3. r̥tucaryādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

സ൦-ദിനചര്യാധ്യായാനന്തരമൃതുചര്യാധ്യായസ്യ ഉപോദ്ഘാതഃ| പൂര്വാധ്യായേ സാമാന്യേന ദിനചര്യോപദിഷ്ടാ|

Adhikarana RutucaryAdhyAyastRutIyaH (2) · Śloka 2

ഋതുവിശേഷവശാച്ചാഹാരവിഹാരസേവനപ്രതിപാദനാര്ഥമൃതുചര്യായാ ആരമ്ഭ ഇത്യാഹ അഥാത ഋതുചര്യാധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ| (ഗദ്യസൂത്രേ|൨|

സ൦- പൂര്വവദ്വ്യാഖ്യേയമ്|

Adhikarana ShaDRutavaH ,uttarAyaNam (1-2) · Śloka 2

അഥ ക ഋതവഃ ? ഇത്യാഹ മാസൈര്ദ്വിസംഖ്യൈര്മാഘാദ്യൈഃ ക്രമാത് ഷഡൃതവഃ സ്മൃതാഃ| ശിശിരോऽഥ വസന്തശ്ച ഗ്രീഷ്മോ വര്ഷാശരദ്ധിമാഃ||൧|| ശിശിരാദ്യാസ്ത്രിഭിസ്തൈസ്തു വിദ്യാദയനമുത്തരമ്| ആദാനം ച, തദാദത്തേ നൃണാം പ്രതിദിനം ബലമ്||൨||

സ൦-മാസൈരിത്യാദിനാ കാലോപവര്ണനമാഹ| നനു, കാലോപവര്ണനം ദിനചര്യായാം കസ്മാന്ന കൃതമ് ? ഉച്യതേ| ഋതുഗൌരവോദ്ഭാവനാര്ഥമ്| ഋതവോ ഹി വിശേഷേണോപയോഗിനഃ, വിപ്രതിപത്തേശ്ച| യഥാ- ഏകേ ചാതുര്മാസികമൃതും കൃത്വാ ശീതോഷ്ണവൃഷ്ടിലക്ഷണാന് ഹേമന്തഗ്രീഷ്മവര്ഷാഖ്യാംസ്ത്രീനൃതൂനിച്ഛന്തി| അപരേ തു ദ്വിമാസികാന് ശിശിരവസന്തഗ്രീഷ്മവര്ഷാശരദ്ധേമന്തലക്ഷണാന് ഷഡൃതൂനിതി| ദ്വേ സംഖ്യേ യേഷാം തേ ദ്വിസംഖ്യാഃ, തൈര്ദ്വിസംഖ്യൈഃ| മാഘ ആദ്യോ യേഷാം ഫാല്ഗുനാദീനാം ത ഏവമ്| തൈര്ദ്വിസംഖ്യൈര്മാഘാദ്യൈര്മാസൈഃ ക്രമാത്- പരിപാഠ്യാ ഷഡൃതവ സ്മൃതാഃ| കേ തേ ? ഇത്യാഹ- ശിശിരാദ്യാഃ- ശിശിരവസന്തഗ്രീഷ്മവര്ഷാശരദ്ധേമന്താഃ| ഉപചാരാദേവ ഷട്ത്വേ ലബ്ധേ ഷഡ്ഗ്രഹണം പരമതക്ഷേപാര്ഥമ്| തഥാ ഹി- കേചിത് ത്രയ ഏവ ഋതവ ഇതി മന്യന്തേ| തൈസ്തു ഋതുഭിസ്ത്രിഭിഃ ശിശിരാദിഭിരുത്തരായണം വിദ്യാത്- ജാനീയാത്| അയനമുത്തരം- സവിതുരുത്തരമാര്ഗപ്രതിപത്തിഃ, ഉത്തരായണമ് ആദാനം ജാനീയാത്| ആദാനമിതി ചാന്വര്ഥം നാമ ഇതി പ്രതിപാദയതി| തദാ- തസ്മിന് കാലേ, നൃണാം പ്രതിദിനം- അന്വഹം, ബലമാദത്തേ- സാരം ഗൃഹ്ണാതി| കോऽസൌ ? പ്രകൃതത്വാദാദിത്യഃ|

