Adhikarana RutucaryAdhyAyastRutIyaH (2) · Śloka 2
r̥tuviśēṣavaśāccāhāravihārasēvanapratipādanārthamr̥tucaryāyā ārambha ityāha athāta r̥tucaryādhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ| (gadyasūtrē|2|
ऋतुविशेषवशाच्चाहारविहारसेवनप्रतिपादनार्थमृतुचर्याया आरम्भ इत्याह अथात ऋतुचर्याध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे|२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ShaDRutavaH ,uttarAyaNam (1-2) · Śloka 2
atha ka r̥tavaḥ ? ityāha māsairdvisaṁkhyairmāghādyaiḥ kramāt ṣaḍr̥tavaḥ smr̥tāḥ| śiśirō'tha vasantaśca grīṣmō varṣāśaraddhimāḥ||1|| śiśirādyāstribhistaistu vidyādayanamuttaram| ādānaṁ ca, tadādattē nr̥ṇāṁ pratidinaṁ balam||2||
अथ क ऋतवः ? इत्याह मासैर्द्विसंख्यैर्माघाद्यैः क्रमात् षडृतवः स्मृताः| शिशिरोऽथ वसन्तश्च ग्रीष्मो वर्षाशरद्धिमाः||१|| शिशिराद्यास्त्रिभिस्तैस्तु विद्यादयनमुत्तरम्| आदानं च, तदादत्ते नृणां प्रतिदिनं बलम्||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana balAdAne yuktiH (3-4) · Śloka 4
kayā yuktyā balamādattē ? ityāha tasmin hyatyarthatīkṣṇōṣṇarūkṣā mārgasvabhāvataḥ| ādityapavanāḥ saumyān kṣapayanti guṇān bhuvaḥ||3|| tiktaḥ kaṣāyaḥ kaṭukō balinō'tra rasāḥ kramāt| tasmādādānamāgnēyam|4|
कया युक्त्या बलमादत्ते ? इत्याह तस्मिन् ह्यत्यर्थतीक्ष्णोष्णरूक्षा मार्गस्वभावतः| आदित्यपवनाः सौम्यान् क्षपयन्ति गुणान् भुवः||३|| तिक्तः कषायः कटुको बलिनोऽत्र रसाः क्रमात्| तस्मादादानमाग्नेयम्|४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dakShiNAyanam (4-5) · Śloka 5
| r̥tavō dakṣiṇāyanam||4|| varṣādayō visargaśca| |5|
| ऋतवो दक्षिणायनम्||४|| वर्षादयो विसर्गश्च| |५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana balavisargai yuktiH (5-6) · Śloka 6
yadbalaṁ visr̥jatyayam| saumyatvādatra sōmō hi balavān hīyatē raviḥ||5|| mēghavr̥ṣṭyanilaiḥ śītaiḥ śāntatāpē mahītalē| snigdhāścēhāmlalavaṇamadhurā balinō rasāḥ||6||
यद्बलं विसृजत्ययम्| सौम्यत्वादत्र सोमो हि बलवान् हीयते रविः||५|| मेघवृष्ट्यनिलैः शीतैः शान्ततापे महीतले| स्निग्धाश्चेहाम्ललवणमधुरा बलिनो रसाः||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shItAdau balavicAraH (7) · Śloka 7
śītē'gryaṁ vr̥ṣṭidharmē'lpaṁ balaṁ madhyaṁ tu śēṣayōḥ| |7|
शीतेऽग्र्यं वृष्टिधर्मेऽल्पं बलं मध्यं तु शेषयोः| |७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana hemante~analasya prabalyam hemantacaryA svAdvamlAdisevanam (7-8) · Śloka 8
ata ēvāha śāstrakr̥t | balinaḥ śītasaṁrōdhāddhēmantē prabalō'nalaḥ||7|| bhavatyalpēndhanō dhātūn sa pacēdvāyunēritaḥ| atō himē'sminsēvēta svādvamlalavaṇātrasān||8||
