3. r̥tucaryādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

sa0-dinacaryādhyāyānantaramr̥tucaryādhyāyasya upōdghātaḥ| pūrvādhyāyē sāmānyēna dinacaryōpadiṣṭā|

Adhikarana RutucaryAdhyAyastRutIyaH (2) · Śloka 2

r̥tuviśēṣavaśāccāhāravihārasēvanapratipādanārthamr̥tucaryāyā ārambha ityāha athāta r̥tucaryādhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ| (gadyasūtrē|2|

sa0- pūrvavadvyākhyēyam|

Adhikarana ShaDRutavaH ,uttarAyaNam (1-2) · Śloka 2

atha ka r̥tavaḥ ? ityāha māsairdvisaṁkhyairmāghādyaiḥ kramāt ṣaḍr̥tavaḥ smr̥tāḥ| śiśirō'tha vasantaśca grīṣmō varṣāśaraddhimāḥ||1|| śiśirādyāstribhistaistu vidyādayanamuttaram| ādānaṁ ca, tadādattē nr̥ṇāṁ pratidinaṁ balam||2||

sa0-māsairityādinā kālōpavarṇanamāha| nanu, kālōpavarṇanaṁ dinacaryāyāṁ kasmānna kr̥tam ? ucyatē| r̥tugauravōdbhāvanārtham| r̥tavō hi viśēṣēṇōpayōginaḥ, vipratipattēśca| yathā- ēkē cāturmāsikamr̥tuṁ kr̥tvā śītōṣṇavr̥ṣṭilakṣaṇān hēmantagrīṣmavarṣākhyāṁstrīnr̥tūnicchanti| aparē tu dvimāsikān śiśiravasantagrīṣmavarṣāśaraddhēmantalakṣaṇān ṣaḍr̥tūniti| dvē saṁkhyē yēṣāṁ tē dvisaṁkhyāḥ, tairdvisaṁkhyaiḥ| māgha ādyō yēṣāṁ phālgunādīnāṁ ta ēvam| tairdvisaṁkhyairmāghādyairmāsaiḥ kramāt- paripāṭhyā ṣaḍr̥tava smr̥tāḥ| kē tē ? ityāha- śiśirādyāḥ- śiśiravasantagrīṣmavarṣāśaraddhēmantāḥ| upacārādēva ṣaṭtvē labdhē ṣaḍgrahaṇaṁ paramatakṣēpārtham| tathā hi- kēcit traya ēva r̥tava iti manyantē| taistu r̥tubhistribhiḥ śiśirādibhiruttarāyaṇaṁ vidyāt- jānīyāt| ayanamuttaraṁ- savituruttaramārgapratipattiḥ, uttarāyaṇam ādānaṁ jānīyāt| ādānamiti cānvarthaṁ nāma iti pratipādayati| tadā- tasmin kālē, nr̥ṇāṁ pratidinaṁ- anvahaṁ, balamādattē- sāraṁ gr̥hṇāti| kō'sau ? prakr̥tatvādādityaḥ|

Adhikarana balAdAne yuktiH (3-4) · Śloka 4

kayā yuktyā balamādattē ? ityāha tasmin hyatyarthatīkṣṇōṣṇarūkṣā mārgasvabhāvataḥ| ādityapavanāḥ saumyān kṣapayanti guṇān bhuvaḥ||3|| tiktaḥ kaṣāyaḥ kaṭukō balinō'tra rasāḥ kramāt| tasmādādānamāgnēyam|4|

sa0-ādityaśca pavanāścādityapavanāḥ, tē tasmin kālē yasmātsaumyānguṇān bhuvaḥ sambandhinaḥ kṣapayanti- vināśayanti| kīdr̥śāstē ? atyarthaṁ- atiśayēna tīkṣṇāścōṣṇāśca rūkṣāścātyartha- tīkṣṇōṣṇarūkṣāḥ| kasmādēvaṁvidhāstē ? ityāha- mārgasvabhāvataḥ- vartmasvābhāvyāt| na ca svabhāvaḥ paryanuyōgamarhati| mārgaḥ- uṣṇāṁśōruttaradiggamanam| yataścādityapavanā rūkṣāstatastiktādayō rasā balinō bhavanti| kramādityanēna yathāsaṁkhyamatra bōdhayati| tēna tiktaḥ śiśirē, vasantē kaṣāyō, grīṣmē kaṭukō, balītyavatiṣṭhatē, na sarvē tiktādaya ēkaikasminnr̥tāviti| tikta ityādyasamāsakaraṇaṁ jñāpanārtham| tiktādirēkaikō balī bhavati| dvau tu svapramāṇāvasthitau| naivartau pr̥thagbhūya tiktādērbalavattvamityarthaḥ| yata ēvaṁ bhūmēḥ saumyaguṇahānirvardhanaṁ ca rūkṣāṇāṁ rasānām, tasmātkāraṇādādānamāgnēyam|

Adhikarana dakShiNAyanam (4-5) · Śloka 5

| r̥tavō dakṣiṇāyanam||4|| varṣādayō visargaśca| |5|

sa0-trayō varṣādaya r̥tavō dakṣiṇāyanaṁ bhagavatō divākarasya dakṣiṇadiggamanam| sa ca kālō visargākhyaḥ|

Adhikarana balavisargai yuktiH (5-6) · Śloka 6

yadbalaṁ visr̥jatyayam| saumyatvādatra sōmō hi balavān hīyatē raviḥ||5|| mēghavr̥ṣṭyanilaiḥ śītaiḥ śāntatāpē mahītalē| snigdhāścēhāmlalavaṇamadhurā balinō rasāḥ||6||

sa0-yat- yasmāt, balamayaṁ kālō visr̥jati- dadāti dakṣiṇāyanākhyaḥ, tasmādvisargō'nvarthasaṁjñaḥ kālaḥ| hi- yasmāt, atra- visargākhyē kālē, saumyatvāt- sōmabhūyiṣṭhatvāt, sōmō balavān, tadāśritarātrivr̥ddhidarśanāt| hīyatē raviḥ- tadāśritadinahānyupalabdhērhīnaśaktiḥ sampadyatē| kadā ? mahītalē- bhūpr̥ṣṭhē, śāntatāpē sati| kaiḥ ? mēghavr̥ṣṭyanilaiḥ śītaiḥ| śītairityupalakṣaṇārtham, visargakālatvānmr̥dubhiḥ snigdhairapīti| ata ēva snigdhā rasā amlalavaṇamadhurā balinō bhavanti| atrāpi kramādityanuvartatē| pūrvavacca vyākhyēyam|

Adhikarana shItAdau balavicAraH (7) · Śloka 7

śītē'gryaṁ vr̥ṣṭidharmē'lpaṁ balaṁ madhyaṁ tu śēṣayōḥ| |7|

sa0-śītasvabhāvē kālē hēmantaśiśirākhyē nr̥ṇāmagryaṁ balaṁ bhavati| vr̥ṣṭiśca gharmaśca tasminvr̥ṣṭigharmē- varṣāgrēēṣmākhyē kālē'lpam| turavadhāraṇē| śēṣayōḥ- śaradvasantayōṟutvōrmadhyamēva balam| nanu, vasantē ādānakālatvādatyarthatīkṣṇōṣṇarūkṣairādityapavanaiḥ śōṣyamāṇēṣu balavr̥ddhihētuṣu bhuvaḥ saumyēṣu guṇēṣu, kathaṁ madhyabalatvamiti ? atra brūmaḥ| varṣādiṣu triṣvr̥tuṣu balamupacitaṁ kramēṇaivāpacīyatē| yathā- kr̥̄ṣṇapakṣē candraḥ| tasmāddīrghakālānuvr̥ttaṁ balamupacitaṁ vasantē kramēṇaivāpacīyatē, iti madhyabalatvaṁ yuktam| anēnaiva hētunā śiśirē'gryabalatvam| yataḥ sakalēna visargiṇā kālēna yadupacitamatiśayēna balaṁ tat śiśirē prārambhamātrādānakālē'pacīyamānamapi balaṁ na hīnaṁ lakṣyatē| yathā- kr̥ṣṇapakṣādau candraḥ kṣīyamāṇaḥ, iti yuktamuktaṁ śītē'gryaṁ balaṁ vasantē ca madhyaṁ balamiti|

