3. r̥tucaryādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

ಸ೦-ದಿನಚರ್ಯಾಧ್ಯಾಯಾನನ್ತರಮೃತುಚರ್ಯಾಧ್ಯಾಯಸ್ಯ ಉಪೋದ್ಘಾತಃ| ಪೂರ್ವಾಧ್ಯಾಯೇ ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ದಿನಚರ್ಯೋಪದಿಷ್ಟಾ|

Adhikarana RutucaryAdhyAyastRutIyaH (2) · Śloka 2

ಋತುವಿಶೇಷವಶಾಚ್ಚಾಹಾರವಿಹಾರಸೇವನಪ್ರತಿಪಾದನಾರ್ಥಮೃತುಚರ್ಯಾಯಾ ಆರಮ್ಭ ಇತ್ಯಾಹ ಅಥಾತ ಋತುಚರ್ಯಾಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹುರಾತ್ರೇಯಾದಯೋ ಮಹರ್ಷಯಃ| (ಗದ್ಯಸೂತ್ರೇ|೨|

ಸ೦- ಪೂರ್ವವದ್ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಮ್|

Adhikarana ShaDRutavaH ,uttarAyaNam (1-2) · Śloka 2

ಅಥ ಕ ಋತವಃ ? ಇತ್ಯಾಹ ಮಾಸೈರ್ದ್ವಿಸಂಖ್ಯೈರ್ಮಾಘಾದ್ಯೈಃ ಕ್ರಮಾತ್ ಷಡೃತವಃ ಸ್ಮೃತಾಃ| ಶಿಶಿರೋಽಥ ವಸನ್ತಶ್ಚ ಗ್ರೀಷ್ಮೋ ವರ್ಷಾಶರದ್ಧಿಮಾಃ||೧|| ಶಿಶಿರಾದ್ಯಾಸ್ತ್ರಿಭಿಸ್ತೈಸ್ತು ವಿದ್ಯಾದಯನಮುತ್ತರಮ್| ಆದಾನಂ ಚ, ತದಾದತ್ತೇ ನೃಣಾಂ ಪ್ರತಿದಿನಂ ಬಲಮ್||೨||

ಸ೦-ಮಾಸೈರಿತ್ಯಾದಿನಾ ಕಾಲೋಪವರ್ಣನಮಾಹ| ನನು, ಕಾಲೋಪವರ್ಣನಂ ದಿನಚರ್ಯಾಯಾಂ ಕಸ್ಮಾನ್ನ ಕೃತಮ್ ? ಉಚ್ಯತೇ| ಋತುಗೌರವೋದ್ಭಾವನಾರ್ಥಮ್| ಋತವೋ ಹಿ ವಿಶೇಷೇಣೋಪಯೋಗಿನಃ, ವಿಪ್ರತಿಪತ್ತೇಶ್ಚ| ಯಥಾ- ಏಕೇ ಚಾತುರ್ಮಾಸಿಕಮೃತುಂ ಕೃತ್ವಾ ಶೀತೋಷ್ಣವೃಷ್ಟಿಲಕ್ಷಣಾನ್ ಹೇಮನ್ತಗ್ರೀಷ್ಮವರ್ಷಾಖ್ಯಾಂಸ್ತ್ರೀನೃತೂನಿಚ್ಛನ್ತಿ| ಅಪರೇ ತು ದ್ವಿಮಾಸಿಕಾನ್ ಶಿಶಿರವಸನ್ತಗ್ರೀಷ್ಮವರ್ಷಾಶರದ್ಧೇಮನ್ತಲಕ್ಷಣಾನ್ ಷಡೃತೂನಿತಿ| ದ್ವೇ ಸಂಖ್ಯೇ ಯೇಷಾಂ ತೇ ದ್ವಿಸಂಖ್ಯಾಃ, ತೈರ್ದ್ವಿಸಂಖ್ಯೈಃ| ಮಾಘ ಆದ್ಯೋ ಯೇಷಾಂ ಫಾಲ್ಗುನಾದೀನಾಂ ತ ಏವಮ್| ತೈರ್ದ್ವಿಸಂಖ್ಯೈರ್ಮಾಘಾದ್ಯೈರ್ಮಾಸೈಃ ಕ್ರಮಾತ್- ಪರಿಪಾಠ್ಯಾ ಷಡೃತವ ಸ್ಮೃತಾಃ| ಕೇ ತೇ ? ಇತ್ಯಾಹ- ಶಿಶಿರಾದ್ಯಾಃ- ಶಿಶಿರವಸನ್ತಗ್ರೀಷ್ಮವರ್ಷಾಶರದ್ಧೇಮನ್ತಾಃ| ಉಪಚಾರಾದೇವ ಷಟ್ತ್ವೇ ಲಬ್ಧೇ ಷಡ್ಗ್ರಹಣಂ ಪರಮತಕ್ಷೇಪಾರ್ಥಮ್| ತಥಾ ಹಿ- ಕೇಚಿತ್ ತ್ರಯ ಏವ ಋತವ ಇತಿ ಮನ್ಯನ್ತೇ| ತೈಸ್ತು ಋತುಭಿಸ್ತ್ರಿಭಿಃ ಶಿಶಿರಾದಿಭಿರುತ್ತರಾಯಣಂ ವಿದ್ಯಾತ್- ಜಾನೀಯಾತ್| ಅಯನಮುತ್ತರಂ- ಸವಿತುರುತ್ತರಮಾರ್ಗಪ್ರತಿಪತ್ತಿಃ, ಉತ್ತರಾಯಣಮ್ ಆದಾನಂ ಜಾನೀಯಾತ್| ಆದಾನಮಿತಿ ಚಾನ್ವರ್ಥಂ ನಾಮ ಇತಿ ಪ್ರತಿಪಾದಯತಿ| ತದಾ- ತಸ್ಮಿನ್ ಕಾಲೇ, ನೃಣಾಂ ಪ್ರತಿದಿನಂ- ಅನ್ವಹಂ, ಬಲಮಾದತ್ತೇ- ಸಾರಂ ಗೃಹ್ಣಾತಿ| ಕೋಽಸೌ ? ಪ್ರಕೃತತ್ವಾದಾದಿತ್ಯಃ|

Adhikarana balAdAne yuktiH (3-4) · Śloka 4

ಕಯಾ ಯುಕ್ತ್ಯಾ ಬಲಮಾದತ್ತೇ ? ಇತ್ಯಾಹ ತಸ್ಮಿನ್ ಹ್ಯತ್ಯರ್ಥತೀಕ್ಷ್ಣೋಷ್ಣರೂಕ್ಷಾ ಮಾರ್ಗಸ್ವಭಾವತಃ| ಆದಿತ್ಯಪವನಾಃ ಸೌಮ್ಯಾನ್ ಕ್ಷಪಯನ್ತಿ ಗುಣಾನ್ ಭುವಃ||೩|| ತಿಕ್ತಃ ಕಷಾಯಃ ಕಟುಕೋ ಬಲಿನೋಽತ್ರ ರಸಾಃ ಕ್ರಮಾತ್| ತಸ್ಮಾದಾದಾನಮಾಗ್ನೇಯಮ್|೪|

ಸ೦-ಆದಿತ್ಯಶ್ಚ ಪವನಾಶ್ಚಾದಿತ್ಯಪವನಾಃ, ತೇ ತಸ್ಮಿನ್ ಕಾಲೇ ಯಸ್ಮಾತ್ಸೌಮ್ಯಾನ್ಗುಣಾನ್ ಭುವಃ ಸಮ್ಬನ್ಧಿನಃ ಕ್ಷಪಯನ್ತಿ- ವಿನಾಶಯನ್ತಿ| ಕೀದೃಶಾಸ್ತೇ ? ಅತ್ಯರ್ಥಂ- ಅತಿಶಯೇನ ತೀಕ್ಷ್ಣಾಶ್ಚೋಷ್ಣಾಶ್ಚ ರೂಕ್ಷಾಶ್ಚಾತ್ಯರ್ಥ- ತೀಕ್ಷ್ಣೋಷ್ಣರೂಕ್ಷಾಃ| ಕಸ್ಮಾದೇವಂವಿಧಾಸ್ತೇ ? ಇತ್ಯಾಹ- ಮಾರ್ಗಸ್ವಭಾವತಃ- ವರ್ತ್ಮಸ್ವಾಭಾವ್ಯಾತ್| ನ ಚ ಸ್ವಭಾವಃ ಪರ್ಯನುಯೋಗಮರ್ಹತಿ| ಮಾರ್ಗಃ- ಉಷ್ಣಾಂಶೋರುತ್ತರದಿಗ್ಗಮನಮ್| ಯತಶ್ಚಾದಿತ್ಯಪವನಾ ರೂಕ್ಷಾಸ್ತತಸ್ತಿಕ್ತಾದಯೋ ರಸಾ ಬಲಿನೋ ಭವನ್ತಿ| ಕ್ರಮಾದಿತ್ಯನೇನ ಯಥಾಸಂಖ್ಯಮತ್ರ ಬೋಧಯತಿ| ತೇನ ತಿಕ್ತಃ ಶಿಶಿರೇ, ವಸನ್ತೇ ಕಷಾಯೋ, ಗ್ರೀಷ್ಮೇ ಕಟುಕೋ, ಬಲೀತ್ಯವತಿಷ್ಠತೇ, ನ ಸರ್ವೇ ತಿಕ್ತಾದಯ ಏಕೈಕಸ್ಮಿನ್ನೃತಾವಿತಿ| ತಿಕ್ತ ಇತ್ಯಾದ್ಯಸಮಾಸಕರಣಂ ಜ್ಞಾಪನಾರ್ಥಮ್| ತಿಕ್ತಾದಿರೇಕೈಕೋ ಬಲೀ ಭವತಿ| ದ್ವೌ ತು ಸ್ವಪ್ರಮಾಣಾವಸ್ಥಿತೌ| ನೈವರ್ತೌ ಪೃಥಗ್ಭೂಯ ತಿಕ್ತಾದೇರ್ಬಲವತ್ತ್ವಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಯತ ಏವಂ ಭೂಮೇಃ ಸೌಮ್ಯಗುಣಹಾನಿರ್ವರ್ಧನಂ ಚ ರೂಕ್ಷಾಣಾಂ ರಸಾನಾಮ್, ತಸ್ಮಾತ್ಕಾರಣಾದಾದಾನಮಾಗ್ನೇಯಮ್|

Adhikarana dakShiNAyanam (4-5) · Śloka 5

| ಋತವೋ ದಕ್ಷಿಣಾಯನಮ್||೪|| ವರ್ಷಾದಯೋ ವಿಸರ್ಗಶ್ಚ| |೫|

ಸ೦-ತ್ರಯೋ ವರ್ಷಾದಯ ಋತವೋ ದಕ್ಷಿಣಾಯನಂ ಭಗವತೋ ದಿವಾಕರಸ್ಯ ದಕ್ಷಿಣದಿಗ್ಗಮನಮ್| ಸ ಚ ಕಾಲೋ ವಿಸರ್ಗಾಖ್ಯಃ|

Adhikarana balavisargai yuktiH (5-6) · Śloka 6

ಯದ್ಬಲಂ ವಿಸೃಜತ್ಯಯಮ್| ಸೌಮ್ಯತ್ವಾದತ್ರ ಸೋಮೋ ಹಿ ಬಲವಾನ್ ಹೀಯತೇ ರವಿಃ||೫|| ಮೇಘವೃಷ್ಟ್ಯನಿಲೈಃ ಶೀತೈಃ ಶಾನ್ತತಾಪೇ ಮಹೀತಲೇ| ಸ್ನಿಗ್ಧಾಶ್ಚೇಹಾಮ್ಲಲವಣಮಧುರಾ ಬಲಿನೋ ರಸಾಃ||೬||

ಸ೦-ಯತ್- ಯಸ್ಮಾತ್, ಬಲಮಯಂ ಕಾಲೋ ವಿಸೃಜತಿ- ದದಾತಿ ದಕ್ಷಿಣಾಯನಾಖ್ಯಃ, ತಸ್ಮಾದ್ವಿಸರ್ಗೋಽನ್ವರ್ಥಸಂಜ್ಞಃ ಕಾಲಃ| ಹಿ- ಯಸ್ಮಾತ್, ಅತ್ರ- ವಿಸರ್ಗಾಖ್ಯೇ ಕಾಲೇ, ಸೌಮ್ಯತ್ವಾತ್- ಸೋಮಭೂಯಿಷ್ಠತ್ವಾತ್, ಸೋಮೋ ಬಲವಾನ್, ತದಾಶ್ರಿತರಾತ್ರಿವೃದ್ಧಿದರ್ಶನಾತ್| ಹೀಯತೇ ರವಿಃ- ತದಾಶ್ರಿತದಿನಹಾನ್ಯುಪಲಬ್ಧೇರ್ಹೀನಶಕ್ತಿಃ ಸಮ್ಪದ್ಯತೇ| ಕದಾ ? ಮಹೀತಲೇ- ಭೂಪೃಷ್ಠೇ, ಶಾನ್ತತಾಪೇ ಸತಿ| ಕೈಃ ? ಮೇಘವೃಷ್ಟ್ಯನಿಲೈಃ ಶೀತೈಃ| ಶೀತೈರಿತ್ಯುಪಲಕ್ಷಣಾರ್ಥಮ್, ವಿಸರ್ಗಕಾಲತ್ವಾನ್ಮೃದುಭಿಃ ಸ್ನಿಗ್ಧೈರಪೀತಿ| ಅತ ಏವ ಸ್ನಿಗ್ಧಾ ರಸಾ ಅಮ್ಲಲವಣಮಧುರಾ ಬಲಿನೋ ಭವನ್ತಿ| ಅತ್ರಾಪಿ ಕ್ರಮಾದಿತ್ಯನುವರ್ತತೇ| ಪೂರ್ವವಚ್ಚ ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಮ್|

Adhikarana shItAdau balavicAraH (7) · Śloka 7

ಶೀತೇಽಗ್ರ್ಯಂ ವೃಷ್ಟಿಧರ್ಮೇಽಲ್ಪಂ ಬಲಂ ಮಧ್ಯಂ ತು ಶೇಷಯೋಃ| |೭|

ಸ೦-ಶೀತಸ್ವಭಾವೇ ಕಾಲೇ ಹೇಮನ್ತಶಿಶಿರಾಖ್ಯೇ ನೃಣಾಮಗ್ರ್ಯಂ ಬಲಂ ಭವತಿ| ವೃಷ್ಟಿಶ್ಚ ಘರ್ಮಶ್ಚ ತಸ್ಮಿನ್ವೃಷ್ಟಿಘರ್ಮೇ- ವರ್ಷಾಗ್ರೇಏಷ್ಮಾಖ್ಯೇ ಕಾಲೇಽಲ್ಪಮ್| ತುರವಧಾರಣೇ| ಶೇಷಯೋಃ- ಶರದ್ವಸನ್ತಯೋರೃತ್ವೋರ್ಮಧ್ಯಮೇವ ಬಲಮ್| ನನು, ವಸನ್ತೇ ಆದಾನಕಾಲತ್ವಾದತ್ಯರ್ಥತೀಕ್ಷ್ಣೋಷ್ಣರೂಕ್ಷೈರಾದಿತ್ಯಪವನೈಃ ಶೋಷ್ಯಮಾಣೇಷು ಬಲವೃದ್ಧಿಹೇತುಷು ಭುವಃ ಸೌಮ್ಯೇಷು ಗುಣೇಷು, ಕಥಂ ಮಧ್ಯಬಲತ್ವಮಿತಿ ? ಅತ್ರ ಬ್ರೂಮಃ| ವರ್ಷಾದಿಷು ತ್ರಿಷ್ವೃತುಷು ಬಲಮುಪಚಿತಂ ಕ್ರಮೇಣೈವಾಪಚೀಯತೇ| ಯಥಾ- ಕೄಷ್ಣಪಕ್ಷೇ ಚನ್ದ್ರಃ| ತಸ್ಮಾದ್ದೀರ್ಘಕಾಲಾನುವೃತ್ತಂ ಬಲಮುಪಚಿತಂ ವಸನ್ತೇ ಕ್ರಮೇಣೈವಾಪಚೀಯತೇ, ಇತಿ ಮಧ್ಯಬಲತ್ವಂ ಯುಕ್ತಮ್| ಅನೇನೈವ ಹೇತುನಾ ಶಿಶಿರೇಽಗ್ರ್ಯಬಲತ್ವಮ್| ಯತಃ ಸಕಲೇನ ವಿಸರ್ಗಿಣಾ ಕಾಲೇನ ಯದುಪಚಿತಮತಿಶಯೇನ ಬಲಂ ತತ್ ಶಿಶಿರೇ ಪ್ರಾರಮ್ಭಮಾತ್ರಾದಾನಕಾಲೇಽಪಚೀಯಮಾನಮಪಿ ಬಲಂ ನ ಹೀನಂ ಲಕ್ಷ್ಯತೇ| ಯಥಾ- ಕೃಷ್ಣಪಕ್ಷಾದೌ ಚನ್ದ್ರಃ ಕ್ಷೀಯಮಾಣಃ, ಇತಿ ಯುಕ್ತಮುಕ್ತಂ ಶೀತೇಽಗ್ರ್ಯಂ ಬಲಂ ವಸನ್ತೇ ಚ ಮಧ್ಯಂ ಬಲಮಿತಿ|

Adhikarana hemante~analasya prabalyam hemantacaryA svAdvamlAdisevanam (7-8) · Śloka 8

ಅತ ಏವಾಹ ಶಾಸ್ತ್ರಕೃತ್ | ಬಲಿನಃ ಶೀತಸಂರೋಧಾದ್ಧೇಮನ್ತೇ ಪ್ರಬಲೋಽನಲಃ||೭|| ಭವತ್ಯಲ್ಪೇನ್ಧನೋ ಧಾತೂನ್ ಸ ಪಚೇದ್ವಾಯುನೇರಿತಃ| ಅತೋ ಹಿಮೇಽಸ್ಮಿನ್ಸೇವೇತ ಸ್ವಾದ್ವಮ್ಲಲವಣಾತ್ರಸಾನ್||೮||