अत एवाह शास्त्रकृत् | बलिनः शीतसंरोधाद्धेमन्ते प्रबलोऽनलः||७|| भवत्यल्पेन्धनो धातून् स पचेद्वायुनेरितः| अतो हिमेऽस्मिन्सेवेत स्वाद्वम्ललवणात्रसान्||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bubhukShitasya prAtareva bhojanam vAtaghnatailAbhya~ggAdi (9-10) · Śloka 10
dairghyānniśānāmētarhi prātarēva bubhukṣitaḥ| avaśyakāryaṁ sambhāvya yathōktaṁ śēēlayēdanu||9|| vātaghnatailairabhyaṅgaṁ mūrdhni tailaṁ vimardanam| niyuddhaṁ kuśalaiḥ sārdhaṁ pādāghātaṁ ca yuktitaḥ||10||
दैर्घ्यान्निशानामेतर्हि प्रातरेव बुभुक्षितः| अवश्यकार्यं सम्भाव्य यथोक्तं शेएलयेदनु||९|| वातघ्नतैलैरभ्यङ्गं मूर्ध्नि तैलं विमर्दनम्| नियुद्धं कुशलैः सार्धं पादाघातं च युक्तितः||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana snAnAdi, mAMsAdisevanam (11-14) · Śloka 14
kaṣāyāpahr̥tasnēhastataḥ snātō yathāvidhi| kuṅkumēna sadarpēṇa pradigdhō'gurudhūpitaḥ||11|| rasān snigdhān palaṁ pr̥ṣṭaṁ gauḍamacchasurāṁ surām| gōdhūmapiṣṭamāṣēkṣukṣīrōtthavikr̥tīḥ śubhāḥ||12|| navamannaṁ vasāṁ tailaṁ, śaucakāryē sukhōdakam| prāvārājinakauśēyapravēṇīkaucavāstr̥tam||13|| uṣṇasvabhāvairlaghubhiḥ prāvr̥taḥ śayanaṁ bhajēt| yuktyā'rkakiraṇān svēdaṁ pādatrāṇaṁ ca sarvadā||14||
कषायापहृतस्नेहस्ततः स्नातो यथाविधि| कुङ्कुमेन सदर्पेण प्रदिग्धोऽगुरुधूपितः||११|| रसान् स्निग्धान् पलं पृष्टं गौडमच्छसुरां सुराम्| गोधूमपिष्टमाषेक्षुक्षीरोत्थविकृतीः शुभाः||१२|| नवमन्नं वसां तैलं, शौचकार्ये सुखोदकम्| प्रावाराजिनकौशेयप्रवेणीकौचवास्तृतम्||१३|| उष्णस्वभावैर्लघुभिः प्रावृतः शयनं भजेत्| युक्त्याऽर्ककिरणान् स्वेदं पादत्राणं च सर्वदा||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vilAsinInAM shItaharatvam (15) · Śloka 15
pīvarōrustanaśrōṇyaḥ samadāḥ pramadāḥ priyāḥ| haranti śītamuṣṇāṅgyō dhūpakuṅkumayauvanaiḥ||15||
पीवरोरुस्तनश्रोण्यः समदाः प्रमदाः प्रियाः| हरन्ति शीतमुष्णाङ्ग्यो धूपकुङ्कुमयौवनैः||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nivAtoShNagRuhasevanam (16) · Śloka 16
aṅgāratāpasantaptagarbhabhūvēśmacāriṇaḥ| śītapāruṣyajanitō na dōṣō jātu jāyatē||16||
अङ्गारतापसन्तप्तगर्भभूवेश्मचारिणः| शीतपारुष्यजनितो न दोषो जातु जायते||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shishiracaryA shishire~api pUvoktavidhiH (17) · Śloka 17
ayamēva vidhiḥ kāryaḥ śiśirē'pi viśēṣataḥ| tadā hi śēētamadhikaṁ raukṣyaṁ cādānakālajam||17||