Adhikarana balAdAne yuktiH (3-4) · Śloka 4

കയാ യുക്ത്യാ ബലമാദത്തേ ? ഇത്യാഹ തസ്മിന് ഹ്യത്യര്ഥതീക്ഷ്ണോഷ്ണരൂക്ഷാ മാര്ഗസ്വഭാവതഃ| ആദിത്യപവനാഃ സൌമ്യാന് ക്ഷപയന്തി ഗുണാന് ഭുവഃ||൩|| തിക്തഃ കഷായഃ കടുകോ ബലിനോऽത്ര രസാഃ ക്രമാത്| തസ്മാദാദാനമാഗ്നേയമ്|൪|

സ൦-ആദിത്യശ്ച പവനാശ്ചാദിത്യപവനാഃ, തേ തസ്മിന് കാലേ യസ്മാത്സൌമ്യാന്ഗുണാന് ഭുവഃ സമ്ബന്ധിനഃ ക്ഷപയന്തി- വിനാശയന്തി| കീദൃശാസ്തേ ? അത്യര്ഥം- അതിശയേന തീക്ഷ്ണാശ്ചോഷ്ണാശ്ച രൂക്ഷാശ്ചാത്യര്ഥ- തീക്ഷ്ണോഷ്ണരൂക്ഷാഃ| കസ്മാദേവംവിധാസ്തേ ? ഇത്യാഹ- മാര്ഗസ്വഭാവതഃ- വര്ത്മസ്വാഭാവ്യാത്| ന ച സ്വഭാവഃ പര്യനുയോഗമര്ഹതി| മാര്ഗഃ- ഉഷ്ണാംശോരുത്തരദിഗ്ഗമനമ്| യതശ്ചാദിത്യപവനാ രൂക്ഷാസ്തതസ്തിക്താദയോ രസാ ബലിനോ ഭവന്തി| ക്രമാദിത്യനേന യഥാസംഖ്യമത്ര ബോധയതി| തേന തിക്തഃ ശിശിരേ, വസന്തേ കഷായോ, ഗ്രീഷ്മേ കടുകോ, ബലീത്യവതിഷ്ഠതേ, ന സര്വേ തിക്താദയ ഏകൈകസ്മിന്നൃതാവിതി| തിക്ത ഇത്യാദ്യസമാസകരണം ജ്ഞാപനാര്ഥമ്| തിക്താദിരേകൈകോ ബലീ ഭവതി| ദ്വൌ തു സ്വപ്രമാണാവസ്ഥിതൌ| നൈവര്തൌ പൃഥഗ്ഭൂയ തിക്താദേര്ബലവത്ത്വമിത്യര്ഥഃ| യത ഏവം ഭൂമേഃ സൌമ്യഗുണഹാനിര്വര്ധനം ച രൂക്ഷാണാം രസാനാമ്, തസ്മാത്കാരണാദാദാനമാഗ്നേയമ്|

Adhikarana dakShiNAyanam (4-5) · Śloka 5

| ഋതവോ ദക്ഷിണായനമ്||൪|| വര്ഷാദയോ വിസര്ഗശ്ച| |൫|

സ൦-ത്രയോ വര്ഷാദയ ഋതവോ ദക്ഷിണായനം ഭഗവതോ ദിവാകരസ്യ ദക്ഷിണദിഗ്ഗമനമ്| സ ച കാലോ വിസര്ഗാഖ്യഃ|

Adhikarana balavisargai yuktiH (5-6) · Śloka 6

യദ്ബലം വിസൃജത്യയമ്| സൌമ്യത്വാദത്ര സോമോ ഹി ബലവാന് ഹീയതേ രവിഃ||൫|| മേഘവൃഷ്ട്യനിലൈഃ ശീതൈഃ ശാന്തതാപേ മഹീതലേ| സ്നിഗ്ധാശ്ചേഹാമ്ലലവണമധുരാ ബലിനോ രസാഃ||൬||