ಸ೦-ಕಿಲ ವಿಸರ್ಗಾಭಿವರ್ದ್ಧಿತಬಲತ್ವಾತ್ಪುಮಾನ್ ಬಲೀ ಭವತಿ| ತಸ್ಯ ಬಲಿನಃ ಪುಂಸೋ ಹೇಮನ್ತೇ ಕಾಲೇ ಶೀತಸಂರೋಧಾದ್ಧೇತೋರನಲೋಽಗ್ನಿರ್ಬಲೀ ಭವತಿ| ಯತಃ ಸರ್ವತಃ ಸ್ರೋತೋರೋಧಾಜ್ಜಾಠರೋಽಗ್ನಿರಾನ್ತರೈರೇವ ಸ್ವೇರರ್ಚಿರ್ಭಿರಭಿವರ್ಧತೇ| ವರ್ಧಿತಶ್ಚಾಸೌ ಯುಕ್ತಮಾಹಾರಂ ಸಮ್ಯಕ್ಪಚತಿ| ಪಕ್ವಾಚ್ಚಾಹಾರಾದ್ಬಲಮಭ್ಯಾಧಿಕಂ ಜಾಯತೇ| ಹೇಮನ್ತೇ ಇತ್ಯನೇನ ಏತತ್ ದ್ಯೋತಯತಿ, ಅಸ್ಮಿನ್ನೇವ ಕಾಲೇ ಶೀತಸಂರೋಧಾತ್ ಪ್ರಬಲೋಽಗ್ನಿರ್ಭವತಿ, ನ ತು ಋತ್ವನ್ತರೋಪಜನಿತಶೀತಸಂರೋಧಾತ್| ತಥಾ ಹಿ- ಅನ್ಯರ್ತುಜೇನ ಶೀತೇನಾಗ್ನಿಸಾದೋ ಭವತಿ, ಯಥಾ- ವರ್ಷಾಸು| ತತ್ರ ಹಿ ವೃಷ್ಟಿವಾತಾಭ್ಯಾಂ ಭವತಿ ಶೀತಮ್, ನ ಚಾಗ್ನಿದೀಪ್ತಿಃ| ತಥಾ ಚಾಷ್ಟಾಙ್ಗಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಸೂ.ಅ.೪)- "ವೃಷ್ಟಿವಾತಾಕುಲೇ ತ್ವಹ್ನಿ ಭೋಜನಂ ಕ್ಲೇದವಾತಜಿತ್| ಪರಿಶುಷ್ಕಂ ಲಘುಸ್ನಿಗ್ಧಮುಷ್ಣಾಮ್ಲಲವಣಂ ಭಜೇತ್" ಇತಿ| ಇಹ ಪುನರನೇಕರೂಪಂ ಗೌರವಯುಕ್ತಂ ಭೋಜನಂ ಶಸ್ಯತೇ| ವಕ್ಷ್ಯತಿ ಹಿ- "ಅತೋ ಹಿಮೇಽಸ್ಮಿನ್" ಇತ್ಯಾರಭ್ಯ ಯಾವತ್ "ರಸಾನ್ ಸ್ನಿಗ್ಧಾನ್ಪಲಂ ಪುಷ್ಟಮ್" ಇತ್ಯಾದಿ| ತಥೋಕ್ತಮ್- "ಊಷ್ಮಾ ಬಹಿಃ ಪ್ರತಿಹತೋ ಹಿಮಶೀತವಾತೈರನ್ತಃ ಶರೀರವಿವರಂ ಪ್ರತಿಪದ್ಯಮಾನಃ| ಸ್ವಸ್ಥಾನಪಿಣ್ಡಿತವಪುರ್ಭವತಿ ಪ್ರಚಣ್ಡಃ ಶೀತೇಽನಿಲಾನಲಹರೋ ವಿಧಿರಿಷ್ಯತೇಽತಃ" ಇತಿ| ತಥಾ, ಯದ್ಯಪಿ "ತತ್ರ ಸತ್ತ್ವಶರೀರೋತ್ಥಂ" ಇತ್ಯಾರಭ್ಯ ಯಾವತ್ "ತಥೋರ್ಜಸ್ಕರಯೋಗಜಮ್" ಇತ್ಯಾದಿನಾ (ಹೃ.ಶಾ.ಅ.೩/೭೮) ಗ್ರನ್ಥೇನಾಹಾರೋ ಯುಕ್ತಜಸ್ಯೈಕಸ್ಯೈವ ಬಲಸ್ಯ ಹೇತುರಿತ್ಯುಕ್ತೋ ಗ್ರನ್ಥಕೃತಾ| ತಥಾಽಪಿ ಯುಕ್ತ್ಯಾ ನಿರೂಪ್ಯಮಾಣಃ ಸಹಜಕಾಲಜಯೋರಪಿ ಬಲಯೋರಾಹಾರ ಏವ ಹೇತುಃ, ಅನುವೃತ್ತಿಹೇತುತ್ವಾತ್| ತಥಾ ಹ್ಯಾಹಾರಂ ವಿನಾ ಶರೀರಮೇವ ನ ಸ್ಯಾತ್| ತದನಯಾ ಯುಕ್ತ್ಯಾ ತ್ರಿವಿಧಮಪಿ ಬಲಮಾಹಾರಜಮಿತಿ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ನನು, ಯದಿ ಪ್ರಬಲೋಽನಲೋ ಭವತಿ, ತತಃ ಕಿಮ್ ? ಇತ್ಯಾಹ- ಅಲ್ಪೇನ್ಧನ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅಲ್ಪಮಿನ್ಧನಮಾಹಾರಾಖ್ಯಂ ಯಸ್ಯ ಸೋಽಲ್ಪೇನ್ಧನಃ ಸನ್, ಸೋಽನಲೋ, ಧಾತೂನ್- ರಸಾದೀನ್ ಪಚೇತ್| ಕೀದೃಶಃ ? ವಾಯುನೇರಿತಃ- ವಾತೋದ್ದೀಪಿತಃ| ಅತಃ- ಅಸ್ಮಾದನನ್ತರೋಕ್ತಾದ್ಧೇತೋರಲ್ಪೇನ್ಧನತ್ವೇ ಸತಿ ಧಾತುಪಾಕಾಖ್ಯಾತ್| ಅಸ್ಮಿನ್ ಹಿಮೇ ಶೀತೇ ಸ್ವಾದ್ವಮ್ಲಲವಣಾಖ್ಯಾನ್ ರಸಾನ್ ಸೇವೇತ| ನಾನ್ಯರ್ತುಸಮ್ಭವೇ ಹಿಮ ಇತ್ಯಸ್ಯಾರ್ಥಸ್ಯ ದ್ಯೋತನಾಯ (ಅಸ್ಮಿನ್) ಹಿಮ ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್|

Adhikarana bubhukShitasya prAtareva bhojanam vAtaghnatailAbhya~ggAdi (9-10) · Śloka 10

ದೈರ್ಘ್ಯಾನ್ನಿಶಾನಾಮೇತರ್ಹಿ ಪ್ರಾತರೇವ ಬುಭುಕ್ಷಿತಃ| ಅವಶ್ಯಕಾರ್ಯಂ ಸಮ್ಭಾವ್ಯ ಯಥೋಕ್ತಂ ಶೇಏಲಯೇದನು||೯|| ವಾತಘ್ನತೈಲೈರಭ್ಯಙ್ಗಂ ಮೂರ್ಧ್ನಿ ತೈಲಂ ವಿಮರ್ದನಮ್| ನಿಯುದ್ಧಂ ಕುಶಲೈಃ ಸಾರ್ಧಂ ಪಾದಾಘಾತಂ ಚ ಯುಕ್ತಿತಃ||೧೦||

ಸ೦-ಏತರ್ಹಿ- ಏತಸ್ಮಿನ್ಕಾಲೇ, ಬುಭುಕ್ಷಿತಃ ಪ್ರಾತರೇವ- ಪ್ರತ್ಯುಷಸಿ, ನಾನ್ಯಕಾಲೇ ಯತ್ಕಿಞ್ಚಿದ್ದಿನಾತಿಕ್ರಾನ್ತೌ ಸತ್ಯಾಮ್, ಅವಶ್ಯಕಾರ್ಯಂ- ಮೂತ್ರೋತ್ಸರ್ಗಾದಿಕಂ ದಿನಚರ್ಯೋಕ್ತಂ, ಸಮ್ಭಾವ್ಯ- ಸಮ್ಪಾದ್ಯ, ಯಥೋಕ್ತಂ- ಯಥಾನಿರ್ದಿಷ್ಟಮ್, ಅನು- ಪಶ್ಚತ್, ವಾತಘ್ನತೈಲಾಭ್ಯಙ್ಗಾದಿಕಂ ಶೀಲಯೇತ್| ಯದ್ಯಪಿ "ಬುಭುಕ್ಷಿತಃ, ಅವಶ್ಯಕರ್ಯಂ ಸಮ್ಭಾವ್ಯ ಯಥೋಕ್ತಂ ಶೀಲಯೇದನು" ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್, ತಥಾಪಿ ಬುಭುಕ್ಷಿತೇನ ನ ತಥಾನ್ಯತ್ಕಾರ್ಯಂ ಕಾರ್ಯಮ್, ಯಥಾ ಭೋಜನಮ್| ತಥಾ ಚೋಕ್ತಮ್- "ಆಹಾರಕಾಲೇ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತೇ ಯೋ ನ ಭುಙ್ಕ್ತೇ ಬುಭುಕ್ಷಿತಃ| ತಸ್ಯ ಸೀದತಿ ಕಾಯಾಗ್ನಿರ್ನಿರಿನ್ಧನ ಇವಾನಲಃ||" ಇತಿ| ತಸ್ಮಾದೌಚಿತ್ಯಾದ್ಬುಭುಕ್ಷಿತೇನಾಹಾರಃ ಕಾರ್ಯ ಇತಿ ವೇದ್ಯಮ್| ನನ್ವನ್ಯಸ್ಮಿನ್ನಪಿ ಕಾಲೇ ಬುಭುಕ್ಷಿತಸ್ಯೈವಾಹಾರಾನುಜ್ಞಾನಾದಿಹ ಬುಭುಕ್ಷಿತಗ್ರಹಣಂ ನ ಕಾರ್ಯಮ್| ಯುಕ್ತಮಾಹ ಭವಾನ್| ಕಿನ್ತ್ವಸ್ಮಿನ್ಕಾಲೇ ಜಾಠರಾಗ್ನಿರತ್ಯಗ್ನಿಚ್ಛಾಯಾನುಕಾರೀ ಭವತಿ| ತತೋಽಸ್ಯ ಜಾಠರಾಗ್ನೇರತ್ಯಗ್ನೇರಿವೋಪಚಾರೋ ಯುಕ್ತಃ| ಯಥಾ (ಚರಕೇ ಚಿ.ಅ.೧೫/೨೧೯, ಹೃದಯೇ ಚಿ.ಅ.೧೦/೮೪)- "ಮುಹುರ್ಮುಹುರಜೀರ್ಣೇಽಪಿ ಭೋಜ್ಯಾನ್ಯಸ್ಯೋಪಹಾರಯೇತ್| ನಿರಿನ್ಧನೋಽನ್ತರಂ ಲಬ್ಧ್ವಾ ಯಥೈನಂ ನ ವಿಪಾದಯೇತ್||" ಇತಿ| ಅಬುಭುಕ್ಷಿತಸ್ಯೈವ ಭೋಜನಾಧಿಕಾರಿತ್ವಮಿತಿ ಭ್ರಾನ್ತಿನಿರಾಸಾಯೇಹ ಬುಭುಕ್ಷಿತಗ್ರಹಣಮ್| ನಿಶಾನಾಂ ದೈರ್ಘ್ಯಾದಿತಿ ವಿಶಿಷ್ಟಕಾಲೋಪಲಕ್ಷಣಾರ್ಥಂ ಕೃತಮ್| ಯದಾಽತ್ರ ಹೇಮನ್ತೇ ಶರ್ವರ್ಯೋ ದೀರ್ಘಾ ಜಾಯನ್ತೇ, ತದೈಷ ವಿಧಿಃ ಸರ್ವೋನುಷ್ಠೇಯೋ ನ ಪ್ರಾರಬ್ಧಮಾತ್ರ ಏವಾಸ್ಮಿನ್ನಿತಿ| ನನ್ವತ್ರ ಸೇವೇತ ಶೀಲಯೇದ್ಭಜೇದಿತ್ಯೇಕಾರ್ಥಾಭಿಧಾಯೀನಿ ಬಹೂನಿ ಕ್ರಿಯಾಪದಾನಿ ಕಿಂ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಾನಿ ? ಏಕೇನೈವಾರ್ಥಾಧಿಗತೇಃ| ಅತ್ರ ಬ್ರೂಮಃ| ಕಾರ್ಯಾನ್ತರಸೂಚನಾರ್ಥಮೇತತ್ಪದತ್ರಯಂ ಕೃತಮ್| ತಥಾ ಹಿ- "ಅತೋ ಹಿಮೇಽಸ್ಮಿನ್ಸೇವೇತ" ಇತ್ಯತ್ರ ಯಃ ಸೇವೇತಶಬ್ದಃ ಸ ಇದಂ ದ್ಯೋತಯತಿ- ಸ್ವಾದ್ವಮ್ಲಲವಣರಸಾಃ ಪವನವಿಜಯಾರ್ಥಮಸ್ಮಿನ್ ಕಾಲೇ ನಿತರಾಮುಪಯೋಕ್ತವ್ಯಾಃ| ನ ಕಾದಾಚಿತ್ಕ ಏಷಾಮಸ್ಮಿನ್ನೃತಾವುಪಯೋಗೋ ವಿಧೇಯ ಇತಿ| ಅತ ಏವ ವಾತಘ್ನತೈಲಾಭ್ಯಙ್ಗಾದೇಃ ಪೃಥಗೇಷಾಂ ರಸಾನಾಮುಪನ್ಯಾಸಃ| ತಥಾ, "ಯಥೋಕ್ತಂ ಶೀಲಯೇತ್" ಇತ್ಯತ್ರ ಯಃ ಶೀಲಯೇದಿತ್ಯೇಷ ಶಬ್ದಃ ಸ ವಾತಘ್ನತೈಲಾದೇಃ ಸರ್ವಸ್ಯ ತುಲ್ಯಕಕ್ಷತಾಂ ದ್ಯೋತಯತಿ| ತಥಾ, "ಪ್ರಾವಾರಾಜಿನ" ಇತ್ಯಾದೌ ಯೋ ಭಜೇಚ್ಛಬ್ದಃ ಸ ಸಕಲಸ್ಯಾಹಾರವಿಹಾರಶೀಲನಸ್ಯ ಶಯನವಿಧೇಶ್ಚ ತುಲ್ಯತಾಂ ಪ್ರಥಯತಿ| ತಥಾ ಚ ವಕ್ಷ್ಯತಿ (ಸೂ.ಅ.೭/೫೧)- "ಆಹಾರಶಯನಾಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯೈರ್ಯುಕ್ತ್ಯಾ ಪ್ರಯೋಜಿತೈಃ| ಶರೀರಂ ಧಾರ್ಯತೇ ನಿತ್ಯಮಾಗಾರಮಿವ ಧಾರಣೈಃ||" ಇತಿ| ವಾತಘ್ನತೈಲೈರಭ್ಯಙ್ಗಂ ಶೀಲಯೇತ್| ತೈಲಸ್ಯ ಸರ್ವಸ್ಯೈವ ವಾತಘ್ನತ್ವಾದ್ವಾತಘ್ನೇತಿ ವಿಶೇಷಣಮತಿಶಯಪ್ರತಿಪಾದನಾರ್ಥಮ್, ತೇನ ಬಲಾತೈಲಾದಿಭಿರಿತಿ ಬೋಧ್ಯಮ್| ಮೂರ್ಧ್ನಿ ತೈಲಂ-ಶಿರೋಭ್ಯಙ್ಗಾದಿ| ವಿಮರ್ದನಂ- ಶರೀರಸಂವಾಹನಮ್, ಏತದೌಚಿತ್ಯಾದಭ್ಯಕ್ತಃ ಸನ್ ಶೀಲಯೇತ್| ಕುಶಲೈಃ- ತದ್ವಿದ್ಭಿಃ ಸಾರ್ಧಂ, ನಿಯುದ್ಧಂ- ಬಾಹುಯುದ್ಧಂ, ಶೀಲಯೇತ್| ಪಾದಾಘಾತಂ- ಪಾದೇನ ವಿಮರ್ದನಮ್, ಯುಕ್ತಿತ ಇತ್ಯನೇನಾರ್ಧಶಕ್ತ್ಯೈವ ಶೀಲನಂ ದ್ಯೋತಯತಿ| ಬಾಹುಯುದ್ಧಪಾದಾಘಾತಯೋಶ್ಚಾನಭ್ಯಕ್ತಸ್ಯೈವ ಶೀಲನಂ ಯುಕ್ತಮ್|

Adhikarana snAnAdi, mAMsAdisevanam (11-14) · Śloka 14

ಕಷಾಯಾಪಹೃತಸ್ನೇಹಸ್ತತಃ ಸ್ನಾತೋ ಯಥಾವಿಧಿ| ಕುಙ್ಕುಮೇನ ಸದರ್ಪೇಣ ಪ್ರದಿಗ್ಧೋಽಗುರುಧೂಪಿತಃ||೧೧|| ರಸಾನ್ ಸ್ನಿಗ್ಧಾನ್ ಪಲಂ ಪೃಷ್ಟಂ ಗೌಡಮಚ್ಛಸುರಾಂ ಸುರಾಮ್| ಗೋಧೂಮಪಿಷ್ಟಮಾಷೇಕ್ಷುಕ್ಷೀರೋತ್ಥವಿಕೃತೀಃ ಶುಭಾಃ||೧೨|| ನವಮನ್ನಂ ವಸಾಂ ತೈಲಂ, ಶೌಚಕಾರ್ಯೇ ಸುಖೋದಕಮ್| ಪ್ರಾವಾರಾಜಿನಕೌಶೇಯಪ್ರವೇಣೀಕೌಚವಾಸ್ತೃತಮ್||೧೩|| ಉಷ್ಣಸ್ವಭಾವೈರ್ಲಘುಭಿಃ ಪ್ರಾವೃತಃ ಶಯನಂ ಭಜೇತ್| ಯುಕ್ತ್ಯಾಽರ್ಕಕಿರಣಾನ್ ಸ್ವೇದಂ ಪಾದತ್ರಾಣಂ ಚ ಸರ್ವದಾ||೧೪||