अयमेव विधिः कार्यः शिशिरेऽपि विशेषतः| तदा हि शेएतमधिकं रौक्ष्यं चादानकालजम्||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vasantacaryA shleShmajayaprakArAdi shuNThIkvathitajalapAnAdi (18-23) · Śloka 23
samprati vasantacaryāṁ vivakṣuridamāha kaphaścitō hi śiśirē vasantē'rkāṁśutāpitaḥ| hatvā'gniṁ kurutē rōgānatastaṁ tvarayā jayēt||18|| tīkṣṇairvamananasyādyairlaghurūkṣaiśca bhōjanaiḥ| vyāyāmōdvartanāghātairjitvā ślēṣmāṇamulbaṇam||19|| snātō'nuliptaḥ karpūracandanāgurukuṅkumaiḥ| purāṇayavagōdhūmakṣaudrajāṅgalaśūlyabhuk||20|| sahakārarasōnmiśrānāsvādya priyayā'rpitān| priyāsyasaṅgasurabhīn priyānētrōtpalāṅkitān||21|| saumanasyakr̥tō hr̥dyānvayasyaiḥ sahitaḥ pibēt| nirgadānāsavāriṣṭasīdhumārdvīkamādhavān||22|| śr̥ṅgabērāmbu sārāmbu madhvambu jaladāmbu ca| |23|
सम्प्रति वसन्तचर्यां विवक्षुरिदमाह कफश्चितो हि शिशिरे वसन्तेऽर्कांशुतापितः| हत्वाऽग्निं कुरुते रोगानतस्तं त्वरया जयेत्||१८|| तीक्ष्णैर्वमननस्याद्यैर्लघुरूक्षैश्च भोजनैः| व्यायामोद्वर्तनाघातैर्जित्वा श्लेष्माणमुल्बणम्||१९|| स्नातोऽनुलिप्तः कर्पूरचन्दनागुरुकुङ्कुमैः| पुराणयवगोधूमक्षौद्रजाङ्गलशूल्यभुक्||२०|| सहकाररसोन्मिश्रानास्वाद्य प्रिययाऽर्पितान्| प्रियास्यसङ्गसुरभीन् प्रियानेत्रोत्पलाङ्कितान्||२१|| सौमनस्यकृतो हृद्यान्वयस्यैः सहितः पिबेत्| निर्गदानासवारिष्टसीधुमार्द्वीकमाधवान्||२२|| शृङ्गबेराम्बु साराम्बु मध्वम्बु जलदाम्बु च| |२३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana madhyAhne udyAnasevanam (23-25) · Śloka 25
| dakṣiṇānilaśītēṣu paritō jalavāhiṣu||23|| adr̥ṣṭanaṣṭasūryēṣu maṇikuṭṭimakāntiṣu| parapuṣṭavighuṣṭēṣu kāmakarmāntabhūmiṣu||24|| vicitrapuṣpavr̥kṣēṣu kānanēṣu sugandhiṣu| gōṣṭhīkathābhiścitrābhirmadhyāhnaṁ gamayētsukhī||25||
| दक्षिणानिलशीतेषु परितो जलवाहिषु||२३|| अदृष्टनष्टसूर्येषु मणिकुट्टिमकान्तिषु| परपुष्टविघुष्टेषु कामकर्मान्तभूमिषु||२४|| विचित्रपुष्पवृक्षेषु काननेषु सुगन्धिषु| गोष्ठीकथाभिश्चित्राभिर्मध्याह्नं गमयेत्सुखी||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana gurushItAdityAgaH (26) · Śloka 26
guruśītadivāsvapnasnigdhāmlamadhurāṁstyajēt| |26|
गुरुशीतदिवास्वप्नस्निग्धाम्लमधुरांस्त्यजेत्| |२६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana grIShmacaryA paTvAdityAgaH (26-27) · Śloka 27
adhunā grīṣmacaryāmupadidikṣurāha | tīkṣṇāṁśuratitīkṣṇāṁśurgrīṣmē saṁkṣipatīva yat||26|| pratyahaṁ kṣīyatē ślēṣmā tēna vāyuśca vardhatē| atō'sminpaṭukaṭvamlavyāyāmārkakarāṁstyajēt||27||
अधुना ग्रीष्मचर्यामुपदिदिक्षुराह | तीक्ष्णांशुरतितीक्ष्णांशुर्ग्रीष्मे संक्षिपतीव यत्||२६|| प्रत्यहं क्षीयते श्लेष्मा तेन वायुश्च वर्धते| अतोऽस्मिन्पटुकट्वम्लव्यायामार्ककरांस्त्यजेत्||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana madhurAnnAdisevanam (28) · Śloka 28