Adhikarana hemante~analasya prabalyam hemantacaryA svAdvamlAdisevanam (7-8) · Śloka 8

ata ēvāha śāstrakr̥t | balinaḥ śītasaṁrōdhāddhēmantē prabalō'nalaḥ||7|| bhavatyalpēndhanō dhātūn sa pacēdvāyunēritaḥ| atō himē'sminsēvēta svādvamlalavaṇātrasān||8||

sa0-kila visargābhivarddhitabalatvātpumān balī bhavati| tasya balinaḥ puṁsō hēmantē kālē śītasaṁrōdhāddhētōranalō'gnirbalī bhavati| yataḥ sarvataḥ srōtōrōdhājjāṭharō'gnirāntarairēva svērarcirbhirabhivardhatē| vardhitaścāsau yuktamāhāraṁ samyakpacati| pakvāccāhārādbalamabhyādhikaṁ jāyatē| hēmantē ityanēna ētat dyōtayati, asminnēva kālē śītasaṁrōdhāt prabalō'gnirbhavati, na tu r̥tvantarōpajanitaśītasaṁrōdhāt| tathā hi- anyartujēna śītēnāgnisādō bhavati, yathā- varṣāsu| tatra hi vr̥ṣṭivātābhyāṁ bhavati śītam, na cāgnidīptiḥ| tathā cāṣṭāṅgasaṅgrahē (sū.a.4)- "vr̥ṣṭivātākulē tvahni bhōjanaṁ klēdavātajit| pariśuṣkaṁ laghusnigdhamuṣṇāmlalavaṇaṁ bhajēt" iti| iha punaranēkarūpaṁ gauravayuktaṁ bhōjanaṁ śasyatē| vakṣyati hi- "atō himē'smin" ityārabhya yāvat "rasān snigdhānpalaṁ puṣṭam" ityādi| tathōktam- "ūṣmā bahiḥ pratihatō himaśītavātairantaḥ śarīravivaraṁ pratipadyamānaḥ| svasthānapiṇḍitavapurbhavati pracaṇḍaḥ śītē'nilānalaharō vidhiriṣyatē'taḥ" iti| tathā, yadyapi "tatra sattvaśarīrōtthaṁ" ityārabhya yāvat "tathōrjaskarayōgajam" ityādinā (hr̥.śā.a.3/78) granthēnāhārō yuktajasyaikasyaiva balasya hēturityuktō granthakr̥tā| tathā'pi yuktyā nirūpyamāṇaḥ sahajakālajayōrapi balayōrāhāra ēva hētuḥ, anuvr̥ttihētutvāt| tathā hyāhāraṁ vinā śarīramēva na syāt| tadanayā yuktyā trividhamapi balamāhārajamiti bōddhavyam| nanu, yadi prabalō'nalō bhavati, tataḥ kim ? ityāha- alpēndhana ityādi| alpamindhanamāhārākhyaṁ yasya sō'lpēndhanaḥ san, sō'nalō, dhātūn- rasādīn pacēt| kīdr̥śaḥ ? vāyunēritaḥ- vātōddīpitaḥ| ataḥ- asmādanantarōktāddhētōralpēndhanatvē sati dhātupākākhyāt| asmin himē śītē svādvamlalavaṇākhyān rasān sēvēta| nānyartusambhavē hima ityasyārthasya dyōtanāya (asmin) hima ityuktam|

Adhikarana bubhukShitasya prAtareva bhojanam vAtaghnatailAbhya~ggAdi (9-10) · Śloka 10

dairghyānniśānāmētarhi prātarēva bubhukṣitaḥ| avaśyakāryaṁ sambhāvya yathōktaṁ śēēlayēdanu||9|| vātaghnatailairabhyaṅgaṁ mūrdhni tailaṁ vimardanam| niyuddhaṁ kuśalaiḥ sārdhaṁ pādāghātaṁ ca yuktitaḥ||10||

sa0-ētarhi- ētasminkālē, bubhukṣitaḥ prātarēva- pratyuṣasi, nānyakālē yatkiñciddinātikrāntau satyām, avaśyakāryaṁ- mūtrōtsargādikaṁ dinacaryōktaṁ, sambhāvya- sampādya, yathōktaṁ- yathānirdiṣṭam, anu- paścat, vātaghnatailābhyaṅgādikaṁ śīlayēt| yadyapi "bubhukṣitaḥ, avaśyakaryaṁ sambhāvya yathōktaṁ śīlayēdanu" ityuktam, tathāpi bubhukṣitēna na tathānyatkāryaṁ kāryam, yathā bhōjanam| tathā cōktam- "āhārakālē samprāptē yō na bhuṅktē bubhukṣitaḥ| tasya sīdati kāyāgnirnirindhana ivānalaḥ||" iti| tasmādaucityādbubhukṣitēnāhāraḥ kārya iti vēdyam| nanvanyasminnapi kālē bubhukṣitasyaivāhārānujñānādiha bubhukṣitagrahaṇaṁ na kāryam| yuktamāha bhavān| kintvasminkālē jāṭharāgniratyagnicchāyānukārī bhavati| tatō'sya jāṭharāgnēratyagnērivōpacārō yuktaḥ| yathā (carakē ci.a.15/219, hr̥dayē ci.a.10/84)- "muhurmuhurajīrṇē'pi bhōjyānyasyōpahārayēt| nirindhanō'ntaraṁ labdhvā yathainaṁ na vipādayēt||" iti| abubhukṣitasyaiva bhōjanādhikāritvamiti bhrāntinirāsāyēha bubhukṣitagrahaṇam| niśānāṁ dairghyāditi viśiṣṭakālōpalakṣaṇārthaṁ kr̥tam| yadā'tra hēmantē śarvaryō dīrghā jāyantē, tadaiṣa vidhiḥ sarvōnuṣṭhēyō na prārabdhamātra ēvāsminniti| nanvatra sēvēta śīlayēdbhajēdityēkārthābhidhāyīni bahūni kriyāpadāni kiṁ nirdiṣṭāni ? ēkēnaivārthādhigatēḥ| atra brūmaḥ| kāryāntarasūcanārthamētatpadatrayaṁ kr̥tam| tathā hi- "atō himē'sminsēvēta" ityatra yaḥ sēvētaśabdaḥ sa idaṁ dyōtayati- svādvamlalavaṇarasāḥ pavanavijayārthamasmin kālē nitarāmupayōktavyāḥ| na kādācitka ēṣāmasminnr̥tāvupayōgō vidhēya iti| ata ēva vātaghnatailābhyaṅgādēḥ pr̥thagēṣāṁ rasānāmupanyāsaḥ| tathā, "yathōktaṁ śīlayēt" ityatra yaḥ śīlayēdityēṣa śabdaḥ sa vātaghnatailādēḥ sarvasya tulyakakṣatāṁ dyōtayati| tathā, "prāvārājina" ityādau yō bhajēcchabdaḥ sa sakalasyāhāravihāraśīlanasya śayanavidhēśca tulyatāṁ prathayati| tathā ca vakṣyati (sū.a.7/51)- "āhāraśayanābrahmacaryairyuktyā prayōjitaiḥ| śarīraṁ dhāryatē nityamāgāramiva dhāraṇaiḥ||" iti| vātaghnatailairabhyaṅgaṁ śīlayēt| tailasya sarvasyaiva vātaghnatvādvātaghnēti viśēṣaṇamatiśayapratipādanārtham, tēna balātailādibhiriti bōdhyam| mūrdhni tailaṁ-śirōbhyaṅgādi| vimardanaṁ- śarīrasaṁvāhanam, ētadaucityādabhyaktaḥ san śīlayēt| kuśalaiḥ- tadvidbhiḥ sārdhaṁ, niyuddhaṁ- bāhuyuddhaṁ, śīlayēt| pādāghātaṁ- pādēna vimardanam, yuktita ityanēnārdhaśaktyaiva śīlanaṁ dyōtayati| bāhuyuddhapādāghātayōścānabhyaktasyaiva śīlanaṁ yuktam|

Adhikarana snAnAdi, mAMsAdisevanam (11-14) · Śloka 14

kaṣāyāpahr̥tasnēhastataḥ snātō yathāvidhi| kuṅkumēna sadarpēṇa pradigdhō'gurudhūpitaḥ||11|| rasān snigdhān palaṁ pr̥ṣṭaṁ gauḍamacchasurāṁ surām| gōdhūmapiṣṭamāṣēkṣukṣīrōtthavikr̥tīḥ śubhāḥ||12|| navamannaṁ vasāṁ tailaṁ, śaucakāryē sukhōdakam| prāvārājinakauśēyapravēṇīkaucavāstr̥tam||13|| uṣṇasvabhāvairlaghubhiḥ prāvr̥taḥ śayanaṁ bhajēt| yuktyā'rkakiraṇān svēdaṁ pādatrāṇaṁ ca sarvadā||14||

sa0-kaṣāyēṇa- rōdhrādinā, apahr̥taḥ- apanītaḥ, snēhō yasya sa ēvam| tataḥ- anantaraṁ, yathāvidhi- śāstrōditēna vidhānēna, snātaḥ| kuṅkumēna- kāśmīrēṇa, pradigdhaḥ- anuliptaḥ| darpaḥ- kastūrikā, tēna saha vartatē yatkuṅkumaṁ tadēvam| tathā, aguruṇā- jōṅgakēna dhūpitaḥ| rasān- māṁsarasān, snigdhān bhajēt| māṁsarasānāṁ snigdhatvē'pi snigdhāniti viśēṣaṇamatiśayadyōtanārtham| snigdhatamān rasānityarthaḥ| palaṁ- māṁsaṁ, puṣṭaṁ- mēduraṁ, bhajēt| tathā, guḍasyēdaṁ gauḍaṁ tanmadhyam| tathā, acchasurāṁ- surāmaṇḍaṁ, surāṁ- madirāṁ, ca bhajēt| amlēnānnēna kaṣāyadravyaiśca yā kriyatē sā surā bhaṇyatē| nanu, dvidhaiva surā sēvyatvēnēhābhīṣṭā, tatsurāśabda ēva nirdēṣṭuṁ nyāyyaḥ| tasminhi sāmānyapadē nirdiṣṭē dvidhaiva surā nirdiṣṭā bhavati| satyamētat| kintvacchasurāṁ nitarāṁ bhajēt, na tathā surāmiti jñāpanārthaṁ dvayōrupādānam| ata ēvācchasurāmiti pūrvaṁ nirdiṣṭam| gōdhūmētyādi| gōdhūmaśca piṣṭaṁ ca māṣaśca ikṣuśca kṣēēraṁ ca tānyēvam| gōdhūmapiṣṭamāṣēkṣukṣīrēbhya utthānaṁ yāsāṁ vikr̥tīnāṁ tā ēvam| utpūrvāttiṣṭhatēḥ supēēti yōgavibhāgādbhāvē kaḥ| "udaḥ sthāstambhōḥ pūrvasya" iti sasya takāraḥ| gōdhūmapiṣṭamāṣēkṣukṣīrōtthāśca tā vikr̥tayaśca, tāḥ śubhāḥ- ramyāḥ, bhajēt| tathā, navaṁ- apurāṇamannaṁ, tathā vasāṁbhajēt| "śuddhamāṁsasya yaḥ snēhaḥ sā vasā parikīrtitā"| tathā, tailaṁ bhajēt- bhakṣayēt| abhyaṅgastu prāganujñāta ēva| śaucakāryē- śaucakriyāyāṁ, sukhōdakaṁ- uṣṇōdakaṁ, bhajēt| prāvāraḥ- kārpāsō rōmavān ghanaḥ paṭaḥ, sthūlapaṭakādiḥ| ajinaṁ- sukhasparśarōmacarma| kauśēyaṁ- paṭṭavasanam| pravēṇī- sūcībāṇākhyō vastraviśēṣaḥ| kaucavaṁ- rāṅkavavastrabhēdaḥ, tavaraka ityanyē| ētairāstr̥taṁ- dattapracchadapaṭaṁ, śayanaṁ bhajēt| kīdr̥k śayanaṁ bhajēt ? uṣṇasvabhāvaiḥ- rōmaśikārallikāprāyaiḥ, prāvr̥taḥ- prakarṣēṇācchāditaḥ| tathā, arkakiraṇānbhajēt| katham ? yuktyā- samyagyōgalakṣaṇayā| atisēvitā hi glānyādīn kuryuḥ| tathā, svēdaṁ bhajēt| yuktyaivētyatrāpi yōjyam| atisēvitō hi svēdō glānyādīn janayēt| pādatrāṇaṁ ca- pādukādikaṁ, sarvadā bhajēt|