ಸ೦-ಕಷಾಯೇಣ- ರೋಧ್ರಾದಿನಾ, ಅಪಹೃತಃ- ಅಪನೀತಃ, ಸ್ನೇಹೋ ಯಸ್ಯ ಸ ಏವಮ್| ತತಃ- ಅನನ್ತರಂ, ಯಥಾವಿಧಿ- ಶಾಸ್ತ್ರೋದಿತೇನ ವಿಧಾನೇನ, ಸ್ನಾತಃ| ಕುಙ್ಕುಮೇನ- ಕಾಶ್ಮೀರೇಣ, ಪ್ರದಿಗ್ಧಃ- ಅನುಲಿಪ್ತಃ| ದರ್ಪಃ- ಕಸ್ತೂರಿಕಾ, ತೇನ ಸಹ ವರ್ತತೇ ಯತ್ಕುಙ್ಕುಮಂ ತದೇವಮ್| ತಥಾ, ಅಗುರುಣಾ- ಜೋಙ್ಗಕೇನ ಧೂಪಿತಃ| ರಸಾನ್- ಮಾಂಸರಸಾನ್, ಸ್ನಿಗ್ಧಾನ್ ಭಜೇತ್| ಮಾಂಸರಸಾನಾಂ ಸ್ನಿಗ್ಧತ್ವೇಽಪಿ ಸ್ನಿಗ್ಧಾನಿತಿ ವಿಶೇಷಣಮತಿಶಯದ್ಯೋತನಾರ್ಥಮ್| ಸ್ನಿಗ್ಧತಮಾನ್ ರಸಾನಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಪಲಂ- ಮಾಂಸಂ, ಪುಷ್ಟಂ- ಮೇದುರಂ, ಭಜೇತ್| ತಥಾ, ಗುಡಸ್ಯೇದಂ ಗೌಡಂ ತನ್ಮಧ್ಯಮ್| ತಥಾ, ಅಚ್ಛಸುರಾಂ- ಸುರಾಮಣ್ಡಂ, ಸುರಾಂ- ಮದಿರಾಂ, ಚ ಭಜೇತ್| ಅಮ್ಲೇನಾನ್ನೇನ ಕಷಾಯದ್ರವ್ಯೈಶ್ಚ ಯಾ ಕ್ರಿಯತೇ ಸಾ ಸುರಾ ಭಣ್ಯತೇ| ನನು, ದ್ವಿಧೈವ ಸುರಾ ಸೇವ್ಯತ್ವೇನೇಹಾಭೀಷ್ಟಾ, ತತ್ಸುರಾಶಬ್ದ ಏವ ನಿರ್ದೇಷ್ಟುಂ ನ್ಯಾಯ್ಯಃ| ತಸ್ಮಿನ್ಹಿ ಸಾಮಾನ್ಯಪದೇ ನಿರ್ದಿಷ್ಟೇ ದ್ವಿಧೈವ ಸುರಾ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಾ ಭವತಿ| ಸತ್ಯಮೇತತ್| ಕಿನ್ತ್ವಚ್ಛಸುರಾಂ ನಿತರಾಂ ಭಜೇತ್, ನ ತಥಾ ಸುರಾಮಿತಿ ಜ್ಞಾಪನಾರ್ಥಂ ದ್ವಯೋರುಪಾದಾನಮ್| ಅತ ಏವಾಚ್ಛಸುರಾಮಿತಿ ಪೂರ್ವಂ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಮ್| ಗೋಧೂಮೇತ್ಯಾದಿ| ಗೋಧೂಮಶ್ಚ ಪಿಷ್ಟಂ ಚ ಮಾಷಶ್ಚ ಇಕ್ಷುಶ್ಚ ಕ್ಷೇಏರಂ ಚ ತಾನ್ಯೇವಮ್| ಗೋಧೂಮಪಿಷ್ಟಮಾಷೇಕ್ಷುಕ್ಷೀರೇಭ್ಯ ಉತ್ಥಾನಂ ಯಾಸಾಂ ವಿಕೃತೀನಾಂ ತಾ ಏವಮ್| ಉತ್ಪೂರ್ವಾತ್ತಿಷ್ಠತೇಃ ಸುಪೇಏತಿ ಯೋಗವಿಭಾಗಾದ್ಭಾವೇ ಕಃ| "ಉದಃ ಸ್ಥಾಸ್ತಮ್ಭೋಃ ಪೂರ್ವಸ್ಯ" ಇತಿ ಸಸ್ಯ ತಕಾರಃ| ಗೋಧೂಮಪಿಷ್ಟಮಾಷೇಕ್ಷುಕ್ಷೀರೋತ್ಥಾಶ್ಚ ತಾ ವಿಕೃತಯಶ್ಚ, ತಾಃ ಶುಭಾಃ- ರಮ್ಯಾಃ, ಭಜೇತ್| ತಥಾ, ನವಂ- ಅಪುರಾಣಮನ್ನಂ, ತಥಾ ವಸಾಂಭಜೇತ್| "ಶುದ್ಧಮಾಂಸಸ್ಯ ಯಃ ಸ್ನೇಹಃ ಸಾ ವಸಾ ಪರಿಕೀರ್ತಿತಾ"| ತಥಾ, ತೈಲಂ ಭಜೇತ್- ಭಕ್ಷಯೇತ್| ಅಭ್ಯಙ್ಗಸ್ತು ಪ್ರಾಗನುಜ್ಞಾತ ಏವ| ಶೌಚಕಾರ್ಯೇ- ಶೌಚಕ್ರಿಯಾಯಾಂ, ಸುಖೋದಕಂ- ಉಷ್ಣೋದಕಂ, ಭಜೇತ್| ಪ್ರಾವಾರಃ- ಕಾರ್ಪಾಸೋ ರೋಮವಾನ್ ಘನಃ ಪಟಃ, ಸ್ಥೂಲಪಟಕಾದಿಃ| ಅಜಿನಂ- ಸುಖಸ್ಪರ್ಶರೋಮಚರ್ಮ| ಕೌಶೇಯಂ- ಪಟ್ಟವಸನಮ್| ಪ್ರವೇಣೀ- ಸೂಚೀಬಾಣಾಖ್ಯೋ ವಸ್ತ್ರವಿಶೇಷಃ| ಕೌಚವಂ- ರಾಙ್ಕವವಸ್ತ್ರಭೇದಃ, ತವರಕ ಇತ್ಯನ್ಯೇ| ಏತೈರಾಸ್ತೃತಂ- ದತ್ತಪ್ರಚ್ಛದಪಟಂ, ಶಯನಂ ಭಜೇತ್| ಕೀದೃಕ್ ಶಯನಂ ಭಜೇತ್ ? ಉಷ್ಣಸ್ವಭಾವೈಃ- ರೋಮಶಿಕಾರಲ್ಲಿಕಾಪ್ರಾಯೈಃ, ಪ್ರಾವೃತಃ- ಪ್ರಕರ್ಷೇಣಾಚ್ಛಾದಿತಃ| ತಥಾ, ಅರ್ಕಕಿರಣಾನ್ಭಜೇತ್| ಕಥಮ್ ? ಯುಕ್ತ್ಯಾ- ಸಮ್ಯಗ್ಯೋಗಲಕ್ಷಣಯಾ| ಅತಿಸೇವಿತಾ ಹಿ ಗ್ಲಾನ್ಯಾದೀನ್ ಕುರ್ಯುಃ| ತಥಾ, ಸ್ವೇದಂ ಭಜೇತ್| ಯುಕ್ತ್ಯೈವೇತ್ಯತ್ರಾಪಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಅತಿಸೇವಿತೋ ಹಿ ಸ್ವೇದೋ ಗ್ಲಾನ್ಯಾದೀನ್ ಜನಯೇತ್| ಪಾದತ್ರಾಣಂ ಚ- ಪಾದುಕಾದಿಕಂ, ಸರ್ವದಾ ಭಜೇತ್|

Adhikarana vilAsinInAM shItaharatvam (15) · Śloka 15

ಪೀವರೋರುಸ್ತನಶ್ರೋಣ್ಯಃ ಸಮದಾಃ ಪ್ರಮದಾಃ ಪ್ರಿಯಾಃ| ಹರನ್ತಿ ಶೀತಮುಷ್ಣಾಙ್ಗ್ಯೋ ಧೂಪಕುಙ್ಕುಮಯೌವನೈಃ||೧೫||

ಸ೦-ಊರೂ ಚ ಸ್ತನೌ ಚ ಶ್ರೋಣಿಶ್ಚ ಊರುಸ್ತನಶ್ರೋಣಿ| ಪೀವರಂ- ಪೀನಂ, ಊರುಸ್ತನಶ್ರೋಣಿ ಯಾಸಾಂ ತಾ ಏವಮ್ಭೂತಾಃ, ಪ್ರಮದಾಃ- ವಿಲಾಸಿನ್ಯಃ, ಶೀತಂ ಹರನ್ತಿ- ನುದನ್ತಿ| ಪೀನತ್ವೇನಾತಿಕಾರ್ಶ್ಯಮತ್ರ ನಿಷಿಧ್ಯತೇ| ತಥಾ ಚಾಹ ಗ್ರಾಮ್ಯಧರ್ಮಾಧಿಕಾರೇ (ಹೃ.ಸೂ.ಅ.೭/೬೯)- "ತ್ಯಜೇದತಿಕೃಶಾಮ್" ಇತಿ| ಕಿಮ್ಭೂತಾಃ ? ಸಹ ಮದೇನ- ಯೌವನೋದ್ಭೂತೇನ ಸುರಾದಿಪಾನಜೇನ ಕಾಮೋದ್ರೇಕಕಾರಿಣಾ ವಾ, ವರ್ತನ್ತೇ ತಾಃ ಸಮದಾಃ| ತಥಾ, ಪ್ರಿಯಾಃ- ವಲ್ಲಭಾಃ, ಶೀತಂ ಹರನ್ತಿ| ಕಿಮ್ಭೂತಾಃ ? ಉಷ್ಣಾಙ್ಗ್ಯೋ ಧೂಪಕುಙ್ಕುಮಯೌವನೈಃ- ಅಗುರ್ವಾದಿಧೂಪೇನೋಷ್ಣಾಙ್ಗ್ಯಃ, ತಥಾ ಕುಙ್ಕುಮಾನುಲೇಪನೇನೋಷ್ಣಾಙ್ಗ್ಯಃ, ತಥಾ ಯೌವನೋಷ್ಮಣಾ, ಸಹಜೇನೋಷ್ಣಾಙ್ಗ್ಯ ಇತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್|

Adhikarana nivAtoShNagRuhasevanam (16) · Śloka 16

ಅಙ್ಗಾರತಾಪಸನ್ತಪ್ತಗರ್ಭಭೂವೇಶ್ಮಚಾರಿಣಃ| ಶೀತಪಾರುಷ್ಯಜನಿತೋ ನ ದೋಷೋ ಜಾತು ಜಾಯತೇ||೧೬||

ಸ೦-ಅಙ್ಗಾರಾಣಾಂ ತಾಪೋಽಙ್ಗಾರತಾಪಃ, ತೇನ ಸನ್ತಪ್ತಂ ಚ ತದ್ಗರ್ಭೇಽಭ್ಯನ್ತರೇ ಭೂವೇಶ್ಮ ಚ ತತ್ತಸ್ಮಿಂಶ್ಚರತಿ- ತಿಷ್ಠತಿ ನಿತ್ಯಂ ಯಸ್ತಸ್ಯಾಙ್ಗಾರತಾಪಸನ್ತಪ್ತಗರ್ಭಭೂವೇಶ್ಮಚಾರಿಣಃ ಪುಂಸೋ ಯತಃ ಶೀತಪಾರುಷ್ಯಜನಿತೋ ದೋಷೋ- ದುಃಖಂ, ನ ಜಾತು- ಕದಾಚಿಜ್ಜಾಯತೇ, ತತೋಽಙ್ಗಾರತಾಪಸನ್ತಪ್ತಗರ್ಭಭೂವೇಶ್ಮಚಾರೀ ಸ್ಯಾದಿತಿ ಭಾವಃ|

Adhikarana shishiracaryA shishire~api pUvoktavidhiH (17) · Śloka 17

ಅಯಮೇವ ವಿಧಿಃ ಕಾರ್ಯಃ ಶಿಶಿರೇಽಪಿ ವಿಶೇಷತಃ| ತದಾ ಹಿ ಶೇಏತಮಧಿಕಂ ರೌಕ್ಷ್ಯಂ ಚಾದಾನಕಾಲಜಮ್||೧೭||

ಸ೦-ಅಯಮೇವ- ಹೈಮನ್ತಃ, ವಿಧಿಃ- ಪೂರ್ವೋಕ್ತಃ, ಶಿಶಿರೇ ಚ ವಿಶೇಷತಃ- ಅತಿಶಯೇನ ಕಾರ್ಯಃ| ಕುತಃ ? ಇತ್ಯಾಹ- ಯಸ್ಮಾತ್ತಸ್ಮಿನ್ ಕಾಲೇ ಶೀತಮಧಿಕಂ ಭವತಿ, ಕಾಲಸ್ವಾಭಾವ್ಯಾತ್| ತಥಾ, ಆದಾನಕಾಲಾಜ್ಜಾತಮಾದಾನಕಾಲಜಂ ಚ ರೌಕ್ಷ್ಯಂ ಭವತಿ| ತತೋ ಹೇತುದ್ವಯಾದ್ವಿಶೇಷೇಣ ಹೈಮನ್ತಿಕೋ ವಿಧಿಃ ಸೇವ್ಯಃ| ಹೇಮನ್ತೇ "ರಸಾನ್ ಸ್ನಿಗ್ಧಾನ್ ಶೀಲಯೇತ್" ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್| ಶಿಶಿರೇ ತಾನತಿಶಯೇನ ಶೀಲಯೇತ್| ಏವಂ ಸರ್ವೋಽಪಿ ಹೈಮನ್ತಿಕೌ ವಿಧಿರ್ಯೋಜನೀಯಃ| ಆದಾನಕಾಲಜಮಿತ್ಯನೇನೈತದ್ದ್ಯೋತಯತಿ| ಆದಾನಕಾಲ ಏವ ರೌಕ್ಷ್ಯಸ್ಯ ಕಾರಣಮ್, ನಾನ್ಯತ್| ಅತ ಏವ ಹೇಮನ್ತೇ ಶೀತೇಽಪಿ ರೌಕ್ಷ್ಯಂ ನಾಸ್ತ್ಯೇವೇತಿ| ಆದಾನಸ್ಯ ಚ ಪ್ರಾರಮ್ಭಮಾತ್ರತ್ವೇ ಏವ ಶಿಶಿರಸ್ಯ ಸಮ್ಭವ ಇತಿ ಶಿಶಿರೇ ಕಿಞ್ಚಿದೇವ ರೌಕ್ಷ್ಯಂ ವೇದ್ಯಮ್| ನನು, ಯಥಾ ರೌಕ್ಷ್ಯಮಾದಾನಕಾಲಜಂ ತಥೌಷ್ಣ್ಯಮಪಿ| ತಥಾ ಚೋಕ್ತಮ್- "ತಸ್ಮಿನ್ ಹ್ಯತ್ಯರ್ಥತೀಕ್ಷ್ಣೋಷ್ಣರೂಕ್ಷಾಃ" ಇತಿ| ಏವಂ ಚೌಷ್ಣ್ಯಸದ್ಭಾವಾಚ್ಛೀತಸ್ಯ ಹೇಮನ್ತತೋ ಹಾನಿಃ ಪ್ರಾಪ್ತಾ, ನ ತ್ವಾಧಿಕ್ಯಮ್| ತತ್ಕಥಮುಕ್ತಂ "ತದಾ ಹಿ ಶೀತಮಧಿಕಮ್" ಇತಿ ? ಬ್ರೂಮಃ| ರೌಕ್ಷ್ಯಸ್ಯ ದ್ವೌ ಹೇತೂ| ಏಕಸ್ತಾವದ್ಭಗವದ್ದಿವಾಕರಕರೈರ್ಜಗತ್ಸ್ನೇಹಾದಾನಮ್| ದ್ವಿತೀಯಸ್ತ್ವಾಗ್ನೇಯಃ ಕಾಲಃ| ತದೇವಂ ರೌಕ್ಷ್ಯೇಣೋಭಯಹೇತುಜೇನ ಶಿಶಿರೇ ಕಾಲೇ ವಾತಾಃ ಶೀತಸ್ವಭಾವಾ ಆಹಿತಾಧಿಕಶಕ್ತಯೋ ಜಾಯನ್ತೇ ಹೈಮನ್ತೇಭ್ಯೋ ಮಾರುತೇಭ್ಯಃ| ತಥಾವಿಧಾಶ್ಚೌಷ್ಣ್ಯೇನಾದಾನಕಾಲಜೇನಾದಾನಕಾಲಪ್ರಾಥಮ್ಯಾದಪ್ರಾಪ್ತಬಲೇನ ಶಿಶಿರೇ ನಾಭಿಭೂಯನ್ತೇ| ಅನಭಿಭೂತಾಶ್ಚ ಶೀತಸ್ವಭಾವತ್ವಾಚ್ಚ ಶೀತಮೇವ ವರ್ಧಯನ್ತಿ| ಅತೋ ಯುಕ್ತಂ ಶೀತಾಧಿಕ್ಯಂ ಶಿಶಿರ ಇತಿ|

Adhikarana vasantacaryA shleShmajayaprakArAdi shuNThIkvathitajalapAnAdi (18-23) · Śloka 23

ಸಮ್ಪ್ರತಿ ವಸನ್ತಚರ್ಯಾಂ ವಿವಕ್ಷುರಿದಮಾಹ ಕಫಶ್ಚಿತೋ ಹಿ ಶಿಶಿರೇ ವಸನ್ತೇಽರ್ಕಾಂಶುತಾಪಿತಃ| ಹತ್ವಾಽಗ್ನಿಂ ಕುರುತೇ ರೋಗಾನತಸ್ತಂ ತ್ವರಯಾ ಜಯೇತ್||೧೮|| ತೀಕ್ಷ್ಣೈರ್ವಮನನಸ್ಯಾದ್ಯೈರ್ಲಘುರೂಕ್ಷೈಶ್ಚ ಭೋಜನೈಃ| ವ್ಯಾಯಾಮೋದ್ವರ್ತನಾಘಾತೈರ್ಜಿತ್ವಾ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣಮುಲ್ಬಣಮ್||೧೯|| ಸ್ನಾತೋಽನುಲಿಪ್ತಃ ಕರ್ಪೂರಚನ್ದನಾಗುರುಕುಙ್ಕುಮೈಃ| ಪುರಾಣಯವಗೋಧೂಮಕ್ಷೌದ್ರಜಾಙ್ಗಲಶೂಲ್ಯಭುಕ್||೨೦|| ಸಹಕಾರರಸೋನ್ಮಿಶ್ರಾನಾಸ್ವಾದ್ಯ ಪ್ರಿಯಯಾಽರ್ಪಿತಾನ್| ಪ್ರಿಯಾಸ್ಯಸಙ್ಗಸುರಭೀನ್ ಪ್ರಿಯಾನೇತ್ರೋತ್ಪಲಾಙ್ಕಿತಾನ್||೨೧|| ಸೌಮನಸ್ಯಕೃತೋ ಹೃದ್ಯಾನ್ವಯಸ್ಯೈಃ ಸಹಿತಃ ಪಿಬೇತ್| ನಿರ್ಗದಾನಾಸವಾರಿಷ್ಟಸೀಧುಮಾರ್ದ್ವೀಕಮಾಧವಾನ್||೨೨|| ಶೃಙ್ಗಬೇರಾಮ್ಬು ಸಾರಾಮ್ಬು ಮಧ್ವಮ್ಬು ಜಲದಾಮ್ಬು ಚ| |೨೩|