സ൦-യത്- യസ്മാത്, ബലമയം കാലോ വിസൃജതി- ദദാതി ദക്ഷിണായനാഖ്യഃ, തസ്മാദ്വിസര്ഗോऽന്വര്ഥസംജ്ഞഃ കാലഃ| ഹി- യസ്മാത്, അത്ര- വിസര്ഗാഖ്യേ കാലേ, സൌമ്യത്വാത്- സോമഭൂയിഷ്ഠത്വാത്, സോമോ ബലവാന്, തദാശ്രിതരാത്രിവൃദ്ധിദര്ശനാത്| ഹീയതേ രവിഃ- തദാശ്രിതദിനഹാന്യുപലബ്ധേര്ഹീനശക്തിഃ സമ്പദ്യതേ| കദാ ? മഹീതലേ- ഭൂപൃഷ്ഠേ, ശാന്തതാപേ സതി| കൈഃ ? മേഘവൃഷ്ട്യനിലൈഃ ശീതൈഃ| ശീതൈരിത്യുപലക്ഷണാര്ഥമ്, വിസര്ഗകാലത്വാന്മൃദുഭിഃ സ്നിഗ്ധൈരപീതി| അത ഏവ സ്നിഗ്ധാ രസാ അമ്ലലവണമധുരാ ബലിനോ ഭവന്തി| അത്രാപി ക്രമാദിത്യനുവര്തതേ| പൂര്വവച്ച വ്യാഖ്യേയമ്|

Adhikarana shItAdau balavicAraH (7) · Śloka 7

ശീതേऽഗ്ര്യം വൃഷ്ടിധര്മേऽല്പം ബലം മധ്യം തു ശേഷയോഃ| |൭|

സ൦-ശീതസ്വഭാവേ കാലേ ഹേമന്തശിശിരാഖ്യേ നൃണാമഗ്ര്യം ബലം ഭവതി| വൃഷ്ടിശ്ച ഘര്മശ്ച തസ്മിന്വൃഷ്ടിഘര്മേ- വര്ഷാഗ്രേഏഷ്മാഖ്യേ കാലേऽല്പമ്| തുരവധാരണേ| ശേഷയോഃ- ശരദ്വസന്തയോരൃത്വോര്മധ്യമേവ ബലമ്| നനു, വസന്തേ ആദാനകാലത്വാദത്യര്ഥതീക്ഷ്ണോഷ്ണരൂക്ഷൈരാദിത്യപവനൈഃ ശോഷ്യമാണേഷു ബലവൃദ്ധിഹേതുഷു ഭുവഃ സൌമ്യേഷു ഗുണേഷു, കഥം മധ്യബലത്വമിതി ? അത്ര ബ്രൂമഃ| വര്ഷാദിഷു ത്രിഷ്വൃതുഷു ബലമുപചിതം ക്രമേണൈവാപചീയതേ| യഥാ- കൃൗഷ്ണപക്ഷേ ചന്ദ്രഃ| തസ്മാദ്ദീര്ഘകാലാനുവൃത്തം ബലമുപചിതം വസന്തേ ക്രമേണൈവാപചീയതേ, ഇതി മധ്യബലത്വം യുക്തമ്| അനേനൈവ ഹേതുനാ ശിശിരേऽഗ്ര്യബലത്വമ്| യതഃ സകലേന വിസര്ഗിണാ കാലേന യദുപചിതമതിശയേന ബലം തത് ശിശിരേ പ്രാരമ്ഭമാത്രാദാനകാലേऽപചീയമാനമപി ബലം ന ഹീനം ലക്ഷ്യതേ| യഥാ- കൃഷ്ണപക്ഷാദൌ ചന്ദ്രഃ ക്ഷീയമാണഃ, ഇതി യുക്തമുക്തം ശീതേऽഗ്ര്യം ബലം വസന്തേ ച മധ്യം ബലമിതി|

Adhikarana hemante~analasya prabalyam hemantacaryA svAdvamlAdisevanam (7-8) · Śloka 8

അത ഏവാഹ ശാസ്ത്രകൃത് | ബലിനഃ ശീതസംരോധാദ്ധേമന്തേ പ്രബലോऽനലഃ||൭|| ഭവത്യല്പേന്ധനോ ധാതൂന് സ പചേദ്വായുനേരിതഃ| അതോ ഹിമേऽസ്മിന്സേവേത സ്വാദ്വമ്ലലവണാത്രസാന്||൮||