Adhikarana vilAsinInAM shItaharatvam (15) · Śloka 15

pīvarōrustanaśrōṇyaḥ samadāḥ pramadāḥ priyāḥ| haranti śītamuṣṇāṅgyō dhūpakuṅkumayauvanaiḥ||15||

sa0-ūrū ca stanau ca śrōṇiśca ūrustanaśrōṇi| pīvaraṁ- pīnaṁ, ūrustanaśrōṇi yāsāṁ tā ēvambhūtāḥ, pramadāḥ- vilāsinyaḥ, śītaṁ haranti- nudanti| pīnatvēnātikārśyamatra niṣidhyatē| tathā cāha grāmyadharmādhikārē (hr̥.sū.a.7/69)- "tyajēdatikr̥śām" iti| kimbhūtāḥ ? saha madēna- yauvanōdbhūtēna surādipānajēna kāmōdrēkakāriṇā vā, vartantē tāḥ samadāḥ| tathā, priyāḥ- vallabhāḥ, śītaṁ haranti| kimbhūtāḥ ? uṣṇāṅgyō dhūpakuṅkumayauvanaiḥ- agurvādidhūpēnōṣṇāṅgyaḥ, tathā kuṅkumānulēpanēnōṣṇāṅgyaḥ, tathā yauvanōṣmaṇā, sahajēnōṣṇāṅgya iti yōjyam|

Adhikarana nivAtoShNagRuhasevanam (16) · Śloka 16

aṅgāratāpasantaptagarbhabhūvēśmacāriṇaḥ| śītapāruṣyajanitō na dōṣō jātu jāyatē||16||

sa0-aṅgārāṇāṁ tāpō'ṅgāratāpaḥ, tēna santaptaṁ ca tadgarbhē'bhyantarē bhūvēśma ca tattasmiṁścarati- tiṣṭhati nityaṁ yastasyāṅgāratāpasantaptagarbhabhūvēśmacāriṇaḥ puṁsō yataḥ śītapāruṣyajanitō dōṣō- duḥkhaṁ, na jātu- kadācijjāyatē, tatō'ṅgāratāpasantaptagarbhabhūvēśmacārī syāditi bhāvaḥ|

Adhikarana shishiracaryA shishire~api pUvoktavidhiH (17) · Śloka 17

ayamēva vidhiḥ kāryaḥ śiśirē'pi viśēṣataḥ| tadā hi śēētamadhikaṁ raukṣyaṁ cādānakālajam||17||

sa0-ayamēva- haimantaḥ, vidhiḥ- pūrvōktaḥ, śiśirē ca viśēṣataḥ- atiśayēna kāryaḥ| kutaḥ ? ityāha- yasmāttasmin kālē śītamadhikaṁ bhavati, kālasvābhāvyāt| tathā, ādānakālājjātamādānakālajaṁ ca raukṣyaṁ bhavati| tatō hētudvayādviśēṣēṇa haimantikō vidhiḥ sēvyaḥ| hēmantē "rasān snigdhān śīlayēt" ityuktam| śiśirē tānatiśayēna śīlayēt| ēvaṁ sarvō'pi haimantikau vidhiryōjanīyaḥ| ādānakālajamityanēnaitaddyōtayati| ādānakāla ēva raukṣyasya kāraṇam, nānyat| ata ēva hēmantē śītē'pi raukṣyaṁ nāstyēvēti| ādānasya ca prārambhamātratvē ēva śiśirasya sambhava iti śiśirē kiñcidēva raukṣyaṁ vēdyam| nanu, yathā raukṣyamādānakālajaṁ tathauṣṇyamapi| tathā cōktam- "tasmin hyatyarthatīkṣṇōṣṇarūkṣāḥ" iti| ēvaṁ cauṣṇyasadbhāvācchītasya hēmantatō hāniḥ prāptā, na tvādhikyam| tatkathamuktaṁ "tadā hi śītamadhikam" iti ? brūmaḥ| raukṣyasya dvau hētū| ēkastāvadbhagavaddivākarakarairjagatsnēhādānam| dvitīyastvāgnēyaḥ kālaḥ| tadēvaṁ raukṣyēṇōbhayahētujēna śiśirē kālē vātāḥ śītasvabhāvā āhitādhikaśaktayō jāyantē haimantēbhyō mārutēbhyaḥ| tathāvidhāścauṣṇyēnādānakālajēnādānakālaprāthamyādaprāptabalēna śiśirē nābhibhūyantē| anabhibhūtāśca śītasvabhāvatvācca śītamēva vardhayanti| atō yuktaṁ śītādhikyaṁ śiśira iti|

Adhikarana vasantacaryA shleShmajayaprakArAdi shuNThIkvathitajalapAnAdi (18-23) · Śloka 23

samprati vasantacaryāṁ vivakṣuridamāha kaphaścitō hi śiśirē vasantē'rkāṁśutāpitaḥ| hatvā'gniṁ kurutē rōgānatastaṁ tvarayā jayēt||18|| tīkṣṇairvamananasyādyairlaghurūkṣaiśca bhōjanaiḥ| vyāyāmōdvartanāghātairjitvā ślēṣmāṇamulbaṇam||19|| snātō'nuliptaḥ karpūracandanāgurukuṅkumaiḥ| purāṇayavagōdhūmakṣaudrajāṅgalaśūlyabhuk||20|| sahakārarasōnmiśrānāsvādya priyayā'rpitān| priyāsyasaṅgasurabhīn priyānētrōtpalāṅkitān||21|| saumanasyakr̥tō hr̥dyānvayasyaiḥ sahitaḥ pibēt| nirgadānāsavāriṣṭasīdhumārdvīkamādhavān||22|| śr̥ṅgabērāmbu sārāmbu madhvambu jaladāmbu ca| |23|

sa0-śiśirē madhurasnigdhādinā āhārēṇa kālasvābhāvyācca ślēṣmā sañcitō'tiśayēna styānatvādatikupitō vasantē r̥tāvarkāṁśutāpitaḥ- sūryaprabhābhirvilāyitō, dravasvarūpatvājjalamiva viparītaṁ jāṭharāgniṁ hatvā, hi- yasmāt, rōgān- vikārān, kurutē- janayati| ataḥ- asmātkāraṇāt, taṁ- kaphaṁ, tvarayā- śīghramēva, jayēt| dōṣāniti kēcitpaṭhanti| arkatāpita ityanēnaiva siddhē aṁśuśabdō'tra raśmīnāṁ paṭimānaṁ sūcayati, na tathā śītē| tatra hi (saṁ.sū.a.4)- "dhūmadhūmrarajōmandāstuṣārāvilamaṇḍalāḥ| digādityāḥ" ityadhijagē| kairjayēt? tīkṣṇairvamananasyavirēkādibhirupakramēt| tathā, laghūni rūkṣāṇi ca yāni bhōjanāni, taiśca| tathā, vyāyāmaścōdvartanaṁ ca āghātaśca taiśca kaphaṁ jayēditi| caśabdō luptanirdiṣṭaḥ| tataḥ kaphamulbaṇaṁ- uddhataṁ, jitvā'nantaraṁ snātō'nuliptaḥ- samāliptaḥ karpūracandanāgurukuṅkumaiḥ| tathā, purāṇaṁ ca tadyavagōdhūmaṁ ca, tathā, kṣaudraṁ- mākṣikaṁ, tathā jāṅgalaṁ ca tacchūlyaṁ ca- "śūlēna saṁskr̥taṁ māṁsaṁ śūlyam" bhaṭitraṁ ca, tattāni bhuṅktē purāṇayavagōdhūmakṣaudrajāṅgalaśūlyabhuk| śūlya iti "śūlōkhādyat" iti yat| ēvaṁvidhaḥ san vayasyaiḥ- mitraiḥ sahita āsavādīn pibēt| kimbhūtān? nirgadān- nivr̥ttagadānnirdōṣān, pibēditi vakṣyamāṇēna sambandhō'tra dīpakatvāt| āsavō- yō dravyāṇyāsutya kriyatē| uktaṁ ca- "madyākarādhikadravyamadirādyaiḥ kr̥tastu yaḥ| sō'riṣṭaḥ syādāsavastu dravyāṇyāsutya yaḥ kr̥taḥ||" iti| sīdhuḥ- ikṣurasōdbhavaḥ| mārdvīkaṁ- mr̥dīkārasōdbhavam| mādhavō- madhunā saṁskr̥taḥ| kimbhūtānāsavādīn? sahakārarasōnmiśrān- adhivāsitān| tathā, priyayā- dayitayā, āsvādya- kiñcitpītvā, arpitān- ḍhaukitān| tathā, priyāsyasaṅgēna surabhīn,-sugandhīn| tathā, priyānētrāṇyēvōtpalāni tairaṅkitān-sañjātaśōbhān| tathā, saumanasyakr̥taḥ- cittaprasādakr̥taḥ| tathā, hr̥dyān- hr̥dayāya hitān| tathā, śr̥ṅgabērāmbu- śuṇṭhīkvathitajalaṁ pibēt| tathā, sāraḥ-asanacandanādijaḥ, tēna kvathitamambu pibēt| tathā, madhunā yuktamambu madhvambu| jaladēna- mustayā ca kvathitamambu pibēt| cēti samuccayē|