ಸ೦-ಶಿಶಿರೇ ಮಧುರಸ್ನಿಗ್ಧಾದಿನಾ ಆಹಾರೇಣ ಕಾಲಸ್ವಾಭಾವ್ಯಾಚ್ಚ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಸಞ್ಚಿತೋಽತಿಶಯೇನ ಸ್ತ್ಯಾನತ್ವಾದತಿಕುಪಿತೋ ವಸನ್ತೇ ಋತಾವರ್ಕಾಂಶುತಾಪಿತಃ- ಸೂರ್ಯಪ್ರಭಾಭಿರ್ವಿಲಾಯಿತೋ, ದ್ರವಸ್ವರೂಪತ್ವಾಜ್ಜಲಮಿವ ವಿಪರೀತಂ ಜಾಠರಾಗ್ನಿಂ ಹತ್ವಾ, ಹಿ- ಯಸ್ಮಾತ್, ರೋಗಾನ್- ವಿಕಾರಾನ್, ಕುರುತೇ- ಜನಯತಿ| ಅತಃ- ಅಸ್ಮಾತ್ಕಾರಣಾತ್, ತಂ- ಕಫಂ, ತ್ವರಯಾ- ಶೀಘ್ರಮೇವ, ಜಯೇತ್| ದೋಷಾನಿತಿ ಕೇಚಿತ್ಪಠನ್ತಿ| ಅರ್ಕತಾಪಿತ ಇತ್ಯನೇನೈವ ಸಿದ್ಧೇ ಅಂಶುಶಬ್ದೋಽತ್ರ ರಶ್ಮೀನಾಂ ಪಟಿಮಾನಂ ಸೂಚಯತಿ, ನ ತಥಾ ಶೀತೇ| ತತ್ರ ಹಿ (ಸಂ.ಸೂ.ಅ.೪)- "ಧೂಮಧೂಮ್ರರಜೋಮನ್ದಾಸ್ತುಷಾರಾವಿಲಮಣ್ಡಲಾಃ| ದಿಗಾದಿತ್ಯಾಃ" ಇತ್ಯಧಿಜಗೇ| ಕೈರ್ಜಯೇತ್? ತೀಕ್ಷ್ಣೈರ್ವಮನನಸ್ಯವಿರೇಕಾದಿಭಿರುಪಕ್ರಮೇತ್| ತಥಾ, ಲಘೂನಿ ರೂಕ್ಷಾಣಿ ಚ ಯಾನಿ ಭೋಜನಾನಿ, ತೈಶ್ಚ| ತಥಾ, ವ್ಯಾಯಾಮಶ್ಚೋದ್ವರ್ತನಂ ಚ ಆಘಾತಶ್ಚ ತೈಶ್ಚ ಕಫಂ ಜಯೇದಿತಿ| ಚಶಬ್ದೋ ಲುಪ್ತನಿರ್ದಿಷ್ಟಃ| ತತಃ ಕಫಮುಲ್ಬಣಂ- ಉದ್ಧತಂ, ಜಿತ್ವಾಽನನ್ತರಂ ಸ್ನಾತೋಽನುಲಿಪ್ತಃ- ಸಮಾಲಿಪ್ತಃ ಕರ್ಪೂರಚನ್ದನಾಗುರುಕುಙ್ಕುಮೈಃ| ತಥಾ, ಪುರಾಣಂ ಚ ತದ್ಯವಗೋಧೂಮಂ ಚ, ತಥಾ, ಕ್ಷೌದ್ರಂ- ಮಾಕ್ಷಿಕಂ, ತಥಾ ಜಾಙ್ಗಲಂ ಚ ತಚ್ಛೂಲ್ಯಂ ಚ- "ಶೂಲೇನ ಸಂಸ್ಕೃತಂ ಮಾಂಸಂ ಶೂಲ್ಯಮ್" ಭಟಿತ್ರಂ ಚ, ತತ್ತಾನಿ ಭುಙ್ಕ್ತೇ ಪುರಾಣಯವಗೋಧೂಮಕ್ಷೌದ್ರಜಾಙ್ಗಲಶೂಲ್ಯಭುಕ್| ಶೂಲ್ಯ ಇತಿ "ಶೂಲೋಖಾದ್ಯತ್" ಇತಿ ಯತ್| ಏವಂವಿಧಃ ಸನ್ ವಯಸ್ಯೈಃ- ಮಿತ್ರೈಃ ಸಹಿತ ಆಸವಾದೀನ್ ಪಿಬೇತ್| ಕಿಮ್ಭೂತಾನ್? ನಿರ್ಗದಾನ್- ನಿವೃತ್ತಗದಾನ್ನಿರ್ದೋಷಾನ್, ಪಿಬೇದಿತಿ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧೋಽತ್ರ ದೀಪಕತ್ವಾತ್| ಆಸವೋ- ಯೋ ದ್ರವ್ಯಾಣ್ಯಾಸುತ್ಯ ಕ್ರಿಯತೇ| ಉಕ್ತಂ ಚ- "ಮದ್ಯಾಕರಾಧಿಕದ್ರವ್ಯಮದಿರಾದ್ಯೈಃ ಕೃತಸ್ತು ಯಃ| ಸೋಽರಿಷ್ಟಃ ಸ್ಯಾದಾಸವಸ್ತು ದ್ರವ್ಯಾಣ್ಯಾಸುತ್ಯ ಯಃ ಕೃತಃ||" ಇತಿ| ಸೀಧುಃ- ಇಕ್ಷುರಸೋದ್ಭವಃ| ಮಾರ್ದ್ವೀಕಂ- ಮೃದೀಕಾರಸೋದ್ಭವಮ್| ಮಾಧವೋ- ಮಧುನಾ ಸಂಸ್ಕೃತಃ| ಕಿಮ್ಭೂತಾನಾಸವಾದೀನ್? ಸಹಕಾರರಸೋನ್ಮಿಶ್ರಾನ್- ಅಧಿವಾಸಿತಾನ್| ತಥಾ, ಪ್ರಿಯಯಾ- ದಯಿತಯಾ, ಆಸ್ವಾದ್ಯ- ಕಿಞ್ಚಿತ್ಪೀತ್ವಾ, ಅರ್ಪಿತಾನ್- ಢೌಕಿತಾನ್| ತಥಾ, ಪ್ರಿಯಾಸ್ಯಸಙ್ಗೇನ ಸುರಭೀನ್,-ಸುಗನ್ಧೀನ್| ತಥಾ, ಪ್ರಿಯಾನೇತ್ರಾಣ್ಯೇವೋತ್ಪಲಾನಿ ತೈರಙ್ಕಿತಾನ್-ಸಞ್ಜಾತಶೋಭಾನ್| ತಥಾ, ಸೌಮನಸ್ಯಕೃತಃ- ಚಿತ್ತಪ್ರಸಾದಕೃತಃ| ತಥಾ, ಹೃದ್ಯಾನ್- ಹೃದಯಾಯ ಹಿತಾನ್| ತಥಾ, ಶೃಙ್ಗಬೇರಾಮ್ಬು- ಶುಣ್ಠೀಕ್ವಥಿತಜಲಂ ಪಿಬೇತ್| ತಥಾ, ಸಾರಃ-ಅಸನಚನ್ದನಾದಿಜಃ, ತೇನ ಕ್ವಥಿತಮಮ್ಬು ಪಿಬೇತ್| ತಥಾ, ಮಧುನಾ ಯುಕ್ತಮಮ್ಬು ಮಧ್ವಮ್ಬು| ಜಲದೇನ- ಮುಸ್ತಯಾ ಚ ಕ್ವಥಿತಮಮ್ಬು ಪಿಬೇತ್| ಚೇತಿ ಸಮುಚ್ಚಯೇ|

Adhikarana madhyAhne udyAnasevanam (23-25) · Śloka 25

| ದಕ್ಷಿಣಾನಿಲಶೀತೇಷು ಪರಿತೋ ಜಲವಾಹಿಷು||೨೩|| ಅದೃಷ್ಟನಷ್ಟಸೂರ್ಯೇಷು ಮಣಿಕುಟ್ಟಿಮಕಾನ್ತಿಷು| ಪರಪುಷ್ಟವಿಘುಷ್ಟೇಷು ಕಾಮಕರ್ಮಾನ್ತಭೂಮಿಷು||೨೪|| ವಿಚಿತ್ರಪುಷ್ಪವೃಕ್ಷೇಷು ಕಾನನೇಷು ಸುಗನ್ಧಿಷು| ಗೋಷ್ಠೀಕಥಾಭಿಶ್ಚಿತ್ರಾಭಿರ್ಮಧ್ಯಾಹ್ನಂ ಗಮಯೇತ್ಸುಖೀ||೨೫||

ಸ೦-ಕಾನನೇಷು- ಉಪವನೇಷು, ಸ್ಥಿತೋ ಮಧ್ಯಾಹ್ನಂ ಗಮಯೇತ್- ಅತಿವಾಹಯೇತ್| ಅಹ್ನೋ ಮಧ್ಯೋ ಮಧ್ಯಾಹ್ನಃ| "ಸಂಖ್ಯಾವಿಸಾ" ಇತ್ಯಾದಿಜ್ಞಾಪಕಾತ್ಪೂರ್ವಾಪರೇತ್ಯಾದಿನಾ ಏಕದೇಶಿಸಮಾಸಃ| "ಅಹ್ನೋಽಹ್ನ ಏತೇಭ್ಯಃ" ಇತ್ಯಹ್ನಾದೇಶಃ| ಕಥಮ್ ? ಗೋಷ್ಠ್ಯಾಂ- ಕ್ರೀಡಾಯಾಂ ಕಥಾ ಗೋಷ್ಟೀಕಥಾಸ್ತಾಭಿಃ, ಚಿತ್ರಾಭಿಃ- ಕಮನೀಯಾಭಿಃ, ನ ತ್ವರ್ಥವ್ಯವಹಾರಸಮ್ಬನ್ಧಿನೀಭಿಃ| ಕೀದೃಶಃ ಸನ್ ? ಸುಖೀ- ರಾಗದ್ವೇಷಾದಿರಹಿತಃ| ಕಿಮ್ಭೂತೇಷು ಕಾನನೇಷು ? ದಕ್ಷಿಣದಿಕ್ಪ್ರವೃತ್ತೈರನಿಲೈಃ ಶೀತಾನಿ, ತೇಷು ದಕ್ಷಿಣಾನಿಲಶೀತೇಷು| ತಥಾ, ಪರಿತಃ- ಸಮನ್ತಾಜ್ಜಲಂ ನಿತ್ಯಂ ವಹನ್ತಿ ಯಾನಿ ತೇಷು| ಆಭೀಕ್ಷ್ಣ್ಯೇ ಣಿನಿಃ| ತಥಾ, ಕ್ವಚಿತ್ಪ್ರದೇಶೇ ಅದೃಷ್ಟಃ- ಈಷದ್ದೃಷ್ಟಃ, ಕ್ವಚಿದತಿಘನತ್ವಾತ್ ನಷ್ಟಃ- ನ ದೃಶ್ಯತೇ, ಸೂರ್ಯೋ ಯೇಷೂಪವನೇಷು ತಾನ್ಯೇವಂ ತೇಷು| ತಥಾ, ಮಣೀನಾಂ- ವಜ್ರಮರಕತಾದೀನಾಂ, ಕುಟ್ಟಿಮಾನಿ- ವಿಶಿಷ್ಟಾ ಭುವಃ, ತಾಭಿಃ ಕಾನ್ತಿಃ- ಶೋಭ, ಯೇಷಾಂ ತಾನ್ಯೇವಂ ತೇಷು| ತಥಾ, ಪರಪುಷ್ಟೈಃ- ಕೋಕಿಲೈಃ ವಿಘುಷ್ಟೇಷು- ಕೃತಶಬ್ದೇಷು| ತಥಾ, ಕಾಮಸ್ಯ ಕರ್ಮಾನ್ತಾಃ ಕಾಮಕರ್ಮಾನ್ತಾಃ- ಮದನವ್ಯಾಪಾರಾಃ| ಅನ್ತಶಬ್ದೋಽತ್ರ ಪ್ರಶಂಸಾವಚನೇ| ಯಥೋದ್ಭಟಸ್ಯ (ಕಾವ್ಯಾಲಙ್ಕಾರಸಙ್ಗ್ರಹೇ ಪ್ರಥಮಸರ್ಗೇ) ವಚನಮ್- "ವನಾನ್ತದೇವತಾವೇಣ್ಯಃ" ಇತಿ) ಕಾಮಕರ್ಮಾನ್ತನಿಮಿತ್ತಂ ಭೂಮಯೋ ಯೇಷಾಂ ವನಾನಾಂ ತಾನ್ಯೇವಂ ತೇಷು| ವಿಚಿತ್ರಾಣಿ- ನಾನಾರೂಪಾಣಿ, ಪುಷ್ಪಾಣಿ ಯೇಷಾಂ ತೇ ತಥಾವಿಧಾ ವೃಕ್ಷಾ ಯೇಷಾಂ ತಾನ್ಯೇವಂ ತೇಷು| ಸುಷ್ಠು ಗನ್ಧೋ ಯೇಷಾಂ ತೇಷು| "ಗನ್ಧಸ್ಯೇತ್" ಇತೀತ್ಸಮಾಸಾನ್ತಃ|

Adhikarana gurushItAdityAgaH (26) · Śloka 26

ಗುರುಶೀತದಿವಾಸ್ವಪ್ನಸ್ನಿಗ್ಧಾಮ್ಲಮಧುರಾಂಸ್ತ್ಯಜೇತ್| |೨೬|

ಸ೦-ಅಸ್ಮಿನ್ಕಾಲೇ ಕಫೋಪಚಯದೋಷಭಯಾತ್ ಗುರುಶೀತಾದೀಂಸ್ತ್ಯಜೇತ್| ನನು, ಲವಣಮಪಿ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣಂ ಕರೋತಿ, ತತ್ಕಸ್ಮಾದಿಹ ನ ನಿಷಿದ್ಧಮ್ ? ಅತೋ ಬ್ರೂಮಃ| ಲವಣಃ ಪೂರ್ವಂ ಕಫಮಮ್ಲಮಧುರಾವಿವ ನ ಕರೋತಿ| ಕಿಂ ತರ್ಹಿ ? ನಿಧನೇ ಚಿರನ್ತನಸಞ್ಚಿತಂ ಸ್ರುತಿರೂಪಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣಂ ವಿಧತ್ತೇ, ವಿಷ್ಯನ್ದಿತ್ವಾತ್| ನ ಚ ಲವಣಸ್ಯ ಮಧುರಾದೇರಿವ ಬಹುತರಸ್ಯ ಪ್ರಯೋಗಃ ಪ್ರಸಿದ್ಧಃ, ಕಿಂ ತರ್ಹಿ ? ಅಲ್ಪಸ್ಯೈವ| ತಸ್ಮಾಲ್ಲವಣಸ್ಯಾತ್ರಾನಿಷೇಧ ಏವ ನ್ಯಾಯ್ಯಃ|

Adhikarana grIShmacaryA paTvAdityAgaH (26-27) · Śloka 27

ಅಧುನಾ ಗ್ರೀಷ್ಮಚರ್ಯಾಮುಪದಿದಿಕ್ಷುರಾಹ | ತೀಕ್ಷ್ಣಾಂಶುರತಿತೀಕ್ಷ್ಣಾಂಶುರ್ಗ್ರೀಷ್ಮೇ ಸಂಕ್ಷಿಪತೀವ ಯತ್||೨೬|| ಪ್ರತ್ಯಹಂ ಕ್ಷೀಯತೇ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ತೇನ ವಾಯುಶ್ಚ ವರ್ಧತೇ| ಅತೋಽಸ್ಮಿನ್ಪಟುಕಟ್ವಮ್ಲವ್ಯಾಯಾಮಾರ್ಕಕರಾಂಸ್ತ್ಯಜೇತ್||೨೭||

ಸ೦-ಯತ್- ಯಸ್ಮಾತ್, ತೀಕ್ಷ್ಣಾಂಶುಃ- ಭಾಸ್ಕರಃ, ಅತಿತೀಕ್ಷ್ಣಾ ಅಂಶವಃ- ಕರಾಃ, ಯಸ್ಯ ಸ ಏವಂಭೂತಃ ಸನ್, ಗ್ರೀಷ್ಮೇ ಸಂಕ್ಷಿಪತೀವ ಜಗತ್ಸ್ನೇಹಮಿತ್ಯತ್ರಾನುಕ್ತಮಪ್ಯರ್ಥಾಲ್ಲಭ್ಯತೇ| ಕೇಚಿತ್ತು "ಸ್ನೇಹಮರ್ಕೋಽತಿತೀಕ್ಷ್ಣಾಂಶುಃ" ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ| ಸ್ನೇಹಸ್ತೇಜೋ ಬಲಂ ಸಾರಮಿತ್ಯೇಕೋಽರ್ಥಃ| ತಂ ಸ್ನೇಹಮರ್ಕಃ ಸಂಕ್ಷಿಪತೀವ- ಯತ್ಸಮ್ಬನ್ಧಾತ್ ಸಂಹರತೀವ ಪಿಬತೀವ| ಇವಶಬ್ದೇನೈತತ್ಸೂಚಯತಿ- ಹೇತುಪ್ರತ್ಯಯಪರತನ್ತ್ರೇಷು ಸರ್ವಭಾವೇಷು ನ ಕಶ್ಚಿತ್ಕ್ವಚಿತ್ ತದ್ಬುದ್ಧಿಪೂರ್ವಕಂ ಸಂಹರತಿ| ಅತಃ- ಅಸ್ಮಾತ್ಕಾರಣಾತ್, ಅಸ್ಮಿನ್- ಗ್ರೀಷ್ಮಕಾಲೇ, ಪಟ್ವಾದೀಸ್ತ್ಯಜೇತ್| ಪರಮಾರ್ಥತೋ ಬಲಹಾನಿಕೃತ್ತ್ವಾದೇಷಾಮ್|

Adhikarana madhurAnnAdisevanam (28) · Śloka 28

ಕಿಮತ್ರ ಸೇವ್ಯಮ್ ? ಇತ್ಯಾಹ ಭಜೇನ್ಮಧುರಮೇವಾನ್ನಂ ಲಘು ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಹಿಮಂ ದ್ರವಮ್| |೨೮|

ಸ೦-ಮಧುರಮೇವಾನ್ನಂ ಭಜೇತ್- ಬಾಹುಲ್ಯೇನ ಮಧುರಮನ್ನಂ ಸೇವ್ಯಮ್, ನ ತಥಾಽನ್ಯರಸಾಘ್ರಾತಮ್, ಇತ್ಯೇವಕಾರಾಲ್ಲಭ್ಯತೇ| ತಥಾ, ಲಘು ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಹಿಮಂ ದ್ರವಂ ಚೇತಿ| ಚಶ್ಬ್ದೋ ಲುಪ್ತನಿರ್ದಿಷ್ಟೋ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಃ|

Adhikarana saktusharkarAdilehaH (28) · Śloka 28

ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ಭೋಜನಮುಕ್ತ್ವಾ ವಿಶೇಷೇಣಾಹ | ಸುಶೀತತೋಯಸಿಕ್ತಾಙ್ಗೋ ಲಿಹ್ಯಾತ್ಸಕ್ತೂನ್ ಸಶರ್ಕರಾನ್||೨೮||

ಸ೦-ಸಕ್ತೂನ್ ಸಶರ್ಕರಾನ್ ಲಿಹ್ಯಾತ್| ಸುಷ್ಠು ಶೀತಂ ಸುಶೀತಂ ಚ ತತ್ತೋಯಂ ಚ, ತೇನ ಸಿಕ್ತಂ- ಆಪ್ಲುತಂ, ಅಙ್ಗಂ- ಕಾಯೋ, ಯಸ್ಯ ಸ ಏವಂಭೂತಃ ಸನ್|

Adhikarana madyapAnaniShedhaH (29) · Śloka 29

ಮದ್ಯಂ ನ ಪೇಯಂ, ಪೇಯಂ ವಾ ಸ್ವಲ್ಪಂ, ಸುಬಹುವಾರಿ ವಾ| |೨೯|

ಸ೦-ಅಸ್ಮಿನ್ಕಾಲೇ ಮದ್ಯಂ ನ ಪೇಯಮ್| ಪೇಯಂ ವಾ ಸ್ವಲ್ಪಮಿತಿ ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮಪ್ರಕೃತಿನಾ ಶ್ಲೇಷ್ಮವಾತಕ್ಷಯಾರ್ಥಮನ್ಯರ್ತುವದ್ಬಹು ನ ಪೇಯಮ್, ಕಿಂತರ್ಹಿ ? ಸ್ವಲ್ಪಮೇವ ಪಾತವ್ಯಮ್| ಸುಬಹುವಾರಿ ವೇತಿ ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಪ್ರಕೃತಿನಾ ಮದ್ಯೋಚಿತೇನ ಶ್ಲೇಷ್ಮಕ್ಷಯಾರ್ಥಂ ಪಿತ್ತಪ್ರತೀಕಾರಮಪೀಚ್ಛತಾ ಸುಬಹುವಾರಿ ತನ್ಮದ್ಯಂ ಪೇಯಮ್| ಇತ್ಯತ್ರಾನುಕ್ತೋಽಪ್ಯೇವಮರ್ಥಾದ್ವಿಷಯವಿಭಾಗೋ ಬೋಧ್ಯಃ| ಅನ್ಯಥಾ ನಿಷೇಧವಿಧ್ಯೋರ್ವಿರೋಧಃ ಸ್ಯಾತ್|

Adhikarana uktavidhyatikrame doShaH (29) · Śloka 29

ಉಕ್ತವಿಧ್ಯತಿಕ್ರಮೇ ದೋಷಮಾಹ | ಅನ್ಯಥಾಶೋಷಶೈಥಿಲ್ಯದಾಹಮೋಹಾನ್ ಕರೋತಿ ತತ್||೨೯||

ಸ೦-ತತ್- ಮದ್ಯಮ್, ಅನ್ಯೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣ ಪೀತಂ ಸತ್ ಶೋಫಾದೀನ್ ಕರೋತಿ| ಶೋಫಃ- ಶ್ವಯಥುಃ| ಶೈಥಿಲ್ಯಂ- ಅಙ್ಗಾನಾಮನೈಷ್ಠುರ್ಯಮ್| ದಾಹಃ- ಸರ್ವಾಙ್ಗೀಣಸ್ತಾಪಃ| ಮೋಹಃ- ಅಜ್ಞಾನಂ ಜನ್ತೋಃ|

Adhikarana mAMsaiH saha shuklashAliBakShaNam (30) · Śloka 30

ಕುನ್ದೇನ್ದುಧವಲಂ ಶಾಲಿಮಶ್ನೀಯಾಜ್ಜಾಙ್ಗಲೈಃ ಪಲೈಃ| |೩೦|

ಸ೦-ಕುನ್ದಃ- ಪುಷ್ಪವಿಶೇಷಃ, ಇನ್ದುಃ- ಚನ್ದ್ರಃ, ತಯೋರ್ದ್ವನ್ದ್ವಃ| ಕುನ್ದೇನ್ದುವದ್ಧವಲಂ- ಶುಕ್ಲಂ ಶಾಲಿಂ ಜಾಙ್ಗಲೈಃ ಪಲೈಃ- ಮಾಂಸೈಃ ಸಹಾಶ್ನೀಯಾತ್- ಅದ್ಯಾತ್| "ಕ್ಷುಣ್ಣಃ ಸಿತಃ ಸ್ಮೃತಃ ಶಾಲೀ ರಕ್ತೋ ವ್ರೀಹಿರುದಾಹೃತಃ"|