സ൦-കില വിസര്ഗാഭിവര്ദ്ധിതബലത്വാത്പുമാന് ബലീ ഭവതി| തസ്യ ബലിനഃ പുംസോ ഹേമന്തേ കാലേ ശീതസംരോധാദ്ധേതോരനലോऽഗ്നിര്ബലീ ഭവതി| യതഃ സര്വതഃ സ്രോതോരോധാജ്ജാഠരോऽഗ്നിരാന്തരൈരേവ സ്വേരര്ചിര്ഭിരഭിവര്ധതേ| വര്ധിതശ്ചാസൌ യുക്തമാഹാരം സമ്യക്പചതി| പക്വാച്ചാഹാരാദ്ബലമഭ്യാധികം ജായതേ| ഹേമന്തേ ഇത്യനേന ഏതത് ദ്യോതയതി, അസ്മിന്നേവ കാലേ ശീതസംരോധാത് പ്രബലോऽഗ്നിര്ഭവതി, ന തു ഋത്വന്തരോപജനിതശീതസംരോധാത്| തഥാ ഹി- അന്യര്തുജേന ശീതേനാഗ്നിസാദോ ഭവതി, യഥാ- വര്ഷാസു| തത്ര ഹി വൃഷ്ടിവാതാഭ്യാം ഭവതി ശീതമ്, ന ചാഗ്നിദീപ്തിഃ| തഥാ ചാഷ്ടാങ്ഗസങ്ഗ്രഹേ (സൂ.അ.൪)- "വൃഷ്ടിവാതാകുലേ ത്വഹ്നി ഭോജനം ക്ലേദവാതജിത്| പരിശുഷ്കം ലഘുസ്നിഗ്ധമുഷ്ണാമ്ലലവണം ഭജേത്" ഇതി| ഇഹ പുനരനേകരൂപം ഗൌരവയുക്തം ഭോജനം ശസ്യതേ| വക്ഷ്യതി ഹി- "അതോ ഹിമേऽസ്മിന്" ഇത്യാരഭ്യ യാവത് "രസാന് സ്നിഗ്ധാന്പലം പുഷ്ടമ്" ഇത്യാദി| തഥോക്തമ്- "ഊഷ്മാ ബഹിഃ പ്രതിഹതോ ഹിമശീതവാതൈരന്തഃ ശരീരവിവരം പ്രതിപദ്യമാനഃ| സ്വസ്ഥാനപിണ്ഡിതവപുര്ഭവതി പ്രചണ്ഡഃ ശീതേऽനിലാനലഹരോ വിധിരിഷ്യതേऽതഃ" ഇതി| തഥാ, യദ്യപി "തത്ര സത്ത്വശരീരോത്ഥം" ഇത്യാരഭ്യ യാവത് "തഥോര്ജസ്കരയോഗജമ്" ഇത്യാദിനാ (ഹൃ.ശാ.അ.൩/൭൮) ഗ്രന്ഥേനാഹാരോ യുക്തജസ്യൈകസ്യൈവ ബലസ്യ ഹേതുരിത്യുക്തോ ഗ്രന്ഥകൃതാ| തഥാऽപി യുക്ത്യാ നിരൂപ്യമാണഃ സഹജകാലജയോരപി ബലയോരാഹാര ഏവ ഹേതുഃ, അനുവൃത്തിഹേതുത്വാത്| തഥാ ഹ്യാഹാരം വിനാ ശരീരമേവ ന സ്യാത്| തദനയാ യുക്ത്യാ ത്രിവിധമപി ബലമാഹാരജമിതി ബോദ്ധവ്യമ്| നനു, യദി പ്രബലോऽനലോ ഭവതി, തതഃ കിമ് ? ഇത്യാഹ- അല്പേന്ധന ഇത്യാദി| അല്പമിന്ധനമാഹാരാഖ്യം യസ്യ സോऽല്പേന്ധനഃ സന്, സോऽനലോ, ധാതൂന്- രസാദീന് പചേത്| കീദൃശഃ ? വായുനേരിതഃ- വാതോദ്ദീപിതഃ| അതഃ- അസ്മാദനന്തരോക്താദ്ധേതോരല്പേന്ധനത്വേ സതി ധാതുപാകാഖ്യാത്| അസ്മിന് ഹിമേ ശീതേ സ്വാദ്വമ്ലലവണാഖ്യാന് രസാന് സേവേത| നാന്യര്തുസമ്ഭവേ ഹിമ ഇത്യസ്യാര്ഥസ്യ ദ്യോതനായ (അസ്മിന്) ഹിമ ഇത്യുക്തമ്|