Adhikarana madhyAhne udyAnasevanam (23-25) · Śloka 25

| dakṣiṇānilaśītēṣu paritō jalavāhiṣu||23|| adr̥ṣṭanaṣṭasūryēṣu maṇikuṭṭimakāntiṣu| parapuṣṭavighuṣṭēṣu kāmakarmāntabhūmiṣu||24|| vicitrapuṣpavr̥kṣēṣu kānanēṣu sugandhiṣu| gōṣṭhīkathābhiścitrābhirmadhyāhnaṁ gamayētsukhī||25||

sa0-kānanēṣu- upavanēṣu, sthitō madhyāhnaṁ gamayēt- ativāhayēt| ahnō madhyō madhyāhnaḥ| "saṁkhyāvisā" ityādijñāpakātpūrvāparētyādinā ēkadēśisamāsaḥ| "ahnō'hna ētēbhyaḥ" ityahnādēśaḥ| katham ? gōṣṭhyāṁ- krīḍāyāṁ kathā gōṣṭīkathāstābhiḥ, citrābhiḥ- kamanīyābhiḥ, na tvarthavyavahārasambandhinībhiḥ| kīdr̥śaḥ san ? sukhī- rāgadvēṣādirahitaḥ| kimbhūtēṣu kānanēṣu ? dakṣiṇadikpravr̥ttairanilaiḥ śītāni, tēṣu dakṣiṇānilaśītēṣu| tathā, paritaḥ- samantājjalaṁ nityaṁ vahanti yāni tēṣu| ābhīkṣṇyē ṇiniḥ| tathā, kvacitpradēśē adr̥ṣṭaḥ- īṣaddr̥ṣṭaḥ, kvacidatighanatvāt naṣṭaḥ- na dr̥śyatē, sūryō yēṣūpavanēṣu tānyēvaṁ tēṣu| tathā, maṇīnāṁ- vajramarakatādīnāṁ, kuṭṭimāni- viśiṣṭā bhuvaḥ, tābhiḥ kāntiḥ- śōbha, yēṣāṁ tānyēvaṁ tēṣu| tathā, parapuṣṭaiḥ- kōkilaiḥ vighuṣṭēṣu- kr̥taśabdēṣu| tathā, kāmasya karmāntāḥ kāmakarmāntāḥ- madanavyāpārāḥ| antaśabdō'tra praśaṁsāvacanē| yathōdbhaṭasya (kāvyālaṅkārasaṅgrahē prathamasargē) vacanam- "vanāntadēvatāvēṇyaḥ" iti) kāmakarmāntanimittaṁ bhūmayō yēṣāṁ vanānāṁ tānyēvaṁ tēṣu| vicitrāṇi- nānārūpāṇi, puṣpāṇi yēṣāṁ tē tathāvidhā vr̥kṣā yēṣāṁ tānyēvaṁ tēṣu| suṣṭhu gandhō yēṣāṁ tēṣu| "gandhasyēt" itītsamāsāntaḥ|

Adhikarana gurushItAdityAgaH (26) · Śloka 26

guruśītadivāsvapnasnigdhāmlamadhurāṁstyajēt| |26|

sa0-asminkālē kaphōpacayadōṣabhayāt guruśītādīṁstyajēt| nanu, lavaṇamapi ślēṣmāṇaṁ karōti, tatkasmādiha na niṣiddham ? atō brūmaḥ| lavaṇaḥ pūrvaṁ kaphamamlamadhurāviva na karōti| kiṁ tarhi ? nidhanē cirantanasañcitaṁ srutirūpaṁ ślēṣmāṇaṁ vidhattē, viṣyanditvāt| na ca lavaṇasya madhurādēriva bahutarasya prayōgaḥ prasiddhaḥ, kiṁ tarhi ? alpasyaiva| tasmāllavaṇasyātrāniṣēdha ēva nyāyyaḥ|

Adhikarana grIShmacaryA paTvAdityAgaH (26-27) · Śloka 27

adhunā grīṣmacaryāmupadidikṣurāha | tīkṣṇāṁśuratitīkṣṇāṁśurgrīṣmē saṁkṣipatīva yat||26|| pratyahaṁ kṣīyatē ślēṣmā tēna vāyuśca vardhatē| atō'sminpaṭukaṭvamlavyāyāmārkakarāṁstyajēt||27||

sa0-yat- yasmāt, tīkṣṇāṁśuḥ- bhāskaraḥ, atitīkṣṇā aṁśavaḥ- karāḥ, yasya sa ēvaṁbhūtaḥ san, grīṣmē saṁkṣipatīva jagatsnēhamityatrānuktamapyarthāllabhyatē| kēcittu "snēhamarkō'titīkṣṇāṁśuḥ" iti paṭhanti| snēhastējō balaṁ sāramityēkō'rthaḥ| taṁ snēhamarkaḥ saṁkṣipatīva- yatsambandhāt saṁharatīva pibatīva| ivaśabdēnaitatsūcayati- hētupratyayaparatantrēṣu sarvabhāvēṣu na kaścitkvacit tadbuddhipūrvakaṁ saṁharati| ataḥ- asmātkāraṇāt, asmin- grīṣmakālē, paṭvādīstyajēt| paramārthatō balahānikr̥ttvādēṣām|

Adhikarana madhurAnnAdisevanam (28) · Śloka 28

kimatra sēvyam ? ityāha bhajēnmadhuramēvānnaṁ laghu snigdhaṁ himaṁ dravam| |28|

sa0-madhuramēvānnaṁ bhajēt- bāhulyēna madhuramannaṁ sēvyam, na tathā'nyarasāghrātam, ityēvakārāllabhyatē| tathā, laghu snigdhaṁ himaṁ dravaṁ cēti| caśbdō luptanirdiṣṭō draṣṭavyaḥ|

Adhikarana saktusharkarAdilehaH (28) · Śloka 28

sāmānyēna bhōjanamuktvā viśēṣēṇāha | suśītatōyasiktāṅgō lihyātsaktūn saśarkarān||28||

sa0-saktūn saśarkarān lihyāt| suṣṭhu śītaṁ suśītaṁ ca tattōyaṁ ca, tēna siktaṁ- āplutaṁ, aṅgaṁ- kāyō, yasya sa ēvaṁbhūtaḥ san|

Adhikarana madyapAnaniShedhaH (29) · Śloka 29

madyaṁ na pēyaṁ, pēyaṁ vā svalpaṁ, subahuvāri vā| |29|

sa0-asminkālē madyaṁ na pēyam| pēyaṁ vā svalpamiti vātaślēṣmaprakr̥tinā ślēṣmavātakṣayārthamanyartuvadbahu na pēyam, kiṁtarhi ? svalpamēva pātavyam| subahuvāri vēti pittaślēṣmaprakr̥tinā madyōcitēna ślēṣmakṣayārthaṁ pittapratīkāramapīcchatā subahuvāri tanmadyaṁ pēyam| ityatrānuktō'pyēvamarthādviṣayavibhāgō bōdhyaḥ| anyathā niṣēdhavidhyōrvirōdhaḥ syāt|

Adhikarana uktavidhyatikrame doShaH (29) · Śloka 29

uktavidhyatikramē dōṣamāha | anyathāśōṣaśaithilyadāhamōhān karōti tat||29||

sa0-tat- madyam, anyēna prakārēṇa pītaṁ sat śōphādīn karōti| śōphaḥ- śvayathuḥ| śaithilyaṁ- aṅgānāmanaiṣṭhuryam| dāhaḥ- sarvāṅgīṇastāpaḥ| mōhaḥ- ajñānaṁ jantōḥ|

Adhikarana mAMsaiH saha shuklashAliBakShaNam (30) · Śloka 30

kundēndudhavalaṁ śālimaśnīyājjāṅgalaiḥ palaiḥ| |30|

sa0-kundaḥ- puṣpaviśēṣaḥ, induḥ- candraḥ, tayōrdvandvaḥ| kundēnduvaddhavalaṁ- śuklaṁ śāliṁ jāṅgalaiḥ palaiḥ- māṁsaiḥ sahāśnīyāt- adyāt| "kṣuṇṇaḥ sitaḥ smr̥taḥ śālī raktō vrīhirudāhr̥taḥ"|