Adhikarana nAtighanarasAdeH pAnam, surabhIkRutajalapAnam (30-32) · Śloka 32

| ಪಿಬೇದ್ರಸಂ ನಾತಿಘನಂ ರಸಾಲಾಂ ರಾಗಖಾಣ್ಡವೌ||೩೦|| ಪಾನಕಂ ಪಞ್ಚಸಾರಂ ವಾ ನವಮೃದ್ಭಾಜನೇ ಸ್ಥಿತಮ್| ಮೋಚಚೋಚದಲೈರ್ಯುಕ್ತಂ ಸಾಮ್ಲಂ ಮೃನ್ಮಯಶುಕ್ತಿಭಿಃ||೩೧|| ಪಾಟಲಾವಾಸಿತಂ ಚಾಮ್ಭಃ ಸಕರ್ಪೂರಂ ಸುಶೀತಲಮ್|೩೨|

ಸ೦-ರಸಂ ನಾತಿಘನಂ ಪಿಬೇತ್| ರಸಶಬ್ದೇನಾದಿಲೋಪಾಖ್ಯಯಾ ತನ್ತ್ರಯುಕ್ತ್ಯಾ ಮಾಂಸರಸ ಉಚ್ಯತೇ| ತಥಾ, ರಸಾಲಂ- ಮಾರ್ಜಿಕಾಖ್ಯಾಂ ಪಿಬೇತ್| ತಥಾ, ರಾಗಖಾಣ್ಡವೌ ಪಾನಕಂ ಚ ಪಞ್ಚಸಾರಾಖ್ಯಮ್| ಏತೇಷಾಂ ಚ ಲಕ್ಷಣಂ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ ಉಕ್ತಮ್| ಯಥಾ- "ಸಿತಾಮಧ್ವಾದಿಮಧುರಾ ರಾಗಾಸ್ತತ್ರಾಚ್ಛಕಾನ್ತಯಃ| ತೇ ಸಾಮ್ಲಾಃ ಖಾಣ್ಡವಾ ಲೇಹ್ಯಾಃ ಪೇಯಾಶ್ಚಾಂಶುಕಗಾಲಿತಾಃ|| ಸ್ವಾದ್ವಮ್ಲಪಟುಕಟ್ವಾದ್ಯಾಃ ಪ್ರಲೇಹಾಸ್ತತ್ರ ಖಾಣ್ಡವಾಃ| ಗುಡದಾಡಿಮಮಾಂಸಾದ್ಯಾ ರಾಗಾ ಅಂಶುಕಗಾಲಿತಾಃ|| ಹೃದ್ಯಾ ವೃಷ್ಯಾ ರುಚಿಕರಾ ಗ್ರಾಹಿಣೋ ರಾಗಖಾಣ್ಡವಾಃ" ಇತಿ| ತಥಾ- "ದ್ರಾಕ್ಷಾಮಧೂಕಖರ್ಜೂರಕಾಶ್ಮರ್ಯೈಃ ಸಪರೂಷಕೈಃ| ತುಲ್ಯಾಂಶೈಃ ಕಲ್ಪಿತಂ ಪೂತಂ ಶೀತಂ ಕರ್ಪೂರವಾಸಿತಮ್|| ಪಾನಕಂ ಪಞ್ಚಸಾರಾಖ್ಯಂ ದಾಹತೃಷ್ಣಾನಿವರ್ತಕಮ್|" ಅನ್ಯತ್ರ ಚೋಕ್ತಮ್| ಯಥಾ- "ಗುಡದಾಡಿಮಾದಿಯುಕ್ತಾ ವಿಜ್ಞೇಯಾ ರಾಗಖಾಣ್ಡವಾಃ| ತ್ರಿಜಾತಮರಿಚಾದ್ಯೈಸ್ತು ಸಂಸ್ಕೃತಾಃ ಪಾನಕಾಸ್ತಥಾ " ಇತಿ| ಕೀದೃಶಂ ಪಾನಕಂ ಪಿಬೇತ್ ? ಇತ್ಯಾಹ- ನವಂ ಯನ್ಮೃದ್ಭಾಜನಂ ತತ್ರ ಸ್ಥಿತಮ್| ತಥಾ, ಮೋಚಂ- ಕದಲೀಫಲಂ, ಚೋಚಂ- ಪನಸಫಲಂ, ತಯೋರ್ದಲಾನಿ, ತೈರ್ಯುಕ್ತಮ್| ತಥಾ, ಸಾಮ್ಲಮ್, ತಿತ್ತಿಡೀಕಾದಿಯೋಗಾತ್ ಖಾಣ್ಡವರಸಾನುಗತಮ್| ಕೇಚಿತ್ತು ಕ್ಷೀರಂ ಘೃತಪಿಪ್ಪಲೀಶಶಿಮಾಕ್ಷಿಕಶರ್ಕರೋಪೇತಂ ಪಞ್ಚಸಾರಂ ಪಾನಕಮಿತ್ಯಾಹುಃ| ಕೇನ ಪಿಬೇತ್ ? ಇತ್ಯಾಹ- ಮೃನ್ಮಯಶುಕ್ತಿಭಿಃ| ಪಾಟಲಯಾ ವಾಸಿತಂ- ಸುರಭೀಕೃತಂ, ತಥಾ ಸಕರ್ಪೂರಂ ಸುಶೀತಲಂ ಚಾಮ್ಭಃ ಪಿಬೇತ್| ಮೃನ್ಮಯಶುಕ್ತಿಭಿರಿತ್ಯತ್ರಾಪಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಸುಶ್ರುತೇ ಚೋಕ್ತಮ್- "ಪರಿಪೇಲವಯಾ ತುಲ್ಯಾ ಗುಡಗುಗ್ಗುಲುಮುಸ್ತಕಾಃ| ಚೂರ್ಣಿತಾಃ ಶಶಿನೋಪೇತಾ ನವಭಾಜನಧೂಪನಮ್|| ಕುಷ್ಠಮುಸ್ತಕಸಂಯುಕ್ತೈಃ ಪೇಲವೋಶೀರವಾಲಕೈಃ| ಮೃದಿತಾ ಮೃತ್ಸುಪಿಷ್ಟೈಸ್ತೈಃ ಖದಿರಾಙ್ಗಾರಪಾಚಿತಾಃ|| ಸಹಕಾರರಸಾಭ್ಯಕ್ತಾಶ್ಚಮ್ಪಕೋತ್ಪಲವಾಲಕೈಃ| ಪದ್ಮಕುಬ್ಜಕಕುನ್ದೈಶ್ಚ ಯಥಾಲಾಭಾಧಿವಾಸಿತಾಃ|| ಶ್ರೇಷ್ಠಃ ಸಲಿಲವಾಸೋಽಯಂ ಸ್ಮೃತಃ ಸರ್ವರ್ತುಕೋ ಬುಧೈಃ"| ಇತಿ|

Adhikarana rAtrau mAhiShakShIrapAnam (32-33) · Śloka 33

| ಶಶಾಙ್ಕಕಿರಣಾನ್ ಭಕ್ಷ್ಯಾನ್ ರಜನ್ಯಾಂ ಭಕ್ಷಯನ್ ಪಿಬೇತ್||೩೨|| ಸಸಿತಂ ಮಾಹಿಷಂ ಕ್ಷೀರಂ ಚನ್ದ್ರನಕ್ಷತ್ರಶೀತಲಮ್| |೩೩|

ಸ೦-ಮಾಹಿಷಂ ಕ್ಷೀರಂ ಸಸಿತಂ- ಸಶರ್ಕರಂ, ರಜನ್ಯಾಂ- ರಾತ್ರೌ, ಪಿಬೇತ್| ಕಿಮ್ಭೂತಮ್ ? ಚನ್ದ್ರೇಣ ನಕ್ಷತ್ರೈಶ್ಚ ಶೀತಲಮ್| ರಾತ್ರಾವಾಕಾಶೇ ಶೈತ್ಯಾರ್ಥಂ ಸ್ಥಾಪಿತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಕಿಂಕುರ್ವನ್ ಪಿಬೇತ್ ? ಭಕ್ಷ್ಯಾನ್ ಭಕ್ಷಯನ್- ಭುಞ್ಜನ್| ಕೀದೃಶಾನ್ ? ಶಶಾಙ್ಕಕಿರಣಾನ್- ಕರ್ಪೂರನಾಡಿಕಾಖ್ಯಾನ್| [ (ಹೃ.ಚಿ.ಅ.೫/೪೯)- "ತಾಲೀಸಚೂರ್ಣವಟಕಾಃ ಸಕರ್ಪೂರಸಿತೋಪಲಾಃ| ಶಶಾಙ್ಕಕಿರಣಾಖ್ಯಾಸ್ತು ಭಕ್ಷ್ಯಾ ರುಚಿಕರಾಃ ಪರಮ್||"]

Adhikarana svApaprakAraH (33-34) · Śloka 34

| ಅಭ್ರಙ್ಕಷಮಹಾಶಾಲತಾಲರುದ್ಧೋಷ್ಣರಶ್ಮಿಷು||೩೩|| ವನೇಷು ಮಾಧವೀಶ್ಲಿಷ್ಟದ್ರಾಕ್ಷಾಸ್ತಬಕಶಾಲಿಷು| |೩೪|

ಸ೦-ಅಭ್ರಂ- ಆಕಾಶಂ, ಕಷನ್ತಿ- ಉಲ್ಲಿಖನ್ತಿ, ಅತ್ಯುಚ್ಚತಯಾಽಭ್ರಙ್ಕಷಾಃ| ಮಹಾನ್ತಶ್ಚ ತೇ ಶಾಲಾಶ್ಚ ತಾಲಾಶ್ಚ ಮಹಾಶಾಲತಾಲಾಃ| ಅಭ್ರಙ್ಕಷಾಶ್ಚ ತೇ ಮಹಾಶಾಲತಾಲಾಶ್ಚ, ತೈ ರುದ್ಧಃ- ಸ್ಥಗಿತಃ, ಉಷ್ಣರಶ್ಮಿಃ- ದಿನಕರೋ ಯೇಷು ವನೇಷು ತೇಷು, ಮಧ್ಯನ್ದಿನೇ- ಮಧ್ಯಾಹ್ನೇ, ಅರ್ಕತಾಪಾರ್ತಃ ಸನ್ ಸ್ವಪ್ಯಾತ್- ಶಯೀತ| ಮಾಧವ್ಯೋ- ಲತಾವಿಶೇಷಾ ಅತಿಮುಕ್ತಕಾಖ್ಯಾಃ, ತಾಸು ಶ್ಲಿಷ್ಟಾ ಮಾಧವೀಶ್ಲಿಷ್ಟಾಃ ದ್ರಾಕ್ಷಾಯಾಸ್ತಬಕಾಃ- ಗುಚ್ಛಕಾ ದ್ರಾಕ್ಷಾಸ್ತಬಕಾಃ| ಮಾಧವೀಶ್ಲಿಷ್ಟಾಶ್ಚ ತೇ ದ್ರಾಕ್ಷಾಸ್ತಬಕಾಶ್ಚ, ತೈಃ ಶಾಲಿತುಂ- ಶ್ಲಾಘಿತುಂ ಶೀಲಂ ಯೇಷಾಂ ವನಾನಾಂ ತಾನಿ ಮಾಧವೀಶ್ಲಿಷ್ಟದ್ರಾಕ್ಷಾಸ್ತಬಕಶಾಲೀನಿ, ತೇಷು ವನೇಷು|

Adhikarana veNvAdinirmitagRuhe svApaH (34-35) · Śloka 35

ಕಸ್ಮಿನ್ ಸ್ವಪ್ಯಾತ್ ? ಇತ್ಯಾಹ | ಸುಗನ್ಧಿಹಿಮಪಾನೀಯಸಿಚ್ಯಮಾನಪಟಾಲಿಕೇ||೩೪|| ಕಾಯಮಾನೇ ಚಿತೇ ಚೂತಪ್ರವಾಲಫಲಲುಮ್ಬಿಭಿಃ| |೩೫|

ಸ೦-ಕಾಯಮಾನೇ- ವೇಣ್ವಾದಿನಿಷ್ಪಾದಿತೇ ಗೃಹವಿಶೇಷೇ| ಕೀದೃಶೇ ? ಸುಗನ್ಧಿ ಚ ತದ್ಧಿಮಂ ಚ ತತ್ಪಾನೀಯಂ ಚ ತತ್ಸುಗನ್ಧಿಹಿಮಪಾನೀಯಮ್| ಪಟಾನಾಂ- ವಸ್ತ್ರಾಣಾಂ, ಆಲಿಃ- ಪಙ್ಕ್ತಿಃ, ಪಟಾಲಿಃ| ಸುಗನ್ಧಿಹಿಮಪಾನೀಯೇನ ಸಿಚ್ಯಮಾನಾ ಪಟಾಲಿರ್ಯಸ್ಮಿನ್ನಸೌ ಸುಗನ್ಧಿಹಿಮಪಾನೀಯಸಿಚ್ಯಮಾನಪಟಾಲಿಕಃ, ತಸ್ಮಿನ್ ತಥಾವಿಧೇ ಕಾಯಮಾನೇ| ತಥಾ, ಪ್ರವಾಲಾಃ- ಕಿಸಲಯಾನಿ| ಫಲಾನಾಂ ಲುಮ್ಬಯಃ- ಸ್ತಬಕಾಃ| ಪ್ರವಾಲಾಶ್ಚ ಫಲಲುಮ್ಬಯಶ್ಚ ಪ್ರವಾಲಫಲಲುಮ್ಬಯಃ| ಚೂತಾನಾಂ ಪ್ರವಾಲಫಲಲುಮ್ಬಯಸ್ತಾಭಿಃ, ಚಿತೇ- ಪರಿತೋ ವ್ಯಾಪ್ತೇ|

Adhikarana shayanIyaprakAraH (35-37) · Śloka 37

ಈದೃಶೇ ಕಾಯಮಾನೇ ಸ್ಥಿತೋ ಯಾದೃಶೇ ಶಯನೇ ಶಯೀತ ತನ್ನಿರೂಪಯನ್ನಾಹ | ಕದಲೀದಲಕಹ್ಲಾರಮೃಣಾಲಕಮಲೋತ್ಪಲೈಃ||೩೫|| ಕೋಮಲೈಃ ಕಲ್ಪಿತೇ ತಲ್ಪೇ ಹಸತ್ಕುಸುಮಪಲ್ಲವೇ| ಮಧ್ಯಂದಿನೇಽರ್ಕತಾಪಾರ್ತಃ ಸ್ವಪ್ಯಾದ್ಧಾರಾಗೃಹೇಽಥವಾ||೩೬|| ಪುಸ್ತಸ್ತ್ರೀಸ್ತನಹಸ್ತಾಸ್ಯಪ್ರವೃತ್ತೋಶೀರವಾರಿಣಿ| |೩೭|

ಸ೦-ಕದಲೀತ್ಯಾದಿ| ತಲ್ಪೇ- ಶಯನೇ, ಕಲ್ಪಿತೇ| ಕೈಃ ? ಕದಲೀದಲಾದಿಭಿಃ| ಕದಲ್ಯಾಃ- ರಮ್ಭಾಯಾಃ, ದಲಾನಿ- ಪತ್ರಾಣಿ, ಕಹ್ಲಾರಂ- ಸೌಗನ್ಧಿಕಮ್, ಮೃಣಾಲಂ- ಬಿಸಮ್, ಕಮಲಂ- ಪದ್ಮಮ್, ಉತ್ಪಲಂ- ಕುಮುದಮ್, ಏತೇಷಾಂ ದ್ವನ್ದ್ವಃ| ತೈಃ ಕದಲೀದಲಾದಿಭಿಃ, ಕೋಮಲೈಃ- ಸುಕುಮಾರಸ್ಪರ್ಶೈಃ, ಕಲ್ಪಿತೇ- ರಚಿತೇ| ಕಿಮ್ಭೂತೇ ? ಕುಸುಮಾನಿ ಚ ಪಲ್ಲವಾಶ್ಚ ಕುಸುಮಪಲ್ಲವಾಃ| ಹಸನ್ತ ಇವ ಕುಸುಮಪಲ್ಲವಾ ಯತ್ರ ತಸ್ಮಿನ್| ಧಾರಾಗೃಹೇಽಥವಾ ಸ್ವಪ್ಯಾದಿತಿ ವರ್ತತೇ| ಧಾರಾಗೃಹಂ- ಅವಿರತಂ ಯತೋ ಜಲಧಾರಾಃ ಪತನ್ತಿ| ಕಿಮ್ಭೂತೇ ? ಪುಸ್ತಸ್ತ್ರೀಸ್ತನಹಸ್ತಾಸ್ಯೈಃ ಪ್ರವೃತ್ತಮುಶೀರವಾರಿ ಯತ್ರ ತಸ್ಮಿನ್| ಪುಸ್ತೋ- ದಾರ್ವಾದಿಮಯ್ಯಾಃ ಸ್ತ್ರ್ಯಾದ್ಯಾಕೃತೇರುಪಾದಾನಕಾರಣಂ ಯದ್ವಸ್ತು ತದುಚ್ಯತೇ|

Adhikarana nishAsu saudhapRuShThe sthitiH (37-38) · Śloka 38

| ನಿಶಾಕರಕರಾಕೀರ್ಣೇ ಸೌಧಪೃಷ್ಠೇ ನಿಶಾಸು ಚ||೩೭|| ಆಸನಾ| |೩೮|

ಸ೦-ನಿಶಾಸು- ರಾತ್ರಿಷು, ಸೌಧಪೃಷ್ಠೇ- ಹರ್ಮ್ಯತಲೇ, ಆಸನಾ- ಸ್ಥಿತಿಃ| ಕಾರ್ಯೇತ್ಯಧ್ಯಾಹಾರ್ಯಮ್| ತತ್ರಾಸೀತೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಕಿಮ್ಭೂತೇ ಸೌಧಪೃಷ್ಠೇ ? ನಿಶಾಕರಃ- ಶೀತಾಂಶುಃ, ತಸ್ಯ ಕರಾಃ- ಗಭಸ್ತಯಃ, ತೈರಾಕೀರ್ಣೇ- ವ್ಯಾಪ್ತೇ|

Adhikarana tAlavRuntasevanaprakAraH (38-41) · Śloka 41

ಸ್ವಸ್ಥಚಿತ್ತಸ್ಯ ಚನ್ದನಾರ್ದ್ರಸ್ಯ ಮಾಲಿನಃ| ನಿವೃತ್ತಕಾಮತನ್ತ್ರಸ್ಯ ಸುಸೂಕ್ಷ್ಮತನುವಾಸಸಃ||೩೮|| ಜಲಾರ್ದ್ರಾಸ್ತಾಲವೃನ್ತಾನಿ ವಿಸ್ತೃತಾಃ ಪದ್ಮಿನೀಪುಟಾಃ| ಉತ್ಕ್ಷೇಪಾಶ್ಚ ಮೃದೂತ್ಕ್ಷೇಪಾ ಜಲವರ್ಷಿಹಿಮಾನಿಲಾಃ||೩೯|| ಕರ್ಪೂರಮಲ್ಲಿಕಾಮಾಲಾ ಹಾರಾಃ ಸಹರಿಚನ್ದನಾಃ| ಮನೋಹರಕಲಾಲಾಪಾಃ ಶಿಶವಃ ಸಾರಿಕಾಃ ಶುಕಾಃ||೪೦|| ಮೃಣಾಲವಲಯಾಃ ಕಾನ್ತಾಃ ಪ್ರೋತ್ಫುಲ್ಲಕಮಲೋಜ್ಜ್ವಲಾಃ| ಜಙ್ಗಮಾ ಇವ ಪದ್ಮಿನ್ಯೋ ಹರನ್ತಿ ದಯಿತಾಃ ಕ್ಲಮಮ್||೪೧||