Adhikarana bubhukShitasya prAtareva bhojanam vAtaghnatailAbhya~ggAdi (9-10) · Śloka 10

ദൈര്ഘ്യാന്നിശാനാമേതര്ഹി പ്രാതരേവ ബുഭുക്ഷിതഃ| അവശ്യകാര്യം സമ്ഭാവ്യ യഥോക്തം ശേഏലയേദനു||൯|| വാതഘ്നതൈലൈരഭ്യങ്ഗം മൂര്ധ്നി തൈലം വിമര്ദനമ്| നിയുദ്ധം കുശലൈഃ സാര്ധം പാദാഘാതം ച യുക്തിതഃ||൧൦||

സ൦-ഏതര്ഹി- ഏതസ്മിന്കാലേ, ബുഭുക്ഷിതഃ പ്രാതരേവ- പ്രത്യുഷസി, നാന്യകാലേ യത്കിഞ്ചിദ്ദിനാതിക്രാന്തൌ സത്യാമ്, അവശ്യകാര്യം- മൂത്രോത്സര്ഗാദികം ദിനചര്യോക്തം, സമ്ഭാവ്യ- സമ്പാദ്യ, യഥോക്തം- യഥാനിര്ദിഷ്ടമ്, അനു- പശ്ചത്, വാതഘ്നതൈലാഭ്യങ്ഗാദികം ശീലയേത്| യദ്യപി "ബുഭുക്ഷിതഃ, അവശ്യകര്യം സമ്ഭാവ്യ യഥോക്തം ശീലയേദനു" ഇത്യുക്തമ്, തഥാപി ബുഭുക്ഷിതേന ന തഥാന്യത്കാര്യം കാര്യമ്, യഥാ ഭോജനമ്| തഥാ ചോക്തമ്- "ആഹാരകാലേ സമ്പ്രാപ്തേ യോ ന ഭുങ്ക്തേ ബുഭുക്ഷിതഃ| തസ്യ സീദതി കായാഗ്നിര്നിരിന്ധന ഇവാനലഃ||" ഇതി| തസ്മാദൌചിത്യാദ്ബുഭുക്ഷിതേനാഹാരഃ കാര്യ ഇതി വേദ്യമ്| നന്വന്യസ്മിന്നപി കാലേ ബുഭുക്ഷിതസ്യൈവാഹാരാനുജ്ഞാനാദിഹ ബുഭുക്ഷിതഗ്രഹണം ന കാര്യമ്| യുക്തമാഹ ഭവാന്| കിന്ത്വസ്മിന്കാലേ ജാഠരാഗ്നിരത്യഗ്നിച്ഛായാനുകാരീ ഭവതി| തതോऽസ്യ ജാഠരാഗ്നേരത്യഗ്നേരിവോപചാരോ യുക്തഃ| യഥാ (ചരകേ ചി.അ.൧൫/൨൧൯, ഹൃദയേ ചി.അ.൧൦/൮൪)- "മുഹുര്മുഹുരജീര്ണേऽപി ഭോജ്യാന്യസ്യോപഹാരയേത്| നിരിന്ധനോऽന്തരം ലബ്ധ്വാ യഥൈനം ന വിപാദയേത്||" ഇതി| അബുഭുക്ഷിതസ്യൈവ ഭോജനാധികാരിത്വമിതി ഭ്രാന്തിനിരാസായേഹ ബുഭുക്ഷിതഗ്രഹണമ്| നിശാനാം ദൈര്ഘ്യാദിതി