Adhikarana nAtighanarasAdeH pAnam, surabhIkRutajalapAnam (30-32) · Śloka 32

| pibēdrasaṁ nātighanaṁ rasālāṁ rāgakhāṇḍavau||30|| pānakaṁ pañcasāraṁ vā navamr̥dbhājanē sthitam| mōcacōcadalairyuktaṁ sāmlaṁ mr̥nmayaśuktibhiḥ||31|| pāṭalāvāsitaṁ cāmbhaḥ sakarpūraṁ suśītalam|32|

sa0-rasaṁ nātighanaṁ pibēt| rasaśabdēnādilōpākhyayā tantrayuktyā māṁsarasa ucyatē| tathā, rasālaṁ- mārjikākhyāṁ pibēt| tathā, rāgakhāṇḍavau pānakaṁ ca pañcasārākhyam| ētēṣāṁ ca lakṣaṇaṁ tantrāntarē uktam| yathā- "sitāmadhvādimadhurā rāgāstatrācchakāntayaḥ| tē sāmlāḥ khāṇḍavā lēhyāḥ pēyāścāṁśukagālitāḥ|| svādvamlapaṭukaṭvādyāḥ pralēhāstatra khāṇḍavāḥ| guḍadāḍimamāṁsādyā rāgā aṁśukagālitāḥ|| hr̥dyā vr̥ṣyā rucikarā grāhiṇō rāgakhāṇḍavāḥ" iti| tathā- "drākṣāmadhūkakharjūrakāśmaryaiḥ saparūṣakaiḥ| tulyāṁśaiḥ kalpitaṁ pūtaṁ śītaṁ karpūravāsitam|| pānakaṁ pañcasārākhyaṁ dāhatr̥ṣṇānivartakam|" anyatra cōktam| yathā- "guḍadāḍimādiyuktā vijñēyā rāgakhāṇḍavāḥ| trijātamaricādyaistu saṁskr̥tāḥ pānakāstathā " iti| kīdr̥śaṁ pānakaṁ pibēt ? ityāha- navaṁ yanmr̥dbhājanaṁ tatra sthitam| tathā, mōcaṁ- kadalīphalaṁ, cōcaṁ- panasaphalaṁ, tayōrdalāni, tairyuktam| tathā, sāmlam, tittiḍīkādiyōgāt khāṇḍavarasānugatam| kēcittu kṣīraṁ ghr̥tapippalīśaśimākṣikaśarkarōpētaṁ pañcasāraṁ pānakamityāhuḥ| kēna pibēt ? ityāha- mr̥nmayaśuktibhiḥ| pāṭalayā vāsitaṁ- surabhīkr̥taṁ, tathā sakarpūraṁ suśītalaṁ cāmbhaḥ pibēt| mr̥nmayaśuktibhirityatrāpi yōjyam| suśrutē cōktam- "paripēlavayā tulyā guḍaguggulumustakāḥ| cūrṇitāḥ śaśinōpētā navabhājanadhūpanam|| kuṣṭhamustakasaṁyuktaiḥ pēlavōśīravālakaiḥ| mr̥ditā mr̥tsupiṣṭaistaiḥ khadirāṅgārapācitāḥ|| sahakārarasābhyaktāścampakōtpalavālakaiḥ| padmakubjakakundaiśca yathālābhādhivāsitāḥ|| śrēṣṭhaḥ salilavāsō'yaṁ smr̥taḥ sarvartukō budhaiḥ"| iti|

Adhikarana rAtrau mAhiShakShIrapAnam (32-33) · Śloka 33

| śaśāṅkakiraṇān bhakṣyān rajanyāṁ bhakṣayan pibēt||32|| sasitaṁ māhiṣaṁ kṣīraṁ candranakṣatraśītalam| |33|

sa0-māhiṣaṁ kṣīraṁ sasitaṁ- saśarkaraṁ, rajanyāṁ- rātrau, pibēt| kimbhūtam ? candrēṇa nakṣatraiśca śītalam| rātrāvākāśē śaityārthaṁ sthāpitamityarthaḥ| kiṁkurvan pibēt ? bhakṣyān bhakṣayan- bhuñjan| kīdr̥śān ? śaśāṅkakiraṇān- karpūranāḍikākhyān| [ (hr̥.ci.a.5/49)- "tālīsacūrṇavaṭakāḥ sakarpūrasitōpalāḥ| śaśāṅkakiraṇākhyāstu bhakṣyā rucikarāḥ param||"]

Adhikarana svApaprakAraH (33-34) · Śloka 34

| abhraṅkaṣamahāśālatālaruddhōṣṇaraśmiṣu||33|| vanēṣu mādhavīśliṣṭadrākṣāstabakaśāliṣu| |34|

sa0-abhraṁ- ākāśaṁ, kaṣanti- ullikhanti, atyuccatayā'bhraṅkaṣāḥ| mahāntaśca tē śālāśca tālāśca mahāśālatālāḥ| abhraṅkaṣāśca tē mahāśālatālāśca, tai ruddhaḥ- sthagitaḥ, uṣṇaraśmiḥ- dinakarō yēṣu vanēṣu tēṣu, madhyandinē- madhyāhnē, arkatāpārtaḥ san svapyāt- śayīta| mādhavyō- latāviśēṣā atimuktakākhyāḥ, tāsu śliṣṭā mādhavīśliṣṭāḥ drākṣāyāstabakāḥ- gucchakā drākṣāstabakāḥ| mādhavīśliṣṭāśca tē drākṣāstabakāśca, taiḥ śālituṁ- ślāghituṁ śīlaṁ yēṣāṁ vanānāṁ tāni mādhavīśliṣṭadrākṣāstabakaśālīni, tēṣu vanēṣu|

Adhikarana veNvAdinirmitagRuhe svApaH (34-35) · Śloka 35

kasmin svapyāt ? ityāha | sugandhihimapānīyasicyamānapaṭālikē||34|| kāyamānē citē cūtapravālaphalalumbibhiḥ| |35|

sa0-kāyamānē- vēṇvādiniṣpāditē gr̥haviśēṣē| kīdr̥śē ? sugandhi ca taddhimaṁ ca tatpānīyaṁ ca tatsugandhihimapānīyam| paṭānāṁ- vastrāṇāṁ, āliḥ- paṅktiḥ, paṭāliḥ| sugandhihimapānīyēna sicyamānā paṭāliryasminnasau sugandhihimapānīyasicyamānapaṭālikaḥ, tasmin tathāvidhē kāyamānē| tathā, pravālāḥ- kisalayāni| phalānāṁ lumbayaḥ- stabakāḥ| pravālāśca phalalumbayaśca pravālaphalalumbayaḥ| cūtānāṁ pravālaphalalumbayastābhiḥ, citē- paritō vyāptē|

Adhikarana shayanIyaprakAraH (35-37) · Śloka 37

īdr̥śē kāyamānē sthitō yādr̥śē śayanē śayīta tannirūpayannāha | kadalīdalakahlāramr̥ṇālakamalōtpalaiḥ||35|| kōmalaiḥ kalpitē talpē hasatkusumapallavē| madhyaṁdinē'rkatāpārtaḥ svapyāddhārāgr̥hē'thavā||36|| pustastrīstanahastāsyapravr̥ttōśīravāriṇi| |37|

sa0-kadalītyādi| talpē- śayanē, kalpitē| kaiḥ ? kadalīdalādibhiḥ| kadalyāḥ- rambhāyāḥ, dalāni- patrāṇi, kahlāraṁ- saugandhikam, mr̥ṇālaṁ- bisam, kamalaṁ- padmam, utpalaṁ- kumudam, ētēṣāṁ dvandvaḥ| taiḥ kadalīdalādibhiḥ, kōmalaiḥ- sukumārasparśaiḥ, kalpitē- racitē| kimbhūtē ? kusumāni ca pallavāśca kusumapallavāḥ| hasanta iva kusumapallavā yatra tasmin| dhārāgr̥hē'thavā svapyāditi vartatē| dhārāgr̥haṁ- avirataṁ yatō jaladhārāḥ patanti| kimbhūtē ? pustastrīstanahastāsyaiḥ pravr̥ttamuśīravāri yatra tasmin| pustō- dārvādimayyāḥ stryādyākr̥tērupādānakāraṇaṁ yadvastu taducyatē|

Adhikarana nishAsu saudhapRuShThe sthitiH (37-38) · Śloka 38

| niśākarakarākīrṇē saudhapr̥ṣṭhē niśāsu ca||37|| āsanā| |38|

sa0-niśāsu- rātriṣu, saudhapr̥ṣṭhē- harmyatalē, āsanā- sthitiḥ| kāryētyadhyāhāryam| tatrāsītētyarthaḥ| kimbhūtē saudhapr̥ṣṭhē ? niśākaraḥ- śītāṁśuḥ, tasya karāḥ- gabhastayaḥ, tairākīrṇē- vyāptē|

