકાઃ શુકાઃ||૪૦|| મૃણાલવલયાઃ કાન્તાઃ પ્રોત્ફુલ્લકમલોજ્જ્વલાઃ| જઙ્ગમા ઇવ પદ્મિન્યો હરન્તિ દયિતાઃ ક્લમમ્||૪૧||

Adhikarana varShAcaryA,varShAsu doShaNAM duShTatvam anyonyadUShiShu vAtAdiShu sAdhAraNanasevanam (42-44) · Śloka 44

ઇદાનીં વર્ષાચર્યાં નિર્દિદિક્ષુરિદમાહ આદાનગ્લાનવપુષામગ્નિઃ સન્નોઽપિ સીદતિ| વર્ષાસુ દોષૈર્દુષ્યન્તિ તેઽમ્બુલમ્બામ્બુદેઽમ્બરે||૪૨|| સતુષારેણ મરુતા સહસા શીતલેન ચ| ભૂબાષ્પેણામ્લપાકેન મલિનેન ચ વારિણા||૪૩|| વહ્નિનૈવ ચ મન્દેન, તેષ્વિત્યન્યોન્યદૂષિષુ| ભજેત્સાધારણં સર્વમૂષ્મણસ્તેજનં ચ યત્||૪૪||

Adhikarana sAdhAraNamAsthApanAdi,varShAvisheSheBojanavisheShaH (45-47) · Śloka 47

કિં તત્સાધારણમિતિ? તદુદાહરણાર્થમાહ આસ્થાપનં શુદ્ધતનુર્જીર્ણં ધાન્યં રસાન્ કૃતાન્| જાઙ્ગલં પિશિતં યૂષાન્ મધ્વરિષ્ટં ચિરન્તનમ્||૪૫|| મસ્તુ સૌવર્ચલાઢ્યં વા પઞ્ચકોલાવચૂર્ણિતમ્| દિવ્યં કૌપં શૃતં ચામ્ભો ભોજનં ત્વતિદુર્દિને||૪૬|| વ્યક્તામ્લલવણસ્નેહં સંશુષ્કં ક્ષૌદ્રવલ્લઘુ| |૪૭|

Adhikarana puruShavartanaprakAraH (47-48) · Śloka 48

અથાઽત્ર કાલે યાદૃશઃ પુરુષઃ સ્યાત્તં દર્શયતિ | અપાદચારી સુરભિઃ સતતં ધૂપિતામ્બરઃ||૪૭|| હર્મ્યપૃષ્ઠે વસેદ્બાષ્પશીતશીકરવર્જિતે| |૪૮|

Adhikarana nadIjalAdipa~jcatyAgaH (48) · Śloka 48

| નદીજલોદમન્થાહઃસ્વપ્નાયાસાતપાંસ્ત્યજેત્||૪૮||

Adhikarana sharaccaryA (49-50) · Śloka 50

વર્ષાશીતોચિતાઙ્ગાનાં સહસૈવાર્કરશ્મિભિઃ| તપ્તાનાં સઞ્ચિતં વૃષ્ટૌ પિત્તં શરદિ કુપ્યતિ||૪૯|| તજ્જયાય ઘૃતં તિક્તં વિરેકો રક્તમોક્ષણમ્| |૫૦|

Adhikarana kShudhitasya tiktAdiguNayutaBojanAdi (50-51) · Śloka 51

| તિક્તં સ્વાદુ કષાયં ચ ક્ષુધિતોઽન્નં ભજેલ્લઘુ||૫૦|| શાલિમુદ્ગસિતાધાત્રીપટોલમધુજાઙ્ગલમ્| |૫૧|

Adhikarana haMsodakam (51-53) · Śloka 53

| તપ્તં તપ્તાંશુકિરણૈઃ શીતં શીતાંશુરશ્મિભિઃ||૫૧|| સમન્તાદપ્યહોરાત્રમગસ્ત્યોદયનિર્વિષમ્| શુચિ હંસોદકં નામ નિર્મલં મલજિજ્જલમ્||૫૨|| નાભિષ્યન્તિ ન વા રૂક્ષં પાનાદિષ્વમૃતોપમમ્| |૫૩|

Adhikarana pradoShe kaumudIBajanam (53-54) · Śloka 54

| ચન્દનોશીરકર્પૂરમુક્તાસ્રગ્વસનોજ્જ્વલઃ||૫૩|| સૌધેષુ સૌધધવલાં ચન્દિકાં રજનીમુખે| |૫૪|

Adhikarana tuShArAdidashaparityAgaH (54-55) · Śloka 55

| તુષારક્ષારસૌહિત્યદધિતૈલવસાતપાન્||૫૪|| તીક્ષ્ણમદ્યદિવાસ્વપ્નપુરોવાતાન્ પરિત્યજેત્| ||૫૫||

Adhikarana samAsena RUtucaryA RutuvisheShe~annapAnAdi (56-57) · Śloka 57

વ્યાસેન ઋતુચર્યામુક્ત્વા સમાસેનાહ- | શીતે વર્ષાસુ ચાદ્યાંસ્ત્રીન્ વસન્તેઽન્ત્યાન્ રસાન્ભજેત્ સ્વાદું નિદાઘે, શરદિ સ્વાદુતિક્તકષાયકાન્| શરદ્વસન્તયો રૂક્ષં શીતં ઘર્મઘનાન્તયોઃ||૫૬|| અન્નપાનં સમાસેન વિપરીતમતોઽન્યદા| |૫૭|

Adhikarana upadiShTAhArasyApavAdaH (57) · Śloka 57

સમ્પ્રતિ સેવ્યત્વેનોપદિષ્ટસ્યાહારસ્યાપવાદમાહ | નિત્યં સર્વરસાભ્યાસઃ સ્વસ્વાધિક્યમૃતાવૃતૌ||૫૭||

Adhikarana RutusandhiH Rutusandhau sevanIyaprakAraH sahasA tyAgashIlanAdrogAH (3) · Śloka 3

કિમન્યસ્મિન્નૃતૌ પ્રાપ્તે, પૂર્વર્તુચર્યા સહસૈવ ત્યાજ્યાઽન્યા ચ સેવ્યા ? નેત્યાહ ઋત્વોરન્ત્યાદિસપ્તાહાવૃતુસન્ધિરિતિ સ્મૃતઃ| તત્ર પૂર્વો વિધિસ્ત્યાજ્યઃ સેવનીયોઽપરઃ ક્રમાત્||૫૮|| અસાત્મ્યજા હિ રોગાઃ સ્યુઃ સહસા ત્યાગશીલનાત્| ૫૮ ૧/૨| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને ઋતુચર્યા નામ તૃતીયોઽધ્યાયઃ||૩||