kimatra sēvyam ? ityāha bhajēnmadhuramēvānnaṁ laghu snigdhaṁ himaṁ dravam| |28|
किमत्र सेव्यम् ? इत्याह भजेन्मधुरमेवान्नं लघु स्निग्धं हिमं द्रवम्| |२८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana saktusharkarAdilehaH (28) · Śloka 28
sāmānyēna bhōjanamuktvā viśēṣēṇāha | suśītatōyasiktāṅgō lihyātsaktūn saśarkarān||28||
सामान्येन भोजनमुक्त्वा विशेषेणाह | सुशीततोयसिक्ताङ्गो लिह्यात्सक्तून् सशर्करान्||२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana madyapAnaniShedhaH (29) · Śloka 29
madyaṁ na pēyaṁ, pēyaṁ vā svalpaṁ, subahuvāri vā| |29|
मद्यं न पेयं, पेयं वा स्वल्पं, सुबहुवारि वा| |२९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana uktavidhyatikrame doShaH (29) · Śloka 29
uktavidhyatikramē dōṣamāha | anyathāśōṣaśaithilyadāhamōhān karōti tat||29||
उक्तविध्यतिक्रमे दोषमाह | अन्यथाशोषशैथिल्यदाहमोहान् करोति तत्||२९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mAMsaiH saha shuklashAliBakShaNam (30) · Śloka 30
kundēndudhavalaṁ śālimaśnīyājjāṅgalaiḥ palaiḥ| |30|
कुन्देन्दुधवलं शालिमश्नीयाज्जाङ्गलैः पलैः| |३०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nAtighanarasAdeH pAnam, surabhIkRutajalapAnam (30-32) · Śloka 32
| pibēdrasaṁ nātighanaṁ rasālāṁ rāgakhāṇḍavau||30|| pānakaṁ pañcasāraṁ vā navamr̥dbhājanē sthitam| mōcacōcadalairyuktaṁ sāmlaṁ mr̥nmayaśuktibhiḥ||31|| pāṭalāvāsitaṁ cāmbhaḥ sakarpūraṁ suśītalam|32|
| पिबेद्रसं नातिघनं रसालां रागखाण्डवौ||३०|| पानकं पञ्चसारं वा नवमृद्भाजने स्थितम्| मोचचोचदलैर्युक्तं साम्लं मृन्मयशुक्तिभिः||३१|| पाटलावासितं चाम्भः सकर्पूरं सुशीतलम्|३२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rAtrau mAhiShakShIrapAnam (32-33) · Śloka 33
| śaśāṅkakiraṇān bhakṣyān rajanyāṁ bhakṣayan pibēt||32|| sasitaṁ māhiṣaṁ kṣīraṁ candranakṣatraśītalam| |33|
| शशाङ्ककिरणान् भक्ष्यान् रजन्यां भक्षयन् पिबेत्||३२|| ससितं माहिषं क्षीरं चन्द्रनक्षत्रशीतलम्| |३३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana svApaprakAraH (33-34) · Śloka 34
| abhraṅkaṣamahāśālatālaruddhōṣṇaraśmiṣu||33|| vanēṣu mādhavīśliṣṭadrākṣāstabakaśāliṣu| |34|
| अभ्रङ्कषमहाशालतालरुद्धोष्णरश्मिषु||३३|| वनेषु माधवीश्लिष्टद्राक्षास्तबकशालिषु| |३४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana veNvAdinirmitagRuhe svApaH (34-35) · Śloka 35