ಸ೦-ಸ್ವಸ್ಥಚಿತ್ತಸ್ಯ- ರಾಗಾದ್ಯನುಪಹತಮನಸಃ, ಜಲಾರ್ದ್ರಾಃ ಕ್ಲಮಂ ಹರನ್ತಿ| ಏವಂ ತಾಲವೃನ್ತಾದಯೋ ಯೋಜ್ಯಾಃ| ಅನ್ತರ್ದೀಪಕತ್ವಾದಸ್ಯ| ತಥಾ ಚ ಕೀದೃಶಸ್ಯ ? ಚನ್ದನಾರ್ದ್ರಸ್ಯ- ಚನ್ದನೇನಾನುಲಿಪ್ತಸ್ಯ| ತಥಾ, ಮಾಲಿನಃ- ಸ್ರಗ್ವಿಣಃ| ತಥಾ, ನಿವೃತ್ತಂ ಕಾಮತನ್ತ್ರಂ- ಪುಷ್ಪಧನ್ವಪರಿಚ್ಛದೋ ಯಸ್ಯ| ತಥಾ, ಸುಷ್ಠು ಸೂಕ್ಷ್ಮೇ ತನುನೀ ಸ್ವಚ್ಛೇ ವಾಸಸೀ ಯಸ್ಯ ಸ ಏವಮ್| ಜಲಾರ್ದ್ರಾಃ- ಪಾನೀಯಪ್ಲುತಾಃ ಶಾಟಿಕಾಃ| ತಾಲವೃನ್ತಾನಿ- ಮಯೂರಪಿಚ್ಛಾದಿಕೃತಾನಿ ತಾಲವೃನ್ತಾಕೃತೀನಿ ವ್ಯಜನಾನಿ| ತಥಾ, ವಿಸ್ತೃತಾಃ- ಮಹಾನ್ತಃ, ಪದ್ಮಿನೀಪುಟಾಃ- ನಲಿನೀಪತ್ರಾಣಿ, ವೀಜನಾರ್ಥಮ್| ತಥಾ, ಉತ್ಕ್ಷೇಪಾಃ- ಮಯೂರಪಿಚ್ಛಾದಿಕೃತಾ ವ್ಯಜನವಿಶೇಷಾಃ| ತೇ ಚ ಕಿಮ್ಭೂತಾಃ ? ಮೃದುರುತ್ಕ್ಷೇಪೋ ಯೇಷು ತೇ ಮೃದೂತ್ಕ್ಷೇಪಾಃ| ಜಲವರ್ಷೀ ಹಿಮೋಽನಿಲೋ ಯೇಷು ಉತ್ಕ್ಷೇಪೇಷು ತೇ ಜಲವರ್ಷಿಹಿಮಾನಿಲಾಃ| ಶೀತಜಲಾಭ್ಯುಕ್ಷಿತೈರೇತೈರ್ವಾತಃ ಕಾರ್ಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಕರ್ಪೂರೇತ್ಯಾದಿ| ಮಾಲಾಶಬ್ದಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಯುಜ್ಯತೇ| ಸ್ಫಟಿಕಕರ್ಪೂರಗ್ರಥಿತಾ ಮಾಲಾ ಮಲ್ಲಿಕಾಮಾಲಾಶ್ಚೇತ್ಯರ್ಥಃ| ತಥಾ, ಹಾರಾಃ- ಮುಕ್ತಾಫಲದಾಮಾನಿ| ಕಿಮ್ಭೂತಾಃ ? ಸಹ ಹರಿಚನ್ದನೇನ ವರ್ತನ್ತ ಇತಿ ಸಹರಿಚನ್ದನಾಃ| ಯತ್ ಛೇದೇ ಲೋಹಿತಮತಿಸುಗನ್ಧಿ ಸುಷ್ಠು ಶೀತವೀರ್ಯಂ ಚ, ತದ್ಧರಿಚನ್ದನಮುಚ್ಯತೇ| ಮನೋಹರೇತ್ಯಾದಿ| ಮನೋಹರೋ- ರಮ್ಯಃ, ಕಲೋ- ಮಧುರಃ, ಆಲಾಪೋ ಯೇಷಾಂ ತೇ ಮನೋಹರಕಲಾಲಾಪಾಃ| ಶಿಶವೋ- ಬಾಲಕಾಃ| ತಥಾ, ಸಾರಿಕಾಃ- ಶರಾರಯಃ| ಶುಕಾಃ- ಕೀರಾಃ| ಮೃಣಾಲೇತ್ಯಾದಿ| ಮೃಣಾಲಾನಿ- ಅತಿಕೋಮಲಾನಿ ಬಿಸಾನಿ, ವಲಯಾಃ- ಕಟಕಾನಿ, ಯಾಸಾಂ ತಾಃ| ದಯಿತಾಃ- ಯೋಷಿತಃ| ಕಿಮ್ಭೂತಾಃ ? ಕಾನ್ತಾಃ- ರಮ್ಯಾಃ| ತಥಾ, ಪ್ರೋತ್ಫುಲ್ಲೈಃ ವಿಕಸಿತೈಃ, ಕಮಲೈರುಜ್ಜ್ವಲಾಃ- ಶೋಭಿತಾಃ| ಏವಮ್ಭೂತಾಶ್ಚೋತ್ಪ್ರೇಕ್ಷ್ಯನ್ತೇ, ಜಙ್ಗಮಾಃ- ಸಞ್ಚಾರಿಣ್ಯ ಇವ ಪದ್ಮಿನ್ಯಃ| ಕ್ಲಮಂ ಹರನ್ತೀತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಸ್ವಸ್ಥಚಿತ್ತಸ್ಯೇತಿ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಖ್ಯಾಪನಾರ್ಥಂ ಪ್ರಾಗುಪಾತ್ತಮ್| ಸ್ವಸ್ಥಚಿತ್ತಸ್ಯೈವೈತೇ ಜಲಾರ್ದ್ರಾದಯಃ ಕ್ಲಮಂ ಹರನ್ತಿ, ನ ತಥೋಪತಪ್ತಮನಸಃ| [ತಥಾ ಹಿ- ಚನ್ದನಾರ್ದ್ರಾದಿಸಕಲವಿಶೇಷೇಣ ವಿಶೇಷಿತಸ್ಯಾಪ್ಯುಪತಪ್ತಮನಸೋ ನ ತಥಾ ಕ್ಲಮಂ ಹರನ್ತಿ|] ಚಿತ್ತಾಯತ್ತಾ ಹಿ ಸರ್ವಭಾವಾನಾಂ ಶುಭಾಶುಭಪ್ರವೃತ್ತಯಃ| ತಥಾ ಚ ಸ್ನಿಗ್ಧಮಧುರೋಽಪ್ಯಾಹಾರ ಉಪಯುಕ್ತಃ, ಸುಖಶಯ್ಯಾದಿರಪಿ ವಿಹಾರಃ ಸೇವಿತಃ, ಶೋಕಾವಿಷ್ಟಚೇತಸೋ ನ ತಥಾ ಶರೀರಸ್ಯ ಪುಷ್ಟಿಮಾದಧಾತಿ| ಅತ ಏವ "ಶೋಕಃ ಶೋಷಣಾನಾಮ್" ಇತ್ಯಗ್ರ್ಯಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಚರಕೇ ಸೂ.ಅ.೨೫/೩೯, ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ಸೂ.ಅ.೧೩) ಪ್ರೋಕ್ತಮ್| ತಥಾ, ರೂಕ್ಷೋಽಪ್ಯಾಹಾರಸ್ತಥಾವಿಧೋ ವಿಹಾರಶ್ಚ ಸೇವಿತೋ ನಿರ್ವೃತ್ತಮನಸಃ ಪುಷ್ಟಿಮೇವಾದಧಾತಿ, ನ ಕಾರ್ಶ್ಯಮ್| ತಥಾ ಚೋಕ್ತಮ್ (ಚ.ಸೂ.ಅ.೨೫/೩೯, ಸಂ.ಸೂ.ಅ.೧೩)- "ನಿರ್ವೃತಿಃ ಪುಷ್ಟಿಹೇತೂನಾಮ್" ಇತಿ| ಸುಶ್ರುತೇ ಚ ಕ್ಲಮಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮುಕ್ತಮ್ (ಶಾ.ಅ.೪/೫೧)- "ಯೋನಾಯಾಸಃ ಶ್ರಮೋ ದೇಹೇ ಪ್ರವೃದ್ಧಃ ಶ್ವಾಸವರ್ಜಿತಃ| ಕ್ಲಮಃ ಸ ಇತಿ ವಿಜ್ಞೇಯ ಇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಪ್ರಬಾಧಕಃ" ಇತಿ|

Adhikarana varShAcaryA,varShAsu doShaNAM duShTatvam anyonyadUShiShu vAtAdiShu sAdhAraNanasevanam (42-44) · Śloka 44

ಇದಾನೀಂ ವರ್ಷಾಚರ್ಯಾಂ ನಿರ್ದಿದಿಕ್ಷುರಿದಮಾಹ ಆದಾನಗ್ಲಾನವಪುಷಾಮಗ್ನಿಃ ಸನ್ನೋಽಪಿ ಸೀದತಿ| ವರ್ಷಾಸು ದೋಷೈರ್ದುಷ್ಯನ್ತಿ ತೇಽಮ್ಬುಲಮ್ಬಾಮ್ಬುದೇಽಮ್ಬರೇ||೪೨|| ಸತುಷಾರೇಣ ಮರುತಾ ಸಹಸಾ ಶೀತಲೇನ ಚ| ಭೂಬಾಷ್ಪೇಣಾಮ್ಲಪಾಕೇನ ಮಲಿನೇನ ಚ ವಾರಿಣಾ||೪೩|| ವಹ್ನಿನೈವ ಚ ಮನ್ದೇನ, ತೇಷ್ವಿತ್ಯನ್ಯೋನ್ಯದೂಷಿಷು| ಭಜೇತ್ಸಾಧಾರಣಂ ಸರ್ವಮೂಷ್ಮಣಸ್ತೇಜನಂ ಚ ಯತ್||೪೪||

ಸಂ-ಆದಾನಮುಕ್ತಮ್, ತೇನಾದಾನಾಖ್ಯೇನ ಕಾಲೇನ ಗ್ಲಾನಂ-ಸಕ್ಲಮಂ, ವಪುಃ-ಶರೀರಂ, ಯೇಷಾಂ ಪುರುಷಾಣಾಂ ತೇ ಆದಾನಗ್ಲಾನವಪುಷಃ, ತೇಷಾಮಪಚಿತಧಾತೂನಾಮಗ್ನಿರಪ್ಯಪಚಿತಃ ಸನ್ನೋ-ಮನ್ದಃ ಸನ್, ಪುನರ್ವರ್ಷಾಸು ಸೀದತಿ-ಹಾನಿಂ ಯಾತಿ| ಅಪಿಶಬ್ದಃ ಪುನರರ್ಥೇ, ಅನೇಕಾರ್ಥತ್ವಾನ್ನಿಪಾತಾನಾಮ್| ವರ್ಷಾಸ್ವಿತಿ ನಿತ್ಯಬಹುತ್ವಾದ್ಬಹುವಚನಮ್| ಕೇನ ಸೀದತಿ ? ಇತ್ಯಾಹ-ಕಾಲಸ್ವಭಾವಾದ್ದೋಷೈಃ,-ವಾತಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಭಿಃ, ದುಷ್ಟೈರಿತ್ಯನುಕ್ತಮಪ್ಯರ್ಥಾದ್ಗಮ್ಯತೇ| ಯತೋಽಗ್ನಿಸಾದಹೇತುತ್ವಮದುಷ್ಟಾನಾಂ ತೇಷಾಂ ನ ಸಮ್ಭವತಿ| ತಸ್ಮಾದ್ದುಷ್ಟೈರ್ದೋಷೈರಗ್ನಿಃ ಸೀದತೀತ್ಯರ್ಥಾಲ್ಲಭ್ಯತೇ| ನನು, ಕಥಂ ವರ್ಷಾಸು ದೋಷಾಣಾಂ ದುಷ್ಟತ್ವಂ ಸ್ಯಾತ್ ? ಇತ್ಯಾಹ-ದುಷ್ಯನ್ತೀತ್ಯಾದಿ| ತೇ ದೋಷಾ ದುಷ್ಯನ್ತಿ| ಕದಾ ? ಅಮ್ಬರೇ-ವಿಯತಿ, ಅಮ್ಬುಲಮ್ಬಾಮ್ಬುದೇ-ಅಮ್ಬುನಾ ಲಮ್ಬಾ ಅತಿನಿರ್ಭರತ್ವಾದಮ್ಬುಲಮ್ಬಾ ಈದೃಶಾ ಅಮ್ಬುದಾಃ-ಮೇಘಾಃ, ಯಸ್ಮಿನ್ನೇವಂವಿಧೇ ಸತಿ| ಅನೇನ ಚ ವಿಶೇಷಣೇನಾಸ್ಯ ಕಾಲಸ್ಯ ಸ್ವರೂಪಮುಪಲಕ್ಷಯನ್ತ್ಯಾಚಾರ್ಯಾಃ| ಯದೈವಂವಿಧೋ ವರ್ಷಾಕಾಲಃ ಸಮ್ಪದ್ಯತೇ, ತದೈವೈತೇ ದೋಷಾ ದುಷ್ಯನ್ತಿ-ಸ್ವಕರ್ಮಣ್ಯಯೋಗ್ಯಾಃ ಸಮ್ಪದ್ಯನ್ತೇ, ನ ವರ್ಷಾಕಾಲಮಾತ್ರೇಽನಾಸಾದಿತಸ್ವರೂಪೇ| ತಥಾ, ಸತುಷಾರೇಣ ಮರುತಾ-ಸಜಲಕಣೇನ ಪವನೇನ, ತಥಾ, ಸಹಸಾ-ಗ್ರೀಷ್ಮತಾಪಸನ್ತಾಪಾದನನ್ತರಮೇವ, ಶೀತಲೇನಾಭ್ಯನ್ತರೋ ವಾಯುರ್ದುಷ್ಯತಿ| ತಥಾ, ಭುವೋ ಬಾಷ್ಪಃ-ಊಷ್ಮಾ ಭೂಬಾಷ್ಪಸ್ತೇನ| ತಥಾ, ಕಾಲಸ್ವಾಭಾವ್ಯಾಚ್ಚಾಮ್ಲಪಾಕೇನ ವಾರಿಣಾ ಪಿತ್ತಂ ದುಷ್ಯತಿ| ತಥಾ, ಮಲಿನೇನ ವಾರಿಣಾ-ಲೂತಾದಿತನ್ತುವಿಣ್ಮೂತ್ರೇತ್ಯಾದಿಕಲುಷೇಣ ವರ್ಷಾಜಲೇನ, ಕಾಲಸ್ವಾಭಾವ್ಯಾಚ್ಚಾತಿಶಯೇನ ಮನ್ದತ್ವಂ ಗತೇನಾಗ್ನಿನಾ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ದುಷ್ಯತಿ| ತದೇವಮಸ್ಮಿನ್ಕಾಲೇ ವಾತಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣೋ ಯುಗಪತ್ಕಾಲಸ್ವಾಭಾವ್ಯಾದ್ದುಷ್ಯನ್ತಿ| ನನ್ವಿಹ ತ್ರಯಾಣಾಮಪಿ ದೋಷಾಣಾಂ ಕೋಪೋಽನುಜ್ಞಾಯತೇ| ವಕ್ಷ್ಯತಿ ತು (ಹೃ.ಸೂ.ಅ. ೧೨|೨೪)-"ಚಯಪ್ರಕೋಪಪ್ರಶಮಾ ವಾಯೋರ್ಗ್ರೀಷ್ಮಾದಿಷು ತ್ರಿಷು" ಇತಿ| ತದಿಮೇ ವಚಸೀ ಪರಸ್ಪರಂ ವ್ಯಾಘ್ನಾತೇ| ಅತ್ರೋಚ್ಯತೇ| ನಾನಯೋರ್ವಾಕ್ಯಯೋರ್ಮಿಥೋ ವಿರೋಧಃ ಸಮ್ಭಾವ್ಯತೇ| ಯಸ್ಮಾದಿಹ ದುಷ್ಯನ್ತೀತ್ಯುಕ್ತ್ಯಾ ಸ್ವಸ್ಥಾನಸ್ಥಾ ಏವ ದುಷ್ಟಿಂ ಪ್ರಾಪ್ತಾ ವಿಷಾದಿಸ್ಪೃಷ್ಟದ್ರವ್ಯವತ್ಕಾರ್ಯಕರಣೇಽಸಮರ್ಥಾ ಜಾಯನ್ತ ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್| ಚಯಪ್ರಕೋಪಪ್ರಶಮಾ ಇತ್ಯತ್ರ ಪ್ರಕರ್ಷೇಣ ಕೋಪಃ ಸ್ಥಾನಾನ್ತರಗತಿಲಕ್ಷಣೋ ಗದಿತಃ| ತದೇವಮಸ್ಮಿನ್ ಕಾಲೇ ವಾಯೋಃ ಕದಾಚಿದ್ದುಷ್ಟತ್ವಂ ಸ್ಯಾತ್ ಕದಾಚಿತ್ಕೋಪಶ್ಚ, ಇತಿ ವಚನಾಭ್ಯಾಮೇತಾಭ್ಯಾಂ ಪ್ರತ್ಯಪಾದಿ| ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಣೋಸ್ತು ದುಷ್ಟತ್ವಮಾತ್ರಮೇವ| ಇತಿ ನ ಕಿಞ್ಚಿದತ್ರಾಸಮಞ್ಜಸಮ್| ತೇಷ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಇತಿ-ಪ್ರಕಾರೇ| ಅನ್ಯೋನ್ಯಂ ದೂಷಯಿತುಂ ಶೀಲಂ ಯೇಷಾಂ ವಾತಾದೀನಾಂ ತ ಏವಮ್, ತೇಷು-ಅನೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣ ಪರಸ್ಪರಂ ದೂಷಣಸ್ವಭಾವೇಷು ಸತ್ಸು, ಭಜೇತ್ಸಾಧಾರಣಂ ಸರ್ವಂ-ಯತ್ಕಿಞ್ಚಿದ್ವಾತಾದೀನಾಂ ಯುಗಪತ್ ಪ್ರಶಮನಂ ಪ್ರಶಮನಂ ತತ್ಸರ್ವಂ ಸೇವೇತ| ಯಚ್ಚೋಷ್ಮಣೋ ಜಾಠರಾಗ್ನೇಃ, ತೇಜನಂ-ಉದ್ದೀಪನಂ, ತದ್ಭಜೇತ್| ಊಷ್ಮಣಸ್ತೇಜನಸ್ಯಾತ್ರ ಚಶಬ್ದಪ್ರಯುಕ್ತಸ್ಯೋಪಾದಾನಂ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಖ್ಯಾಪನಾರ್ಥಮ್| ಅಗ್ನಿರ್ಹಿ ಸರ್ವಭಾವಾನಾಂ ಪ್ರಧಾನಮ್| ತಥಾ ಚ ವಕ್ಷ್ಯತಿ (ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ಶಾ.ಅ.೬)- "ಶಾನ್ತೇಽಗ್ನೌ ಮ್ರಿಯತೇ, ಯುಕ್ತೇ ಚಿರಂ ಜೀವತ್ಯನಾಮಯಃ| ರೋಗೀ ಸ್ಯಾದ್ವಿಕೃತೇ, ಮೂಲಮಗ್ನಿಸ್ತಸ್ಮಾನ್ನಿರುಚ್ಯತೇ" ಇತಿ| ತಸ್ಮಾದಗ್ನ್ಯುತ್ತೇಜನಾರ್ಥಂ ಯತ್ನಃ ಕಾರ್ಯ ಇತಿ ಭಾವಃ| ಭಜೇದಿತಿ ಕ್ರಿಯಾಪದಂ ಆದಿದೀಪಕತ್ವಾತ್ "ಭೋಜನಂ ತ್ವತಿದುರ್ದಿನೇ" ಇತಿ ಯಾವತ್ಸರ್ವೇಷು ಯೋಜ್ಯಮ್|