Adhikarana tAlavRuntasevanaprakAraH (38-41) · Śloka 41

svasthacittasya candanārdrasya mālinaḥ| nivr̥ttakāmatantrasya susūkṣmatanuvāsasaḥ||38|| jalārdrāstālavr̥ntāni vistr̥tāḥ padminīpuṭāḥ| utkṣēpāśca mr̥dūtkṣēpā jalavarṣihimānilāḥ||39|| karpūramallikāmālā hārāḥ saharicandanāḥ| manōharakalālāpāḥ śiśavaḥ sārikāḥ śukāḥ||40|| mr̥ṇālavalayāḥ kāntāḥ prōtphullakamalōjjvalāḥ| jaṅgamā iva padminyō haranti dayitāḥ klamam||41||

sa0-svasthacittasya- rāgādyanupahatamanasaḥ, jalārdrāḥ klamaṁ haranti| ēvaṁ tālavr̥ntādayō yōjyāḥ| antardīpakatvādasya| tathā ca kīdr̥śasya ? candanārdrasya- candanēnānuliptasya| tathā, mālinaḥ- sragviṇaḥ| tathā, nivr̥ttaṁ kāmatantraṁ- puṣpadhanvaparicchadō yasya| tathā, suṣṭhu sūkṣmē tanunī svacchē vāsasī yasya sa ēvam| jalārdrāḥ- pānīyaplutāḥ śāṭikāḥ| tālavr̥ntāni- mayūrapicchādikr̥tāni tālavr̥ntākr̥tīni vyajanāni| tathā, vistr̥tāḥ- mahāntaḥ, padminīpuṭāḥ- nalinīpatrāṇi, vījanārtham| tathā, utkṣēpāḥ- mayūrapicchādikr̥tā vyajanaviśēṣāḥ| tē ca kimbhūtāḥ ? mr̥durutkṣēpō yēṣu tē mr̥dūtkṣēpāḥ| jalavarṣī himō'nilō yēṣu utkṣēpēṣu tē jalavarṣihimānilāḥ| śītajalābhyukṣitairētairvātaḥ kārya ityarthaḥ| karpūrētyādi| mālāśabdaḥ pratyēkaṁ yujyatē| sphaṭikakarpūragrathitā mālā mallikāmālāścētyarthaḥ| tathā, hārāḥ- muktāphaladāmāni| kimbhūtāḥ ? saha haricandanēna vartanta iti saharicandanāḥ| yat chēdē lōhitamatisugandhi suṣṭhu śītavīryaṁ ca, taddharicandanamucyatē| manōharētyādi| manōharō- ramyaḥ, kalō- madhuraḥ, ālāpō yēṣāṁ tē manōharakalālāpāḥ| śiśavō- bālakāḥ| tathā, sārikāḥ- śarārayaḥ| śukāḥ- kīrāḥ| mr̥ṇālētyādi| mr̥ṇālāni- atikōmalāni bisāni, valayāḥ- kaṭakāni, yāsāṁ tāḥ| dayitāḥ- yōṣitaḥ| kimbhūtāḥ ? kāntāḥ- ramyāḥ| tathā, prōtphullaiḥ vikasitaiḥ, kamalairujjvalāḥ- śōbhitāḥ| ēvambhūtāścōtprēkṣyantē, jaṅgamāḥ- sañcāriṇya iva padminyaḥ| klamaṁ harantīti yōjyam| svasthacittasyēti prādhānyakhyāpanārthaṁ prāgupāttam| svasthacittasyaivaitē jalārdrādayaḥ klamaṁ haranti, na tathōpataptamanasaḥ| [tathā hi- candanārdrādisakalaviśēṣēṇa viśēṣitasyāpyupataptamanasō na tathā klamaṁ haranti|] cittāyattā hi sarvabhāvānāṁ śubhāśubhapravr̥ttayaḥ| tathā ca snigdhamadhurō'pyāhāra upayuktaḥ, sukhaśayyādirapi vihāraḥ sēvitaḥ, śōkāviṣṭacētasō na tathā śarīrasya puṣṭimādadhāti| ata ēva "śōkaḥ śōṣaṇānām" ityagryasaṅgrahē (carakē sū.a.25/39, saṅgrahē sū.a.13) prōktam| tathā, rūkṣō'pyāhārastathāvidhō vihāraśca sēvitō nirvr̥ttamanasaḥ puṣṭimēvādadhāti, na kārśyam| tathā cōktam (ca.sū.a.25/39, saṁ.sū.a.13)- "nirvr̥tiḥ puṣṭihētūnām" iti| suśrutē ca klamasya lakṣaṇamuktam (śā.a.4/51)- "yōnāyāsaḥ śramō dēhē pravr̥ddhaḥ śvāsavarjitaḥ| klamaḥ sa iti vijñēya indriyārthaprabādhakaḥ" iti|

Adhikarana varShAcaryA,varShAsu doShaNAM duShTatvam anyonyadUShiShu vAtAdiShu sAdhAraNanasevanam (42-44) · Śloka 44

idānīṁ varṣācaryāṁ nirdidikṣuridamāha ādānaglānavapuṣāmagniḥ sannō'pi sīdati| varṣāsu dōṣairduṣyanti tē'mbulambāmbudē'mbarē||42|| satuṣārēṇa marutā sahasā śītalēna ca| bhūbāṣpēṇāmlapākēna malinēna ca vāriṇā||43|| vahninaiva ca mandēna, tēṣvityanyōnyadūṣiṣu| bhajētsādhāraṇaṁ sarvamūṣmaṇastējanaṁ ca yat||44||

saṁ-ādānamuktam, tēnādānākhyēna kālēna glānaṁ-saklamaṁ, vapuḥ-śarīraṁ, yēṣāṁ puruṣāṇāṁ tē ādānaglānavapuṣaḥ, tēṣāmapacitadhātūnāmagnirapyapacitaḥ sannō-mandaḥ san, punarvarṣāsu sīdati-hāniṁ yāti| apiśabdaḥ punararthē, anēkārthatvānnipātānām| varṣāsviti nityabahutvādbahuvacanam| kēna sīdati ? ityāha-kālasvabhāvāddōṣaiḥ,-vātapittaślēṣmabhiḥ, duṣṭairityanuktamapyarthādgamyatē| yatō'gnisādahētutvamaduṣṭānāṁ tēṣāṁ na sambhavati| tasmādduṣṭairdōṣairagniḥ sīdatītyarthāllabhyatē| nanu, kathaṁ varṣāsu dōṣāṇāṁ duṣṭatvaṁ syāt ? ityāha-duṣyantītyādi| tē dōṣā duṣyanti| kadā ? ambarē-viyati, ambulambāmbudē-ambunā lambā atinirbharatvādambulambā īdr̥śā ambudāḥ-mēghāḥ, yasminnēvaṁvidhē sati| anēna ca viśēṣaṇēnāsya kālasya svarūpamupalakṣayantyācāryāḥ| yadaivaṁvidhō varṣākālaḥ sampadyatē, tadaivaitē dōṣā duṣyanti-svakarmaṇyayōgyāḥ sampadyantē, na varṣākālamātrē'nāsāditasvarūpē| tathā, satuṣārēṇa marutā-sajalakaṇēna pavanēna, tathā, sahasā-grīṣmatāpasantāpādanantaramēva, śītalēnābhyantarō vāyurduṣyati| tathā, bhuvō bāṣpaḥ-ūṣmā bhūbāṣpastēna| tathā, kālasvābhāvyāccāmlapākēna vāriṇā pittaṁ duṣyati| tathā, malinēna vāriṇā-lūtāditantuviṇmūtrētyādikaluṣēṇa varṣājalēna, kālasvābhāvyāccātiśayēna mandatvaṁ gatēnāgninā ślēṣmā duṣyati| tadēvamasminkālē vātapittaślēṣmāṇō yugapatkālasvābhāvyādduṣyanti| nanviha trayāṇāmapi dōṣāṇāṁ kōpō'nujñāyatē| vakṣyati tu (hr̥.sū.a. 12|24)-"cayaprakōpapraśamā vāyōrgrīṣmādiṣu triṣu" iti| tadimē vacasī parasparaṁ vyāghnātē| atrōcyatē| nānayōrvākyayōrmithō virōdhaḥ sambhāvyatē| yasmādiha duṣyantītyuktyā svasthānasthā ēva duṣṭiṁ prāptā viṣādispr̥ṣṭadravyavatkāryakaraṇē'samarthā jāyanta ityuktam| cayaprakōpapraśamā ityatra prakarṣēṇa kōpaḥ sthānāntaragatilakṣaṇō gaditaḥ| tadēvamasmin kālē vāyōḥ kadācidduṣṭatvaṁ syāt kadācitkōpaśca, iti vacanābhyāmētābhyāṁ pratyapādi| pittaślēṣmaṇōstu duṣṭatvamātramēva| iti na kiñcidatrāsamañjasam| tēṣvityādi| iti-prakārē| anyōnyaṁ dūṣayituṁ śīlaṁ yēṣāṁ vātādīnāṁ ta ēvam, tēṣu-anēna prakārēṇa parasparaṁ dūṣaṇasvabhāvēṣu satsu, bhajētsādhāraṇaṁ sarvaṁ-yatkiñcidvātādīnāṁ yugapat praśamanaṁ praśamanaṁ tatsarvaṁ sēvēta| yaccōṣmaṇō jāṭharāgnēḥ, tējanaṁ-uddīpanaṁ, tadbhajēt| ūṣmaṇastējanasyātra caśabdaprayuktasyōpādānaṁ prādhānyakhyāpanārtham| agnirhi sarvabhāvānāṁ pradhānam| tathā ca vakṣyati (saṅgrahē śā.a.6)- "śāntē'gnau mriyatē, yuktē ciraṁ jīvatyanāmayaḥ| rōgī syādvikr̥tē, mūlamagnistasmānnirucyatē" iti| tasmādagnyuttējanārthaṁ yatnaḥ kārya iti bhāvaḥ| bhajēditi kriyāpadaṁ ādidīpakatvāt "bhōjanaṁ tvatidurdinē" iti yāvatsarvēṣu yōjyam|