kasmin svapyāt ? ityāha | sugandhihimapānīyasicyamānapaṭālikē||34|| kāyamānē citē cūtapravālaphalalumbibhiḥ| |35|
कस्मिन् स्वप्यात् ? इत्याह | सुगन्धिहिमपानीयसिच्यमानपटालिके||३४|| कायमाने चिते चूतप्रवालफललुम्बिभिः| |३५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shayanIyaprakAraH (35-37) · Śloka 37
īdr̥śē kāyamānē sthitō yādr̥śē śayanē śayīta tannirūpayannāha | kadalīdalakahlāramr̥ṇālakamalōtpalaiḥ||35|| kōmalaiḥ kalpitē talpē hasatkusumapallavē| madhyaṁdinē'rkatāpārtaḥ svapyāddhārāgr̥hē'thavā||36|| pustastrīstanahastāsyapravr̥ttōśīravāriṇi| |37|
ईदृशे कायमाने स्थितो यादृशे शयने शयीत तन्निरूपयन्नाह | कदलीदलकह्लारमृणालकमलोत्पलैः||३५|| कोमलैः कल्पिते तल्पे हसत्कुसुमपल्लवे| मध्यंदिनेऽर्कतापार्तः स्वप्याद्धारागृहेऽथवा||३६|| पुस्तस्त्रीस्तनहस्तास्यप्रवृत्तोशीरवारिणि| |३७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nishAsu saudhapRuShThe sthitiH (37-38) · Śloka 38
| niśākarakarākīrṇē saudhapr̥ṣṭhē niśāsu ca||37|| āsanā| |38|
| निशाकरकराकीर्णे सौधपृष्ठे निशासु च||३७|| आसना| |३८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tAlavRuntasevanaprakAraH (38-41) · Śloka 41
svasthacittasya candanārdrasya mālinaḥ| nivr̥ttakāmatantrasya susūkṣmatanuvāsasaḥ||38|| jalārdrāstālavr̥ntāni vistr̥tāḥ padminīpuṭāḥ| utkṣēpāśca mr̥dūtkṣēpā jalavarṣihimānilāḥ||39|| karpūramallikāmālā hārāḥ saharicandanāḥ| manōharakalālāpāḥ śiśavaḥ sārikāḥ śukāḥ||40|| mr̥ṇālavalayāḥ kāntāḥ prōtphullakamalōjjvalāḥ| jaṅgamā iva padminyō haranti dayitāḥ klamam||41||
स्वस्थचित्तस्य चन्दनार्द्रस्य मालिनः| निवृत्तकामतन्त्रस्य सुसूक्ष्मतनुवाससः||३८|| जलार्द्रास्तालवृन्तानि विस्तृताः पद्मिनीपुटाः| उत्क्षेपाश्च मृदूत्क्षेपा जलवर्षिहिमानिलाः||३९|| कर्पूरमल्लिकामाला हाराः सहरिचन्दनाः| मनोहरकलालापाः शिशवः सारिकाः शुकाः||४०|| मृणालवलयाः कान्ताः प्रोत्फुल्लकमलोज्ज्वलाः| जङ्गमा इव पद्मिन्यो हरन्ति दयिताः क्लमम्||४१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana varShAcaryA,varShAsu doShaNAM duShTatvam anyonyadUShiShu vAtAdiShu sAdhAraNanasevanam (42-44) · Śloka 44
idānīṁ varṣācaryāṁ nirdidikṣuridamāha ādānaglānavapuṣāmagniḥ sannō'pi sīdati| varṣāsu dōṣairduṣyanti tē'mbulambāmbudē'mbarē||42|| satuṣārēṇa marutā sahasā śītalēna ca| bhūbāṣpēṇāmlapākēna malinēna ca vāriṇā||43|| vahninaiva ca mandēna, tēṣvityanyōnyadūṣiṣu| bhajētsādhāraṇaṁ sarvamūṣmaṇastējanaṁ ca yat||44||