Adhikarana sAdhAraNamAsthApanAdi,varShAvisheSheBojanavisheShaH (45-47) · Śloka 47

ಕಿಂ ತತ್ಸಾಧಾರಣಮಿತಿ? ತದುದಾಹರಣಾರ್ಥಮಾಹ ಆಸ್ಥಾಪನಂ ಶುದ್ಧತನುರ್ಜೀರ್ಣಂ ಧಾನ್ಯಂ ರಸಾನ್ ಕೃತಾನ್| ಜಾಙ್ಗಲಂ ಪಿಶಿತಂ ಯೂಷಾನ್ ಮಧ್ವರಿಷ್ಟಂ ಚಿರನ್ತನಮ್||೪೫|| ಮಸ್ತು ಸೌವರ್ಚಲಾಢ್ಯಂ ವಾ ಪಞ್ಚಕೋಲಾವಚೂರ್ಣಿತಮ್| ದಿವ್ಯಂ ಕೌಪಂ ಶೃತಂ ಚಾಮ್ಭೋ ಭೋಜನಂ ತ್ವತಿದುರ್ದಿನೇ||೪೬|| ವ್ಯಕ್ತಾಮ್ಲಲವಣಸ್ನೇಹಂ ಸಂಶುಷ್ಕಂ ಕ್ಷೌದ್ರವಲ್ಲಘು| |೪೭|

ಸ೦--ಶುದ್ಧಾ ತನುರ್ಯಸ್ಯ ಸ ಏವಮ್ಭೂತಃ-ಕೃತವಿರೇಕಾದಿಃ ಸನ್, ಆಸ್ಥಾಪನಂ-ನಿರೂಹಂ, ಭಜೇತ್| ತಥಾ, ಜೀರ್ಣಂ ಧಾನ್ಯಂ-ಪುರಾಣಯವಗೋಧೂಮಾದಿಕಮ್| ತಥಾ, ರಸಾನ್-ಮಾಂಸರಸಾನ್| ಕಿಮ್ಭೂತಾನ್ ? ಕೃತಾನ್,- ಸ್ನೇಹಶುಣ್ಠ್ಯಾದಿಯುತಾನ್| ತಥಾ, ಜಾಙ್ಗಲಂ ಪಿಶಿತಂ-ಹರಿಣೈಣಾದಿಕಂ ಮಾಂಸಮ್| ತಥಾ, ಯೂಷಾನ್-ಮುದ್ಗದಾಡಿಮಾದಿಕೃತಾನ್| ತಥಾ, ಮಧು-ಮಾರ್ದ್ವೀಕಮ್, ಅರಿಷ್ಟಮ್, ದ್ವಯಮಪ್ಯೇತತ್ ಚಿರನ್ತನಂ-ಪುರಾಣಮ್, ನ ತು ನವಮ್, ಆಗ್ನಿಮಾನ್ದ್ಯಭಯಾತ್| ಮಸ್ತು ಸೌವರ್ಚಲಾಢ್ಯಂ-ಅಕ್ಷಲವಣಸಂಯುಕ್ತಮ್| ವೇತಿ ಸಮುಚ್ಚಯೇ| ಕಿಮ್ಭುತಂ ಮಸ್ತು ? ಪಿಪ್ಪಲೀಪಿಪ್ಪಲೀಮೂಲಚವ್ಯಚಿತ್ರಕನಾಗರಾಃ ಪಞ್ಚಕೋಲಮ್, ತೇನಾವಚೂರ್ಣಿತಮ್| ತಥಾ, ದಿವ್ಯಂ ಆಕಾಶಜಂ, ತಥಾ ಕೌಪಂ, ತಥಾ ಶೃತಂ-ಕ್ವಥಿತಂ, ಚಾಮ್ಭಃ ಪಿಬೇತ್| ಚಃ ಸಮುಚ್ಚಯೇ| ದಿವಿ ಭವಂ ದಿವ್ಯಮ್, ದಿಗಾದಿತ್ವಾದ್ಯತ್| ಕೂಪೇ ಭವಂ ಕೌಪಮ್, ಪ್ರಾಗ್ದೀವ್ಯತೋಽಣ್| ಅತಿದುರ್ದಿನೇ-ವಾತವರ್ಷಾಕುಲೇಽಹನಿ, ವ್ಯಕ್ತಾಃ-ಪ್ರಧಾನಾಃ, ಅಮ್ಲಲವಣಸ್ನೇಹಾ ಯತ್ರ ತದ್ಭೋಜನಂ ಭಜೇತ್| ತಥಾ, ಸಂಶುಷ್ಕಂ-ಶುಷ್ಕಪ್ರಾಯಮ್| ತಥಾ, ಕ್ಷೌದ್ರವತ್-ಸಮಾಕ್ಷಿಕಮ್| ತಥಾ, ಲಘು| ನನು, "ವಾತಲಂ ಮಧು" ಇತಿ (ಹೃ.ಸೂ.ಅ. ೫|೫೨) ವಕ್ಷ್ಯತಿ| ಪವನಶ್ಚಾತ್ರ ಕುಪ್ಯತೀತ್ಯುಕ್ತಮ್| ಅತೋ ಮಾಕ್ಷಿಕಸ್ಯಾತ್ರೋಪಯೋಗೋ ನ ಯುಕ್ತಃ| ಅತ್ರೋಚ್ಯತೇ| ದೇಹಧಾತವೋಽಸ್ಮಿನ್ ಕಾಲೇ ಕ್ಲೇದಮುಪಯಾನ್ತಿ| ತತಶ್ಚ ಕ್ಲೇದಸಂರಕ್ಷಣೇ ಏವೋಪಕ್ಷೀಣಪ್ರಭವತ್ವಾತ್ ಮಧು ಮರುತ್ಕೋಪಂ ವಿಧಾತುಮಸಮರ್ಥಮ್| ತಸ್ಮಾನ್ಮಧೂಪಯೋಗೋ ನ್ಯಾಯ್ಯ ಏವ|

Adhikarana puruShavartanaprakAraH (47-48) · Śloka 48

ಅಥಾಽತ್ರ ಕಾಲೇ ಯಾದೃಶಃ ಪುರುಷಃ ಸ್ಯಾತ್ತಂ ದರ್ಶಯತಿ | ಅಪಾದಚಾರೀ ಸುರಭಿಃ ಸತತಂ ಧೂಪಿತಾಮ್ಬರಃ||೪೭|| ಹರ್ಮ್ಯಪೃಷ್ಠೇ ವಸೇದ್ಬಾಷ್ಪಶೀತಶೀಕರವರ್ಜಿತೇ| |೪೮|

ಸ೦-ಪಾದಾಭ್ಯಾಂ ಚರತಿ ನಿತ್ಯಂ ಪಾದಾಚಾರೀ, ನೈವ ಯಃ ಸೋಽಪಾದಚಾರೀ,-ಯಾನಯಾಯೀ ಸ್ಯಾತ್| ತಥಾ, ಸುರಭಿಃ-ಶೋಭನಗನ್ಧಯೋಗಾತ್| "ಸ್ನಾನಶೀಲಃ ಸುಸುರಭಿಃ" (ಹೃ.ಸೂ.ಅ. ೨|೩೧) ಇತ್ಯನೇನೈವಾಸ್ಯಾರ್ಥಸ್ಯೋಕ್ತತ್ವಾತ್ ಸುರಭಿಗ್ರಹಣಮತಿಶಯಾರ್ಥಮ್| ತಥಾ, ಸತತಂ ಅವಿರತಂ, ಧೂಪಿತೇಽಮ್ಬರೇ ಯಸ್ಯ ಸ ಏವಮ್| ತಥಾ, ಹರ್ಮ್ಯಪೃಷ್ಠೇ-ಧವಲಗೃಹತಲೇ, ವಸೇತ್-ತಿಷ್ಠೇತ್| ಕೀದೃಶೇ ? ಬಾಷ್ಪಶ್ಚ ಶೀತಂ ಚ ಶೀಕರಶ್ಚ ತೈರ್ವರ್ಜಿತೇ|

Adhikarana nadIjalAdipa~jcatyAgaH (48) · Śloka 48

| ನದೀಜಲೋದಮನ್ಥಾಹಃಸ್ವಪ್ನಾಯಾಸಾತಪಾಂಸ್ತ್ಯಜೇತ್||೪೮||

ಸ೦-ತಥಾ, ನದೀಜಲಾದೀನ್ ಪಞ್ಚ ತ್ಯಜೇತ್| ಉದಕಾಲೋಡಿತಾಃ ಸಕ್ತವಃ ಸಸರ್ಪಿಷ್ಕಾ ಉದಮನ್ಥವಾಚ್ಯಾ ಜಲಾವಕ್ಷೀರೀಸಂಜ್ಞಾಃ| ತದತ್ರ ಕಾಲೇ ಸಾಮ್ಯತ್ವಾತ್ಸಕ್ತವಸ್ತಕ್ರಾದಿಸಂಯೋಗಾನ್ನಾತ್ಯನ್ತಮನಿಷ್ಟಾಃ| ಪಾನೀಯ ಸಂಯೋಗಾತ್ತು ವಾತಲಾಃ, ಪ್ರಕೃಷ್ಟವಾತಲೇ ಕಾಲೇ ನಾಭೀಷ್ಟಾ ಏವ| ಮುನಿನಾ ತ್ವೇವಮುಕ್ತಮ್ (ಚ. ಸೂ.ಅ. ೬|೩೪)- "ಉದಮನ್ಥಂ ದಿವಾಸ್ವಪ್ನಮವಶ್ಯಾಯಂ ನದೀಜಲಮ್| ವ್ಯಾಯಾಮಮಾತಪಂ ಚೈವ ವ್ಯವಾಯಂ ಚಾತ್ರ ವರ್ಜಯೇತ್" ಇತಿ| ಅಧುನಾ ಶರಚ್ಚರ್ಯಾಂ ವಿವಕ್ಷುರಿದಮಾಹ-

Adhikarana sharaccaryA (49-50) · Śloka 50

ವರ್ಷಾಶೀತೋಚಿತಾಙ್ಗಾನಾಂ ಸಹಸೈವಾರ್ಕರಶ್ಮಿಭಿಃ| ತಪ್ತಾನಾಂ ಸಞ್ಚಿತಂ ವೃಷ್ಟೌ ಪಿತ್ತಂ ಶರದಿ ಕುಪ್ಯತಿ||೪೯|| ತಜ್ಜಯಾಯ ಘೃತಂ ತಿಕ್ತಂ ವಿರೇಕೋ ರಕ್ತಮೋಕ್ಷಣಮ್| |೫೦|

ಸ೦-ವರ್ಷಾಸು ಶೀತಂ ವರ್ಷಾಶೀತಂ, ತದುಚಿತಂ-ಸಾತ್ಮ್ಯಂ ಯಸ್ಯ, ತದೇವಂವಿಧಮಙ್ಗಂ-ವಪುರ್ಯೇಷಾಂ ತೇ ವರ್ಷಾಶೀತೋಚಿತಾಙ್ಗಾ ನರಾಃ, ತೇಷಾಂ ಸಹಸೈವ-ಝಟಿತ್ಯೇವ, ಶರದಿ ಜಾತಾಯಾಂ, ಅರ್ಕರಶ್ಮಿಭಿಃ-ಭಾನುಭಾಭಿಸ್ತಪ್ತಾನಾಂ ಸತಾಂ ಪಿತ್ತಂ ಕುಪ್ಯತಿ| ಕಿಮ್ಭೂತಮ್ ? ವೃಷ್ಟೌ ಸಞ್ಚಿತಂ,-ವರ್ಷಾಸು ವೃದ್ಧಿಂ ಗತಮ್| ಯತಶ್ಚೈವಂ ತತಶ್ಚ ತಜ್ಜಯಾಯ ತಿಕ್ತಂ ಘೃತಂ-ಕುಷ್ಠಚಿಕಿತ್ಸಿತೋಕ್ತಂ, ಯೋಜ್ಯಮಿತಿ ವಾಕ್ಯಶೇಷಃ| ಯದಿ ವಾ, ತಿಕ್ತೈರ್ದ್ರವ್ಯೈಃ ಸಾಧಿತಮ್| ತಥಾ, ವಿರೇಕೋ ಯೋಜ್ಯಃ| ತಥಾ, ರಕ್ತಮೋಕ್ಷಣಂ ಚ| ಸರ್ವೋಪಕ್ರಮೇಭ್ಯಃ ಪಿತ್ತೇ ವಿರೇಕಸ್ಯ ಜ್ಯಾಯಸ್ತ್ವಾದಿಹ ಪೂರ್ವಮುಪನ್ಯಾಸಃ| ತಥಾ ಹ್ಯಾಹ (ಚರಕೇ ಸೂ.ಅ. ೨೫|೩೯)- "ವಿರೇಚನಂ ಪಿತ್ತಹರಾಣಾಮ್" ಇತಿ| ತತೋ ರಕ್ತಮೋಕ್ಷಣಂ, ಪಿತ್ತಾಧಾರತ್ವಾದ್ರಕ್ತಸ್ಯ| ವಿರೇಚನಾಙ್ಗತ್ವಾಚ್ಚ ತಜ್ಜಯಾಯ ಘೃತಂ ತಿಕ್ತಮಿತಿ ಘೃತಸ್ಯ ಪೂರ್ವಮುಪನ್ಯಾಸಃ| ನ ಹ್ಯಸ್ನಿಗ್ಧಸ್ಯ ವಿರೇಚನಪ್ರಾಪ್ತಿರಸ್ತಿ| ತಥಾ ಚ ವಕ್ಷ್ಯತಿ (ಹೃ. ಸೂ. ಅ. ೧೮|೫೯)- "ಸ್ನೇಹಸ್ವೇದಾವನಭ್ಯಸ್ಯ ಕುರ್ಯಾತ್ಸಂಶೋಧನಂ ತು ಯಃ| ದಾರು ಶುಷ್ಕಮಿವಾನಾಮೇ ಶರೀರಂ ತಸ್ಯ ದೀರ್ಯತೇ" ಇತಿ| ತಥಾ, ವಿರಿಕ್ತಸ್ಯ ಸ್ರುತರಕ್ತಸ್ಯ ಚ ಪವನಪ್ರಕೋಪಭಯಮ್| ಕಾಲಸ್ವಾಭಾವ್ಯಾಚ್ಚ ಪಿತ್ತಕೋಪಭಯಮ್| ತದೇತತ್ಪರಿಹರ್ತುಂ ತಥಾ ದೇಹಪುಷ್ಟ್ಯರ್ಥಮಗ್ನಿಸನ್ಧುಕ್ಷಣಾರ್ಥಂ ಚ ತಿಕ್ತಘೃತೋಪಯೋಗಃ ಕಾರ್ಯಃ| ಇತ್ಯನೇಕಕಾರ್ಯಕರಣತ್ವೇನ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾಚ್ಚ ತಿಕ್ತಘೃತಸ್ಯ ಪೂರ್ವಮುಪನ್ಯಾಸಃ| ಅಸಮಾಸಕರಣಂ ಚ ಜ್ಞಾಪನಾರ್ಥಮ್| ನೈತಾನಿ ಸರ್ವಾಣ್ಯವಶ್ಯಂ ತಿಕ್ತಘೃತಾದೀನಿ ತದಾ ಕಾರ್ಯಾಣಿ| ಕಿಂ ತರ್ಹಿ ? ದೇಶಾದ್ಯನುರೋಧಾತ್ ಕದಾಚಿತ್ಪಿತ್ತವಿಜಯಾಯ ತಿಕ್ತಂ ಘೃತಂ, ಕದಾಚಿದ್ವಿರೇಕಃ, ಕದಾಚಿದ್ರಕ್ತಮೋಕ್ಷಃ, ಕದಾಚಿದ್ದ್ವಯಂ, ಕದಾಚಿತ್ಸಕಲಾನ್ಯೇವೇತಿ| ವಿರೇಕಸ್ತು ಪಿತ್ತವಿಜಯಾರ್ಥಮವಶ್ಯಂ ಶರದಿ ಕಾರ್ಯಃ| ಯಥಾ-ವಸನ್ತೇ ಶ್ಲೇಷ್ಮವಿಜಯಾಯ ವಮನಮ್, ವರ್ಷಾಸು ಚ ಪವನವಿಜಯಾಯ ಬಸ್ತಿಃ| ಅತ ಏವ ಪ್ರಾಙ್ನಿರ್ದಿಷ್ಟಂ ವಸನ್ತೇ ವಮನಂ, ವರ್ಷಾಸು ಚಾಸ್ಥಾಪನಂ, ಶರದಿ ವಿರೇಕ ಇತಿ|

Adhikarana kShudhitasya tiktAdiguNayutaBojanAdi (50-51) · Śloka 51

| ತಿಕ್ತಂ ಸ್ವಾದು ಕಷಾಯಂ ಚ ಕ್ಷುಧಿತೋಽನ್ನಂ ಭಜೇಲ್ಲಘು||೫೦|| ಶಾಲಿಮುದ್ಗಸಿತಾಧಾತ್ರೀಪಟೋಲಮಧುಜಾಙ್ಗಲಮ್| |೫೧|

ಸ೦-ಕ್ಷುಧಿತೋಽನ್ನಂ-ಭೋಜನಂ, ತಿಕ್ತಾದಿಗುಣಯುಕ್ತಂ ಭಜೇತ್| ಕ್ಷುಧಿತಗ್ರಹಣಮತಿಬುಭುಕ್ಷಿತಪ್ರತಿಪಾದನಾರ್ಥಮ್, ಅಕ್ಷುಧಿತಸ್ಯ ಭೋಜನಾಧಿಕಾರಾಭಾವಾತ್| ಕಿಂ ತತ್ತಿಕ್ತಾದಿಗುಣಯುಕ್ತಮ್ ? ಇತ್ಯಾಹ-ಶಾಲೀತ್ಯಾದಿ| ಶಾಲ್ಯಾದೀನ್ ಸಪ್ತ ಭಜೇತ್|

Adhikarana haMsodakam (51-53) · Śloka 53

| ತಪ್ತಂ ತಪ್ತಾಂಶುಕಿರಣೈಃ ಶೀತಂ ಶೀತಾಂಶುರಶ್ಮಿಭಿಃ||೫೧|| ಸಮನ್ತಾದಪ್ಯಹೋರಾತ್ರಮಗಸ್ತ್ಯೋದಯನಿರ್ವಿಷಮ್| ಶುಚಿ ಹಂಸೋದಕಂ ನಾಮ ನಿರ್ಮಲಂ ಮಲಜಿಜ್ಜಲಮ್||೫೨|| ನಾಭಿಷ್ಯನ್ತಿ ನ ವಾ ರೂಕ್ಷಂ ಪಾನಾದಿಷ್ವಮೃತೋಪಮಮ್| |೫೩|