Adhikarana sAdhAraNamAsthApanAdi,varShAvisheSheBojanavisheShaH (45-47) · Śloka 47

kiṁ tatsādhāraṇamiti? tadudāharaṇārthamāha āsthāpanaṁ śuddhatanurjīrṇaṁ dhānyaṁ rasān kr̥tān| jāṅgalaṁ piśitaṁ yūṣān madhvariṣṭaṁ cirantanam||45|| mastu sauvarcalāḍhyaṁ vā pañcakōlāvacūrṇitam| divyaṁ kaupaṁ śr̥taṁ cāmbhō bhōjanaṁ tvatidurdinē||46|| vyaktāmlalavaṇasnēhaṁ saṁśuṣkaṁ kṣaudravallaghu| |47|

sa0--śuddhā tanuryasya sa ēvambhūtaḥ-kr̥tavirēkādiḥ san, āsthāpanaṁ-nirūhaṁ, bhajēt| tathā, jīrṇaṁ dhānyaṁ-purāṇayavagōdhūmādikam| tathā, rasān-māṁsarasān| kimbhūtān ? kr̥tān,- snēhaśuṇṭhyādiyutān| tathā, jāṅgalaṁ piśitaṁ-hariṇaiṇādikaṁ māṁsam| tathā, yūṣān-mudgadāḍimādikr̥tān| tathā, madhu-mārdvīkam, ariṣṭam, dvayamapyētat cirantanaṁ-purāṇam, na tu navam, āgnimāndyabhayāt| mastu sauvarcalāḍhyaṁ-akṣalavaṇasaṁyuktam| vēti samuccayē| kimbhutaṁ mastu ? pippalīpippalīmūlacavyacitrakanāgarāḥ pañcakōlam, tēnāvacūrṇitam| tathā, divyaṁ ākāśajaṁ, tathā kaupaṁ, tathā śr̥taṁ-kvathitaṁ, cāmbhaḥ pibēt| caḥ samuccayē| divi bhavaṁ divyam, digāditvādyat| kūpē bhavaṁ kaupam, prāgdīvyatō'ṇ| atidurdinē-vātavarṣākulē'hani, vyaktāḥ-pradhānāḥ, amlalavaṇasnēhā yatra tadbhōjanaṁ bhajēt| tathā, saṁśuṣkaṁ-śuṣkaprāyam| tathā, kṣaudravat-samākṣikam| tathā, laghu| nanu, "vātalaṁ madhu" iti (hr̥.sū.a. 5|52) vakṣyati| pavanaścātra kupyatītyuktam| atō mākṣikasyātrōpayōgō na yuktaḥ| atrōcyatē| dēhadhātavō'smin kālē klēdamupayānti| tataśca klēdasaṁrakṣaṇē ēvōpakṣīṇaprabhavatvāt madhu marutkōpaṁ vidhātumasamartham| tasmānmadhūpayōgō nyāyya ēva|

Adhikarana puruShavartanaprakAraH (47-48) · Śloka 48

athā'tra kālē yādr̥śaḥ puruṣaḥ syāttaṁ darśayati | apādacārī surabhiḥ satataṁ dhūpitāmbaraḥ||47|| harmyapr̥ṣṭhē vasēdbāṣpaśītaśīkaravarjitē| |48|

sa0-pādābhyāṁ carati nityaṁ pādācārī, naiva yaḥ sō'pādacārī,-yānayāyī syāt| tathā, surabhiḥ-śōbhanagandhayōgāt| "snānaśīlaḥ susurabhiḥ" (hr̥.sū.a. 2|31) ityanēnaivāsyārthasyōktatvāt surabhigrahaṇamatiśayārtham| tathā, satataṁ avirataṁ, dhūpitē'mbarē yasya sa ēvam| tathā, harmyapr̥ṣṭhē-dhavalagr̥hatalē, vasēt-tiṣṭhēt| kīdr̥śē ? bāṣpaśca śītaṁ ca śīkaraśca tairvarjitē|

Adhikarana nadIjalAdipa~jcatyAgaH (48) · Śloka 48

| nadījalōdamanthāhaḥsvapnāyāsātapāṁstyajēt||48||

sa0-tathā, nadījalādīn pañca tyajēt| udakālōḍitāḥ saktavaḥ sasarpiṣkā udamanthavācyā jalāvakṣīrīsaṁjñāḥ| tadatra kālē sāmyatvātsaktavastakrādisaṁyōgānnātyantamaniṣṭāḥ| pānīya saṁyōgāttu vātalāḥ, prakr̥ṣṭavātalē kālē nābhīṣṭā ēva| muninā tvēvamuktam (ca. sū.a. 6|34)- "udamanthaṁ divāsvapnamavaśyāyaṁ nadījalam| vyāyāmamātapaṁ caiva vyavāyaṁ cātra varjayēt" iti| adhunā śaraccaryāṁ vivakṣuridamāha-

Adhikarana sharaccaryA (49-50) · Śloka 50

varṣāśītōcitāṅgānāṁ sahasaivārkaraśmibhiḥ| taptānāṁ sañcitaṁ vr̥ṣṭau pittaṁ śaradi kupyati||49|| tajjayāya ghr̥taṁ tiktaṁ virēkō raktamōkṣaṇam| |50|

sa0-varṣāsu śītaṁ varṣāśītaṁ, taducitaṁ-sātmyaṁ yasya, tadēvaṁvidhamaṅgaṁ-vapuryēṣāṁ tē varṣāśītōcitāṅgā narāḥ, tēṣāṁ sahasaiva-jhaṭityēva, śaradi jātāyāṁ, arkaraśmibhiḥ-bhānubhābhistaptānāṁ satāṁ pittaṁ kupyati| kimbhūtam ? vr̥ṣṭau sañcitaṁ,-varṣāsu vr̥ddhiṁ gatam| yataścaivaṁ tataśca tajjayāya tiktaṁ ghr̥taṁ-kuṣṭhacikitsitōktaṁ, yōjyamiti vākyaśēṣaḥ| yadi vā, tiktairdravyaiḥ sādhitam| tathā, virēkō yōjyaḥ| tathā, raktamōkṣaṇaṁ ca| sarvōpakramēbhyaḥ pittē virēkasya jyāyastvādiha pūrvamupanyāsaḥ| tathā hyāha (carakē sū.a. 25|39)- "virēcanaṁ pittaharāṇām" iti| tatō raktamōkṣaṇaṁ, pittādhāratvādraktasya| virēcanāṅgatvācca tajjayāya ghr̥taṁ tiktamiti ghr̥tasya pūrvamupanyāsaḥ| na hyasnigdhasya virēcanaprāptirasti| tathā ca vakṣyati (hr̥. sū. a. 18|59)- "snēhasvēdāvanabhyasya kuryātsaṁśōdhanaṁ tu yaḥ| dāru śuṣkamivānāmē śarīraṁ tasya dīryatē" iti| tathā, viriktasya srutaraktasya ca pavanaprakōpabhayam| kālasvābhāvyācca pittakōpabhayam| tadētatparihartuṁ tathā dēhapuṣṭyarthamagnisandhukṣaṇārthaṁ ca tiktaghr̥tōpayōgaḥ kāryaḥ| ityanēkakāryakaraṇatvēna prādhānyācca tiktaghr̥tasya pūrvamupanyāsaḥ| asamāsakaraṇaṁ ca jñāpanārtham| naitāni sarvāṇyavaśyaṁ tiktaghr̥tādīni tadā kāryāṇi| kiṁ tarhi ? dēśādyanurōdhāt kadācitpittavijayāya tiktaṁ ghr̥taṁ, kadācidvirēkaḥ, kadācidraktamōkṣaḥ, kadāciddvayaṁ, kadācitsakalānyēvēti| virēkastu pittavijayārthamavaśyaṁ śaradi kāryaḥ| yathā-vasantē ślēṣmavijayāya vamanam, varṣāsu ca pavanavijayāya bastiḥ| ata ēva prāṅnirdiṣṭaṁ vasantē vamanaṁ, varṣāsu cāsthāpanaṁ, śaradi virēka iti|

Adhikarana kShudhitasya tiktAdiguNayutaBojanAdi (50-51) · Śloka 51

| tiktaṁ svādu kaṣāyaṁ ca kṣudhitō'nnaṁ bhajēllaghu||50|| śālimudgasitādhātrīpaṭōlamadhujāṅgalam| |51|

sa0-kṣudhitō'nnaṁ-bhōjanaṁ, tiktādiguṇayuktaṁ bhajēt| kṣudhitagrahaṇamatibubhukṣitapratipādanārtham, akṣudhitasya bhōjanādhikārābhāvāt| kiṁ tattiktādiguṇayuktam ? ityāha-śālītyādi| śālyādīn sapta bhajēt|