इदानीं वर्षाचर्यां निर्दिदिक्षुरिदमाह आदानग्लानवपुषामग्निः सन्नोऽपि सीदति| वर्षासु दोषैर्दुष्यन्ति तेऽम्बुलम्बाम्बुदेऽम्बरे||४२|| सतुषारेण मरुता सहसा शीतलेन च| भूबाष्पेणाम्लपाकेन मलिनेन च वारिणा||४३|| वह्निनैव च मन्देन, तेष्वित्यन्योन्यदूषिषु| भजेत्साधारणं सर्वमूष्मणस्तेजनं च यत्||४४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sAdhAraNamAsthApanAdi,varShAvisheSheBojanavisheShaH (45-47) · Śloka 47
kiṁ tatsādhāraṇamiti? tadudāharaṇārthamāha āsthāpanaṁ śuddhatanurjīrṇaṁ dhānyaṁ rasān kr̥tān| jāṅgalaṁ piśitaṁ yūṣān madhvariṣṭaṁ cirantanam||45|| mastu sauvarcalāḍhyaṁ vā pañcakōlāvacūrṇitam| divyaṁ kaupaṁ śr̥taṁ cāmbhō bhōjanaṁ tvatidurdinē||46|| vyaktāmlalavaṇasnēhaṁ saṁśuṣkaṁ kṣaudravallaghu| |47|
किं तत्साधारणमिति? तदुदाहरणार्थमाह आस्थापनं शुद्धतनुर्जीर्णं धान्यं रसान् कृतान्| जाङ्गलं पिशितं यूषान् मध्वरिष्टं चिरन्तनम्||४५|| मस्तु सौवर्चलाढ्यं वा पञ्चकोलावचूर्णितम्| दिव्यं कौपं शृतं चाम्भो भोजनं त्वतिदुर्दिने||४६|| व्यक्ताम्ललवणस्नेहं संशुष्कं क्षौद्रवल्लघु| |४७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puruShavartanaprakAraH (47-48) · Śloka 48
athā'tra kālē yādr̥śaḥ puruṣaḥ syāttaṁ darśayati | apādacārī surabhiḥ satataṁ dhūpitāmbaraḥ||47|| harmyapr̥ṣṭhē vasēdbāṣpaśītaśīkaravarjitē| |48|
अथाऽत्र काले यादृशः पुरुषः स्यात्तं दर्शयति | अपादचारी सुरभिः सततं धूपिताम्बरः||४७|| हर्म्यपृष्ठे वसेद्बाष्पशीतशीकरवर्जिते| |४८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nadIjalAdipa~jcatyAgaH (48) · Śloka 48
| nadījalōdamanthāhaḥsvapnāyāsātapāṁstyajēt||48||
| नदीजलोदमन्थाहःस्वप्नायासातपांस्त्यजेत्||४८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sharaccaryA (49-50) · Śloka 50
varṣāśītōcitāṅgānāṁ sahasaivārkaraśmibhiḥ| taptānāṁ sañcitaṁ vr̥ṣṭau pittaṁ śaradi kupyati||49|| tajjayāya ghr̥taṁ tiktaṁ virēkō raktamōkṣaṇam| |50|
वर्षाशीतोचिताङ्गानां सहसैवार्करश्मिभिः| तप्तानां सञ्चितं वृष्टौ पित्तं शरदि कुप्यति||४९|| तज्जयाय घृतं तिक्तं विरेको रक्तमोक्षणम्| |५०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kShudhitasya tiktAdiguNayutaBojanAdi (50-51) · Śloka 51
| tiktaṁ svādu kaṣāyaṁ ca kṣudhitō'nnaṁ bhajēllaghu||50|| śālimudgasitādhātrīpaṭōlamadhujāṅgalam| |51|
| तिक्तं स्वादु कषायं च क्षुधितोऽन्नं भजेल्लघु||५०|| शालिमुद्गसिताधात्रीपटोलमधुजाङ्गलम्| |५१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana haMsodakam (51-53) · Śloka 53
| taptaṁ taptāṁśukiraṇaiḥ śītaṁ śītāṁśuraśmibhiḥ||51|| samantādapyahōrātramagastyōdayanirviṣam| śuci haṁsōdakaṁ nāma nirmalaṁ malajijjalam||52|| nābhiṣyanti na vā rūkṣaṁ pānādiṣvamr̥tōpamam| |53|