ಸ೦-ಸಮನ್ತಾತ್-ಸರ್ವತಃ, ಸೂರ್ಯಪ್ರಭಾಭಿರಹನಿ ತಪ್ತಂ-ಕ್ವಥಿತಮ್, ಚನ್ದ್ರಕಿರಣೈರ್ನಿಶಿ ಶೀತೀಕೃತಮ್| ತಥಾ, ಅಗಸ್ತ್ಯೋದಯೇನ ನಿರ್ವಿಷೀಕೃತಮ್| ತಥಾ, ಶುಚಿ-ಪವಿತ್ರಮ್| ವರ್ಷಾಸು ಹ್ಯಶುಚೀತ್ಯುಕ್ತಮ್| ತಚ್ಚ ಹಂಸೋಪಭೋಗ್ಯತಯಾ ಹಂಸವದತಿನೈರ್ಮಲ್ಯಾದ್ಧಂಸೋದಕಂ ನಾಮ ತನ್ತ್ರಕಾರೈರಾಯುರ್ವೇದಶಾಸ್ತ್ರೇ ಸಂಜ್ಞಿತಮ್| ತಥಾ, ನಿರ್ಮಲಂ-ಅಕಲುಷಮ್| ತಥಾ, ಮಲಾನ್ವಾತಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಣೋ, ಜಯತೀತಿ ಮಲಜಿತ್| ಅಗಸ್ತ್ಯೋದಯನಿರ್ವಿಷಶಬ್ದೇನ ವಿಶೇಷಣೇನೈತತ್ ಪ್ರತಿಪಾದಯತಿ, ಯಥಾ-ಯದನ್ತರಿಕ್ಷಪ್ರಭವಂ ಸರಸ್ತಡಾಗಾದಿಸ್ಥಂ ಜಲಂ, ತದೇವ ಪ್ರಾಯೇಣ ಶರದ್ಯೇವಂಗುಣಂ ವೇದ್ಯಮ್| ನ ಕೂಪಾದಿಪ್ರಭವಮ್, ತಸ್ಯ ಸದಾ ನಿರ್ವಿಷತ್ವಾತ್| ತಥಾ ಚಾನ್ತರಿಕ್ಷಪ್ರಭವಮೇವಂ ಪಠ್ಯತೇ (ಹೃ. ಸೂ. ಅ. ೫|೮)- "ಲೂತಾದಿತನ್ತುವಿಣ್ಮೂತ್ರವಿಷಸಂಶ್ಲೇಷದೂಷಿತಮ್" ಇತಿ| ತಚ್ಚ ನಾಭಿಷ್ಯನ್ದಿ-ನ ಸ್ರುತಿರೂಪಶ್ಲೇಷ್ಮಕಾರಿ, ನ ವಾ ರೂಕ್ಷಂ-ನ ವಾತಪ್ರಕೋಪಕಾರಿ| ವಾಶಬ್ದಶ್ಚ ಶಬ್ದಸ್ಯಾರ್ಥೇಽತ್ರ| ಯತಸ್ತಪ್ತಾಂಶುಕಿರಣೈಸ್ತಪ್ತಮ್, ಯತಶ್ಚ ಶೀತಾಂಶುಕರೈಃ ಶೀತಂ-ಪ್ರಾಹ್ಲಾದಿತಮ್, ಇತ್ಥಂ ಸ್ನೇಹರೌಕ್ಷ್ಯಯೋರನ್ತರೇ ವರ್ತಮಾನಂ ಪಾನಾದಿಷ್ವಮೃತೋಪಮಮ್| ಆದಿಶಬ್ದೇನ ಸ್ನಾನಾವಗಾಹಯೋರ್ಗ್ರಹಃ| ಕುಪಿತದೋಷಶಮನಾದಕುಪಿತದೋಷಸಾಮ್ಯಾನುವೃತ್ತಿಹೇತುತ್ವಾಚ್ಚಾಮೃತತುಲ್ಯಮೇತಜ್ಜಲಂ ಭಜೇದಿತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಅತ್ರೋಷ್ಣಾಂಶುಗ್ರಹಣಮಗ್ನಿತಾಪನಿವೃತ್ತ್ಯೈ| ಕಿರಣಗ್ರಹಣಂ ಸಾಕ್ಷಾತ್ತತ್ಸ್ಪರ್ಶಸಮ್ಭಾವನಾರ್ಥಮ್| ತೃಣದವಪಲಾಶಾದಿಭಿರಾಸ್ತೃತಮಪಿ ರವಿಸ್ತಾಪಯತಿ ನ ತು ತತ್ತಥಾ ಗುಣವತ್| ಅತಃ ಕಿರಣಗ್ರಹಣೇನ ತದ್ವ್ಯವಧಾನವ್ಯುದಾಸಂ ಕರೋತಿ| ನನು ಚ, ಸರ್ವಂ ದಿನಂ ಸೂರ್ಯಕಿರಣೈಸ್ತಾಪಃ ಸಮ್ಭವತಿ| ಚನ್ದ್ರಕರೈಸ್ತು ಸರ್ವಾಂ ರಾತ್ರಿಂ ಕಥಮಿವ ಸ್ಯಾತ್ ? ಯತಃ ಸಕಲಸ್ಯ ಚನ್ದ್ರಮಸಃ ಪೌರ್ಣಮಾಸ್ಯಾಮೇವ ಸರ್ವಸ್ಯಾಂ ರಾತ್ರ್ಯಾಂ ಸಮ್ಭವೋ ನಾನ್ಯತ್ರ| ತಸ್ಮಾಚ್ಛೀತಂ ಚನ್ದ್ರಕಿರಣೈ ರಾತ್ರ್ಯಾಮಿತಿ ನೈತದ್ಯುಕ್ತಮ್| ಅತ್ರೋಚ್ಯತೇ| ವಿಮಲೇ ವ್ಯೋಮನಿ ಯಥೈವ ರವಿಚನ್ದ್ರೌ ಯಥಾಕಾಲಮವ್ಯಾಹತಸ್ವರೂಪಂ ಪ್ರಾಪ್ತೌ ಪಥ್ಯತಾಂ ಜಲಸ್ಯಾಪಾದಯತಸ್ತದ್ವನ್ನಕ್ಷತ್ರಾಣ್ಯಪಿ| ತಸ್ಮಾನ್ನಕ್ಷತ್ರೈರಪಿ ಶೀತಂ ಚನ್ದ್ರೇಣೇವ ಶ್ರೇಷ್ಠಮೇವ ಭವತ್ಯುದಕಮ್| ಏವಂ ಚೈತದವಗಚ್ಛೇತ್, ಅನ್ಯಥೈತದ್ವಾಕ್ಯಮಯುಕ್ತಮಿವ ಸ್ಯಾತ್| ಚರಕಮುನಿನಾಪ್ಯನೇನೈವಾಽಭಿಪ್ರಾಯೇಣ ನಕ್ಷತ್ರಗ್ರಹಣಂ ನಾಕಾರಿ| ಯಥಾ (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೬|೪೫)- "ದಿವಾ ಸೂರ್ಯಾಂಶುಸನ್ತಪ್ತಂ ನಿಶಿ ಚನ್ದ್ರಾಂಶುಶೀತಲಮ್|" ಇತಿ| ಅಷ್ಟಾಙ್ಗಸಙ್ಗ್ರಹೇಽಪ್ಯುಕ್ತಮ್ (ಸೂ.ಅ. ೪.)- "ದಿವಾ ದಿವಾಕರಕರೈರ್ನಿಶಾಕರಕರೈರ್ನಿಶಿ" ಇತಿ| ಅತ್ರ ಹಿ ಸಕಲಸ್ಯಾಹೋರಾತ್ರಸ್ಯ ರವಿಶಶಿಯೋಗಾಯ ದಿವಾನಿಶಾಗ್ರಹಣಮ್, ಅನ್ಯಥೈತದನರ್ಥಕಂ ಸ್ಯಾತ್, ವ್ಯಭಿಚಾರಾಭಾವಾತ್|

Adhikarana pradoShe kaumudIBajanam (53-54) · Śloka 54

| ಚನ್ದನೋಶೀರಕರ್ಪೂರಮುಕ್ತಾಸ್ರಗ್ವಸನೋಜ್ಜ್ವಲಃ||೫೩|| ಸೌಧೇಷು ಸೌಧಧವಲಾಂ ಚನ್ದಿಕಾಂ ರಜನೀಮುಖೇ| |೫೪|

ಸ೦-ಚನ್ದನಂ ಚೋಶೀರಂ ಚ ಕರ್ಪೂರಶ್ಚ ಮುಕ್ತಾಶ್ಚ ಸ್ರಜಶ್ಚ ವಸನಾನಿ ಚ, ತೈರುಜ್ಜ್ವಲಃ-ಶೋಭನಃ ಸನ್, ಸೌಧೇಷು-ಧವಲಗೃಹಪೃಷ್ಠೇಷು, ಚನ್ದ್ರಿಕಾಂ ಜ್ಯೋತ್ಸ್ನಾಂ, ಭಜೇತ್| ಕದಾ ? ರಜನೀಮುಖೇ,-ಪ್ರದೋಷೇ| ಪರತಸ್ತು ನಿದಾಘ ಇವ ನ ಸೇವ್ಯಾ, ಅವಶ್ಯಾಯಭಯಾತ್| ಅವಶ್ಯಾಯೋ ಹ್ಯತ್ರ ಪರಿಹಾರ್ಯಃ| ತಥಾ ಚಾಹ-

Adhikarana tuShArAdidashaparityAgaH (54-55) · Śloka 55

| ತುಷಾರಕ್ಷಾರಸೌಹಿತ್ಯದಧಿತೈಲವಸಾತಪಾನ್||೫೪|| ತೀಕ್ಷ್ಣಮದ್ಯದಿವಾಸ್ವಪ್ನಪುರೋವಾತಾನ್ ಪರಿತ್ಯಜೇತ್| ||೫೫||

ಸ೦-ತುಷಾರಾದೀನ್ ದಶ ಪರಿತ್ಯಜೇತ್| ತುಷಾರೋ-ಅವಶ್ಯಾಯಃ| ಕ್ಷಾರೋ-ಯವಕ್ಷಾರಾದಿಃ| ಸೌಹಿತ್ಯಂ-ತೃಪ್ತಿಃ| ತೀಕ್ಷ್ಣಂ ಚ ತನ್ಮದ್ಯಂ ಚ ತೀಕ್ಷ್ಣಮದ್ಯಮ್| ಪುರೋವಾತಃ-ಪೂರ್ವದಿಗಾಗತೋ ವಾತಃ|

Adhikarana samAsena RUtucaryA RutuvisheShe~annapAnAdi (56-57) · Śloka 57

ವ್ಯಾಸೇನ ಋತುಚರ್ಯಾಮುಕ್ತ್ವಾ ಸಮಾಸೇನಾಹ- | ಶೀತೇ ವರ್ಷಾಸು ಚಾದ್ಯಾಂಸ್ತ್ರೀನ್ ವಸನ್ತೇಽನ್ತ್ಯಾನ್ ರಸಾನ್ಭಜೇತ್ ಸ್ವಾದುಂ ನಿದಾಘೇ, ಶರದಿ ಸ್ವಾದುತಿಕ್ತಕಷಾಯಕಾನ್| ಶರದ್ವಸನ್ತಯೋ ರೂಕ್ಷಂ ಶೀತಂ ಘರ್ಮಘನಾನ್ತಯೋಃ||೫೬|| ಅನ್ನಪಾನಂ ಸಮಾಸೇನ ವಿಪರೀತಮತೋಽನ್ಯದಾ| |೫೭|

ಸ೦-ಶೀತೇ-ಹೇಮನ್ತಶಿಶಿರಯೋಃ, ವರ್ಷಾಸು ಚಾದ್ಯಾಂಸ್ತ್ರೀನ್-ಸ್ವಾದ್ವಮ್ಲಲವಣಾಖ್ಯಾನ್, ರಸಾನ್ ಭಜೇತ್| ವಸನ್ತೇ ಚಾನ್ತ್ಯಾಂಸ್ತ್ರೀನ್-ತಿಕ್ತಕಟುಕಷಾಯಾನ್ ಭಜೇತ್| ಸ್ವಾದುಂ ನಿದಾಘೇ-ಗ್ರೀಷ್ಮೇ ಮಧುರಂ, ಭಜೇತ್| ಶರದಿ ಸ್ವಾದುತಿಕ್ತಕಷಾಯಾನ್ ಭಜೇತ್| ಶರದ್ವಸನ್ತಯೋ ರೂಕ್ಷಮನ್ನಪಾನಂ ಸಮಾಸೇನ ಭಜೇತ್| ಅತೋ ವಿಪರೀತಂ-ಸ್ನಿಗ್ಧಮ್, ಅನ್ಯದಾ-ಹೇಮನ್ತಶಿಶಿರಗ್ರೀಷ್ಮವರ್ಷಾಸು| ಶೀತಮನ್ನಪಾನಂ ಘರ್ಮಘನಾನ್ತಯೋರ್ಭಜೇತ್| ಅತೋ ವಿಪರೀತಂ-ಉಷ್ಣಮನ್ನಪಾನಮ್, ಅನ್ಯದಾ-ಹೇಮನ್ತಶಿಶಿರವಸನ್ತವರ್ಷಾಖ್ಯೇ ಕಾಲೇ, ಭಜೇತ್|

Adhikarana upadiShTAhArasyApavAdaH (57) · Śloka 57

ಸಮ್ಪ್ರತಿ ಸೇವ್ಯತ್ವೇನೋಪದಿಷ್ಟಸ್ಯಾಹಾರಸ್ಯಾಪವಾದಮಾಹ | ನಿತ್ಯಂ ಸರ್ವರಸಾಭ್ಯಾಸಃ ಸ್ವಸ್ವಾಧಿಕ್ಯಮೃತಾವೃತೌ||೫೭||

ಸ೦-ನಿತ್ಯಂ-ಸರ್ವದಾ, ಸರ್ವೇಷಾಂ-ಷಣ್ಣಾಮಪಿ ರಸಾನಾಂ, ಅಭ್ಯಾಸಃ-ಶೀಲನಂ, ಕಾರ್ಯಮಿತಿ ವಾಕ್ಯಶೇಷಃ| "ಸರ್ವರಸಾಭ್ಯಾಸೋ ಬಲಕರಾಣಾಮ್" ಇತಿ (ಸಂ. ಸೂ. ಅ. ೧೩) ವಚನಾತ್| ನನ್ವೇವಂ ಸತಿ ಯಥರ್ತುಸೇವ್ಯತ್ವೇನ ರಸನಿಯಮೋ ಯಃ ಪೂರ್ವಂ ಕೃತಃ ಸ ವಿರುದ್ಧಃ ? ನೇತ್ಯಾಹ-ಸ್ವಸ್ವೇತ್ಯಾದಿ| ಋತಾವೃತಾವಿತಿ ವೀಪ್ಸಾಯಾಂ ದ್ವಿತ್ವಮ್| ಸ್ವಂ ಚ ಸ್ವಂ ಚ ಸ್ವಸ್ವಂ, ತಸ್ಯಾಧಿಕ್ಯ-ಭೂಯಸ್ತ್ವಂ, ಕಾರ್ಯಮಿತಿ ಶೇಷಃ| ಯಥಾ-ಶೀತೇ ವರ್ಷಾಸು ಚಾದ್ಯಾಂಸ್ತ್ರೀನಿತ್ಯುಕ್ತಮ್| ತದೇತೇಷು ಋತುಷ್ವೇತೇ ರಸಾ ಭೂಯಸೋಪಯೋಕ್ತವ್ಯಾಃ, ನ ತ್ವೇತ ಏವೇತ್ಯರ್ಥಃ| ತಥಾ, ಸಮಧಾತುಂ ಪ್ರತಿ ಸಮೇ ದೇಶೇ ಚೈಷ ನಿಯಮೋ ವೇದ್ಯಃ| ಅನ್ಯತ್ರ ತು ಜಾಙ್ಗಲೇಽನೂಪೇ ವಾ ದೇಶೇ ವಿಷಮಧಾತೋಶ್ಚ ಧಾತುಸಾಮ್ಯೋತ್ಪಾದನಾರ್ಥಂ ದೇಶದೇಹಾನುಗುಣಮನ್ಯರ್ತುವಿಹಿತವಿಧಾನಮನ್ಯಸ್ಮಿನ್ನಪ್ಯೃತಾವನುಷ್ಠೇಯಮೇವ|

Adhikarana RutusandhiH Rutusandhau sevanIyaprakAraH sahasA tyAgashIlanAdrogAH (3) · Śloka 3

ಕಿಮನ್ಯಸ್ಮಿನ್ನೃತೌ ಪ್ರಾಪ್ತೇ, ಪೂರ್ವರ್ತುಚರ್ಯಾ ಸಹಸೈವ ತ್ಯಾಜ್ಯಾಽನ್ಯಾ ಚ ಸೇವ್ಯಾ ? ನೇತ್ಯಾಹ ಋತ್ವೋರನ್ತ್ಯಾದಿಸಪ್ತಾಹಾವೃತುಸನ್ಧಿರಿತಿ ಸ್ಮೃತಃ| ತತ್ರ ಪೂರ್ವೋ ವಿಧಿಸ್ತ್ಯಾಜ್ಯಃ ಸೇವನೀಯೋಽಪರಃ ಕ್ರಮಾತ್||೫೮|| ಅಸಾತ್ಮ್ಯಜಾ ಹಿ ರೋಗಾಃ ಸ್ಯುಃ ಸಹಸಾ ತ್ಯಾಗಶೀಲನಾತ್| ೫೮ ೧/೨| ಇತಿ ಶ್ರೀವೈದ್ಯಪತಿಸಿಂಹಗುಪ್ತಸೂನುಶ್ರೀಮದ್ವಾಗ್ಭಟವಿರಚಿತಾಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ಋತುಚರ್ಯಾ ನಾಮ ತೃತೀಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೩||

ಸ೦-ಋತ್ವೋಃ-ಶಿಶಿರವಸನ್ತಯೋರ್ಗ್ರೀಷ್ಮಪ್ರಾವೃಷೋರಿತ್ಯಾದಿಕಯೋಃ, ಅನ್ತ್ಯಶ್ಚಾದಿಶ್ಚ ಯೌ ಸಪ್ತಾಹೌ ತಾವೃತುಸನ್ಧಿರಿತಿ ಸ್ಮೃತಃ-ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ| ತತ್ರ-ಸಪ್ತಾಹದ್ವಯಲಕ್ಷಣ ಋತುಸನ್ಧೌ, ಪೂರ್ವಃ-ಪೂರ್ವರ್ತುಸಮ್ಬನ್ಧೀ, ವಿಧಿಸ್ತ್ಯಾಜ್ಯಃ| ಅಪರಃ-ಏಷ್ಯದ್ದತುಸಮ್ಬನ್ಧೀ, ಸೇವನೀಯಃ| ಕಥಮ್ ? ಕ್ರಮಾತ್,-ಕ್ರಮೇಣ, "ಪಾದೇನಾಪಥ್ಯಮಭ್ಯಸ್ತಮ್" (ಹೃ. ಸೂ. ಅ. ೭|೪೭) ಇತ್ಯಾದಿನಾ| ಸಪ್ತಾನಾಮಹ್ನಾಂ ಸಮಾಹಾರಃ ಸಪ್ತಾಹಃ| ಸಪ್ತಾಹಶ್ಚ ಸಪ್ತಾಹಶ್ಚ ಸಪ್ತಾಹೌ| "ರಾಜಾಹಃಸಖಿಭ್ಯಷ್ಟಚ್" ಇತಿ ಟಚ್ ಸಮಾಸಾನ್ತಃ| "ನ ಸಂಖ್ಯಾದೇಃ ಸಮಾಹಾರೇ" ಇತ್ಯಹ್ನಾದೇಶನಿಷೇಧಃ| ನನು, ಕಿಮೇವಂ ತ್ಯಾಗಃ ಸೇವನಂ ಚ ಕ್ರಿಯತೇ ? ಇತ್ಯಾಹ-ಅಸಾತ್ಮ್ಯಜಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಯಸ್ಮಾತ್ ಸಹಸಾ ತ್ಯಾಗಶೀಲನಾತ್ ಅಸಾತ್ಮ್ಯಾತ್-ಅನುಚಿತಾಜ್ಜಾತಾ ಅಸಾತ್ಮ್ಯಜಾ ರೋಗಾಃ ಸ್ಯುಃ| ತತಃ ಸಹಸಾ ತ್ಯಾಗಶೀಲನಂ ನ ಕಾರ್ಯಮಿತಿ ಭಾವಃ| ಇತಿ ಶ್ರೀಮೃಗಾಙ್ಕದತ್ತಪುತ್ರಶ್ರೀಮದರುಣದತ್ತವಿರಚಿತಾಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಟೀಕಾಯಾಂ ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ತೃತೀಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ ಸಮಾಪ್ತಃ|| ೩||