വിശിഷ്ടകാലോപലക്ഷണാര്ഥം കൃതമ്| യദാऽത്ര ഹേമന്തേ ശര്വര്യോ ദീര്ഘാ ജായന്തേ, തദൈഷ വിധിഃ സര്വോനുഷ്ഠേയോ ന പ്രാരബ്ധമാത്ര ഏവാസ്മിന്നിതി| നന്വത്ര സേവേത ശീലയേദ്ഭജേദിത്യേകാര്ഥാഭിധായീനി ബഹൂനി ക്രിയാപദാനി കിം നിര്ദിഷ്ടാനി ? ഏകേനൈവാര്ഥാധിഗതേഃ| അത്ര ബ്രൂമഃ| കാര്യാന്തരസൂചനാര്ഥമേതത്പദത്രയം കൃതമ്| തഥാ ഹി- "അതോ ഹിമേऽസ്മിന്സേവേത" ഇത്യത്ര യഃ സേവേതശബ്ദഃ സ ഇദം ദ്യോതയതി- സ്വാദ്വമ്ലലവണരസാഃ പവനവിജയാര്ഥമസ്മിന് കാലേ നിതരാമുപയോക്തവ്യാഃ| ന കാദാചിത്ക ഏഷാമസ്മിന്നൃതാവുപയോഗോ വിധേയ ഇതി| അത ഏവ വാതഘ്നതൈലാഭ്യങ്ഗാദേഃ പൃഥഗേഷാം രസാനാമുപന്യാസഃ| തഥാ, "യഥോക്തം ശീലയേത്" ഇത്യത്ര യഃ ശീലയേദിത്യേഷ ശബ്ദഃ സ വാതഘ്നതൈലാദേഃ സര്വസ്യ തുല്യകക്ഷതാം ദ്യോതയതി| തഥാ, "പ്രാവാരാജിന" ഇത്യാദൌ യോ ഭജേച്ഛബ്ദഃ സ സകലസ്യാഹാരവിഹാരശീലനസ്യ ശയനവിധേശ്ച തുല്യതാം പ്രഥയതി| തഥാ ച വക്ഷ്യതി (സൂ.അ.൭/൫൧)- "ആഹാരശയനാബ്രഹ്മചര്യൈര്യുക്ത്യാ പ്രയോജിതൈഃ| ശരീരം ധാര്യതേ നിത്യമാഗാരമിവ ധാരണൈഃ||" ഇതി| വാതഘ്നതൈലൈരഭ്യങ്ഗം ശീലയേത്| തൈലസ്യ സര്വസ്യൈവ വാതഘ്നത്വാദ്വാതഘ്നേതി വിശേഷണമതിശയപ്രതിപാദനാര്ഥമ്, തേന ബലാതൈലാദിഭിരിതി ബോധ്യമ്| മൂര്ധ്നി തൈലം-ശിരോഭ്യങ്ഗാദി| വിമര്ദനം- ശരീരസംവാഹനമ്, ഏതദൌചിത്യാദഭ്യക്തഃ സന് ശീലയേത്| കുശലൈഃ- തദ്വിദ്ഭിഃ സാര്ധം, നിയുദ്ധം- ബാഹുയുദ്ധം, ശീലയേത്| പാദാഘാതം- പാദേന വിമര്ദനമ്, യുക്തിത ഇത്യനേനാര്ധശക്ത്യൈവ ശീലനം ദ്യോതയതി| ബാഹുയുദ്ധപാദാഘാതയോശ്ചാനഭ്യക്തസ്യൈവ ശീലനം യുക്തമ്|