| तप्तं तप्तांशुकिरणैः शीतं शीतांशुरश्मिभिः||५१|| समन्तादप्यहोरात्रमगस्त्योदयनिर्विषम्| शुचि हंसोदकं नाम निर्मलं मलजिज्जलम्||५२|| नाभिष्यन्ति न वा रूक्षं पानादिष्वमृतोपमम्| |५३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pradoShe kaumudIBajanam (53-54) · Śloka 54
| candanōśīrakarpūramuktāsragvasanōjjvalaḥ||53|| saudhēṣu saudhadhavalāṁ candikāṁ rajanīmukhē| |54|
| चन्दनोशीरकर्पूरमुक्तास्रग्वसनोज्ज्वलः||५३|| सौधेषु सौधधवलां चन्दिकां रजनीमुखे| |५४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tuShArAdidashaparityAgaH (54-55) · Śloka 55
| tuṣārakṣārasauhityadadhitailavasātapān||54|| tīkṣṇamadyadivāsvapnapurōvātān parityajēt| ||55||
| तुषारक्षारसौहित्यदधितैलवसातपान्||५४|| तीक्ष्णमद्यदिवास्वप्नपुरोवातान् परित्यजेत्| ||५५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana samAsena RUtucaryA RutuvisheShe~annapAnAdi (56-57) · Śloka 57
vyāsēna r̥tucaryāmuktvā samāsēnāha- | śītē varṣāsu cādyāṁstrīn vasantē'ntyān rasānbhajēt svāduṁ nidāghē, śaradi svādutiktakaṣāyakān| śaradvasantayō rūkṣaṁ śītaṁ gharmaghanāntayōḥ||56|| annapānaṁ samāsēna viparītamatō'nyadā| |57|
व्यासेन ऋतुचर्यामुक्त्वा समासेनाह- | शीते वर्षासु चाद्यांस्त्रीन् वसन्तेऽन्त्यान् रसान्भजेत् स्वादुं निदाघे, शरदि स्वादुतिक्तकषायकान्| शरद्वसन्तयो रूक्षं शीतं घर्मघनान्तयोः||५६|| अन्नपानं समासेन विपरीतमतोऽन्यदा| |५७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana upadiShTAhArasyApavAdaH (57) · Śloka 57
samprati sēvyatvēnōpadiṣṭasyāhārasyāpavādamāha | nityaṁ sarvarasābhyāsaḥ svasvādhikyamr̥tāvr̥tau||57||
सम्प्रति सेव्यत्वेनोपदिष्टस्याहारस्यापवादमाह | नित्यं सर्वरसाभ्यासः स्वस्वाधिक्यमृतावृतौ||५७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana RutusandhiH Rutusandhau sevanIyaprakAraH sahasA tyAgashIlanAdrogAH (3) · Śloka 3
kimanyasminnr̥tau prāptē, pūrvartucaryā sahasaiva tyājyā'nyā ca sēvyā ? nētyāha r̥tvōrantyādisaptāhāvr̥tusandhiriti smr̥taḥ| tatra pūrvō vidhistyājyaḥ sēvanīyō'paraḥ kramāt||58|| asātmyajā hi rōgāḥ syuḥ sahasā tyāgaśīlanāt| 58 1/2| iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ sūtrasthānē r̥tucaryā nāma tr̥tīyō'dhyāyaḥ||3||
किमन्यस्मिन्नृतौ प्राप्ते, पूर्वर्तुचर्या सहसैव त्याज्याऽन्या च सेव्या ? नेत्याह ऋत्वोरन्त्यादिसप्ताहावृतुसन्धिरिति स्मृतः| तत्र पूर्वो विधिस्त्याज्यः सेवनीयोऽपरः क्रमात्||५८|| असात्म्यजा हि रोगाः स्युः सहसा त्यागशीलनात्| ५८ १/२| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां सूत्रस्थाने ऋतुचर्या नाम तृतीयोऽध्यायः||३||
🔊 Audio coming soon