Adhikarana haMsodakam (51-53) · Śloka 53

| taptaṁ taptāṁśukiraṇaiḥ śītaṁ śītāṁśuraśmibhiḥ||51|| samantādapyahōrātramagastyōdayanirviṣam| śuci haṁsōdakaṁ nāma nirmalaṁ malajijjalam||52|| nābhiṣyanti na vā rūkṣaṁ pānādiṣvamr̥tōpamam| |53|

sa0-samantāt-sarvataḥ, sūryaprabhābhirahani taptaṁ-kvathitam, candrakiraṇairniśi śītīkr̥tam| tathā, agastyōdayēna nirviṣīkr̥tam| tathā, śuci-pavitram| varṣāsu hyaśucītyuktam| tacca haṁsōpabhōgyatayā haṁsavadatinairmalyāddhaṁsōdakaṁ nāma tantrakārairāyurvēdaśāstrē saṁjñitam| tathā, nirmalaṁ-akaluṣam| tathā, malānvātapittaślēṣmaṇō, jayatīti malajit| agastyōdayanirviṣaśabdēna viśēṣaṇēnaitat pratipādayati, yathā-yadantarikṣaprabhavaṁ sarastaḍāgādisthaṁ jalaṁ, tadēva prāyēṇa śaradyēvaṁguṇaṁ vēdyam| na kūpādiprabhavam, tasya sadā nirviṣatvāt| tathā cāntarikṣaprabhavamēvaṁ paṭhyatē (hr̥. sū. a. 5|8)- "lūtāditantuviṇmūtraviṣasaṁślēṣadūṣitam" iti| tacca nābhiṣyandi-na srutirūpaślēṣmakāri, na vā rūkṣaṁ-na vātaprakōpakāri| vāśabdaśca śabdasyārthē'tra| yatastaptāṁśukiraṇaistaptam, yataśca śītāṁśukaraiḥ śītaṁ-prāhlāditam, itthaṁ snēharaukṣyayōrantarē vartamānaṁ pānādiṣvamr̥tōpamam| ādiśabdēna snānāvagāhayōrgrahaḥ| kupitadōṣaśamanādakupitadōṣasāmyānuvr̥ttihētutvāccāmr̥tatulyamētajjalaṁ bhajēditi yōjyam| atrōṣṇāṁśugrahaṇamagnitāpanivr̥ttyai| kiraṇagrahaṇaṁ sākṣāttatsparśasambhāvanārtham| tr̥ṇadavapalāśādibhirāstr̥tamapi ravistāpayati na tu tattathā guṇavat| ataḥ kiraṇagrahaṇēna tadvyavadhānavyudāsaṁ karōti| nanu ca, sarvaṁ dinaṁ sūryakiraṇaistāpaḥ sambhavati| candrakaraistu sarvāṁ rātriṁ kathamiva syāt ? yataḥ sakalasya candramasaḥ paurṇamāsyāmēva sarvasyāṁ rātryāṁ sambhavō nānyatra| tasmācchītaṁ candrakiraṇai rātryāmiti naitadyuktam| atrōcyatē| vimalē vyōmani yathaiva ravicandrau yathākālamavyāhatasvarūpaṁ prāptau pathyatāṁ jalasyāpādayatastadvannakṣatrāṇyapi| tasmānnakṣatrairapi śītaṁ candrēṇēva śrēṣṭhamēva bhavatyudakam| ēvaṁ caitadavagacchēt, anyathaitadvākyamayuktamiva syāt| carakamunināpyanēnaivā'bhiprāyēṇa nakṣatragrahaṇaṁ nākāri| yathā (ca. sū. a. 6|45)- "divā sūryāṁśusantaptaṁ niśi candrāṁśuśītalam|" iti| aṣṭāṅgasaṅgrahē'pyuktam (sū.a. 4.)- "divā divākarakarairniśākarakarairniśi" iti| atra hi sakalasyāhōrātrasya raviśaśiyōgāya divāniśāgrahaṇam, anyathaitadanarthakaṁ syāt, vyabhicārābhāvāt|

Adhikarana pradoShe kaumudIBajanam (53-54) · Śloka 54

| candanōśīrakarpūramuktāsragvasanōjjvalaḥ||53|| saudhēṣu saudhadhavalāṁ candikāṁ rajanīmukhē| |54|

sa0-candanaṁ cōśīraṁ ca karpūraśca muktāśca srajaśca vasanāni ca, tairujjvalaḥ-śōbhanaḥ san, saudhēṣu-dhavalagr̥hapr̥ṣṭhēṣu, candrikāṁ jyōtsnāṁ, bhajēt| kadā ? rajanīmukhē,-pradōṣē| paratastu nidāgha iva na sēvyā, avaśyāyabhayāt| avaśyāyō hyatra parihāryaḥ| tathā cāha-

Adhikarana tuShArAdidashaparityAgaH (54-55) · Śloka 55

| tuṣārakṣārasauhityadadhitailavasātapān||54|| tīkṣṇamadyadivāsvapnapurōvātān parityajēt| ||55||

sa0-tuṣārādīn daśa parityajēt| tuṣārō-avaśyāyaḥ| kṣārō-yavakṣārādiḥ| sauhityaṁ-tr̥ptiḥ| tīkṣṇaṁ ca tanmadyaṁ ca tīkṣṇamadyam| purōvātaḥ-pūrvadigāgatō vātaḥ|

Adhikarana samAsena RUtucaryA RutuvisheShe~annapAnAdi (56-57) · Śloka 57

vyāsēna r̥tucaryāmuktvā samāsēnāha- | śītē varṣāsu cādyāṁstrīn vasantē'ntyān rasānbhajēt svāduṁ nidāghē, śaradi svādutiktakaṣāyakān| śaradvasantayō rūkṣaṁ śītaṁ gharmaghanāntayōḥ||56|| annapānaṁ samāsēna viparītamatō'nyadā| |57|

sa0-śītē-hēmantaśiśirayōḥ, varṣāsu cādyāṁstrīn-svādvamlalavaṇākhyān, rasān bhajēt| vasantē cāntyāṁstrīn-tiktakaṭukaṣāyān bhajēt| svāduṁ nidāghē-grīṣmē madhuraṁ, bhajēt| śaradi svādutiktakaṣāyān bhajēt| śaradvasantayō rūkṣamannapānaṁ samāsēna bhajēt| atō viparītaṁ-snigdham, anyadā-hēmantaśiśiragrīṣmavarṣāsu| śītamannapānaṁ gharmaghanāntayōrbhajēt| atō viparītaṁ-uṣṇamannapānam, anyadā-hēmantaśiśiravasantavarṣākhyē kālē, bhajēt|

Adhikarana upadiShTAhArasyApavAdaH (57) · Śloka 57

samprati sēvyatvēnōpadiṣṭasyāhārasyāpavādamāha | nityaṁ sarvarasābhyāsaḥ svasvādhikyamr̥tāvr̥tau||57||

sa0-nityaṁ-sarvadā, sarvēṣāṁ-ṣaṇṇāmapi rasānāṁ, abhyāsaḥ-śīlanaṁ, kāryamiti vākyaśēṣaḥ| "sarvarasābhyāsō balakarāṇām" iti (saṁ. sū. a. 13) vacanāt| nanvēvaṁ sati yathartusēvyatvēna rasaniyamō yaḥ pūrvaṁ kr̥taḥ sa viruddhaḥ ? nētyāha-svasvētyādi| r̥tāvr̥tāviti vīpsāyāṁ dvitvam| svaṁ ca svaṁ ca svasvaṁ, tasyādhikya-bhūyastvaṁ, kāryamiti śēṣaḥ| yathā-śītē varṣāsu cādyāṁstrīnityuktam| tadētēṣu r̥tuṣvētē rasā bhūyasōpayōktavyāḥ, na tvēta ēvētyarthaḥ| tathā, samadhātuṁ prati samē dēśē caiṣa niyamō vēdyaḥ| anyatra tu jāṅgalē'nūpē vā dēśē viṣamadhātōśca dhātusāmyōtpādanārthaṁ dēśadēhānuguṇamanyartuvihitavidhānamanyasminnapyr̥tāvanuṣṭhēyamēva|

Adhikarana RutusandhiH Rutusandhau sevanIyaprakAraH sahasA tyAgashIlanAdrogAH (3) · Śloka 3

kimanyasminnr̥tau prāptē, pūrvartucaryā sahasaiva tyājyā'nyā ca sēvyā ? nētyāha r̥tvōrantyādisaptāhāvr̥tusandhiriti smr̥taḥ| tatra pūrvō vidhistyājyaḥ sēvanīyō'paraḥ kramāt||58|| asātmyajā hi rōgāḥ syuḥ sahasā tyāgaśīlanāt| 58 1/2| iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ sūtrasthānē r̥tucaryā nāma tr̥tīyō'dhyāyaḥ||3||

sa0-r̥tvōḥ-śiśiravasantayōrgrīṣmaprāvr̥ṣōrityādikayōḥ, antyaścādiśca yau saptāhau tāvr̥tusandhiriti smr̥taḥ-ityucyatē| tatra-saptāhadvayalakṣaṇa r̥tusandhau, pūrvaḥ-pūrvartusambandhī, vidhistyājyaḥ| aparaḥ-ēṣyaddatusambandhī, sēvanīyaḥ| katham ? kramāt,-kramēṇa, "pādēnāpathyamabhyastam" (hr̥. sū. a. 7|47) ityādinā| saptānāmahnāṁ samāhāraḥ saptāhaḥ| saptāhaśca saptāhaśca saptāhau| "rājāhaḥsakhibhyaṣṭac" iti ṭac samāsāntaḥ| "na saṁkhyādēḥ samāhārē" ityahnādēśaniṣēdhaḥ| nanu, kimēvaṁ tyāgaḥ sēvanaṁ ca kriyatē ? ityāha-asātmyajā ityādi| yasmāt sahasā tyāgaśīlanāt asātmyāt-anucitājjātā asātmyajā rōgāḥ syuḥ| tataḥ sahasā tyāgaśīlanaṁ na kāryamiti bhāvaḥ| iti śrīmr̥gāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayaṭīkāyāṁ sarvāṅgasundarākhyāyāṁ sūtrasthānē tr̥tīyō'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 3||