Adhikarana snAnAdi, mAMsAdisevanam (11-14) · Śloka 14

കഷായാപഹൃതസ്നേഹസ്തതഃ സ്നാതോ യഥാവിധി| കുങ്കുമേന സദര്പേണ പ്രദിഗ്ധോऽഗുരുധൂപിതഃ||൧൧|| രസാന് സ്നിഗ്ധാന് പലം പൃഷ്ടം ഗൌഡമച്ഛസുരാം സുരാമ്| ഗോധൂമപിഷ്ടമാഷേക്ഷുക്ഷീരോത്ഥവികൃതീഃ ശുഭാഃ||൧൨|| നവമന്നം വസാം തൈലം, ശൌചകാര്യേ സുഖോദകമ്| പ്രാവാരാജിനകൌശേയപ്രവേണീകൌചവാസ്തൃതമ്||൧൩|| ഉഷ്ണസ്വഭാവൈര്ലഘുഭിഃ പ്രാവൃതഃ ശയനം ഭജേത്| യുക്ത്യാऽര്കകിരണാന് സ്വേദം പാദത്രാണം ച സര്വദാ||൧൪||

സ൦-കഷായേണ- രോധ്രാദിനാ, അപഹൃതഃ- അപനീതഃ, സ്നേഹോ യസ്യ സ ഏവമ്| തതഃ- അനന്തരം, യഥാവിധി- ശാസ്ത്രോദിതേന വിധാനേന, സ്നാതഃ| കുങ്കുമേന- കാശ്മീരേണ, പ്രദിഗ്ധഃ- അനുലിപ്തഃ| ദര്പഃ- കസ്തൂരികാ, തേന സഹ വര്തതേ യത്കുങ്കുമം തദേവമ്| തഥാ, അഗുരുണാ- ജോങ്ഗകേന ധൂപിതഃ| രസാന്- മാംസരസാന്, സ്നിഗ്ധാന് ഭജേത്| മാംസരസാനാം സ്നിഗ്ധത്വേऽപി സ്നിഗ്ധാനിതി വിശേഷണമതിശയദ്യോതനാര്ഥമ്| സ്നിഗ്ധതമാന് രസാനിത്യര്ഥഃ| പലം- മാംസം, പുഷ്ടം- മേദുരം, ഭജേത്| തഥാ, ഗുഡസ്യേദം ഗൌഡം തന്മധ്യമ്| തഥാ, അച്ഛസുരാം- സുരാമണ്ഡം, സുരാം- മദിരാം, ച ഭജേത്| അമ്ലേനാന്നേന കഷായദ്രവ്യൈശ്ച യാ ക്രിയതേ സാ സുരാ ഭണ്യതേ| നനു, ദ്വിധൈവ സുരാ സേവ്യത്വേനേഹാഭീഷ്ടാ, തത്സുരാശബ്ദ ഏവ നിര്ദേഷ്ടും ന്യായ്യഃ| തസ്മിന്ഹി സാമാന്യപദേ നിര്ദിഷ്ടേ ദ്വിധൈവ സുരാ നിര്ദിഷ്ടാ ഭവതി| സത്യമേതത്| കിന്ത്വച്ഛസുരാം നിതരാം ഭജേത്, ന തഥാ സുരാമിതി ജ്ഞാപനാര്ഥം ദ്വയോരുപാദാനമ്| അത ഏവാച്ഛസുരാമിതി പൂര്വം നിര്ദിഷ്ടമ്| ഗോധൂമേത്യാദി| ഗോധൂമശ്ച പിഷ്ടം ച മാഷശ്ച ഇക്ഷുശ്ച ക്ഷേഏരം ച താന്യേവമ്| ഗോധൂമപിഷ്ടമാഷേക്ഷുക്ഷീരേഭ്യ ഉത്ഥാനം യാസാം വികൃതീനാം താ ഏവമ്| ഉത്പൂര്വാത്തിഷ്ഠതേഃ സുപേഏതി യോഗവിഭാഗാദ്ഭാവേ കഃ| "ഉദഃ സ്ഥാസ്തമ്ഭോഃ പൂര്വസ്യ" ഇതി സസ്യ തകാരഃ| ഗോധൂമപിഷ്ടമാഷേക്ഷുക്ഷീരോത്ഥാശ്ച താ വികൃതയശ്ച, താഃ ശുഭാഃ- രമ്യാഃ, ഭജേത്| തഥാ, നവം- അപുരാണമന്നം, തഥാ വസാംഭജേത്| "ശുദ്ധമാംസസ്യ യഃ സ്നേഹഃ സാ വസാ പരികീര്തിതാ"| തഥാ, തൈലം ഭജേത്- ഭക്ഷയേത്| അഭ്യങ്ഗസ്തു പ്രാഗനുജ്ഞാത ഏവ| ശൌചകാര്യേ- ശൌചക്രിയായാം, സുഖോദകം- ഉഷ്ണോദകം, ഭജേത്| പ്രാവാരഃ- കാര്പാസോ രോമവാന് ഘനഃ പടഃ, സ്ഥൂലപടകാദിഃ| അജിനം- സുഖസ്പര്ശരോമചര്മ| കൌശേയം- പട്ടവസനമ്| പ്രവേണീ- സൂചീബാണാഖ്യോ വസ്ത്രവിശേഷഃ| കൌചവം- രാങ്കവവസ്ത്രഭേദഃ, തവരക ഇത്യന്യേ| ഏതൈരാസ്തൃതം- ദത്തപ്രച്ഛദപടം, ശയനം ഭജേത്| കീദൃക് ശയനം ഭജേത് ? ഉഷ്ണസ്വഭാവൈഃ- രോമശികാരല്ലികാപ്രായൈഃ, പ്രാവൃതഃ- പ്രകര്ഷേണാച്ഛാദിതഃ| തഥാ, അര്കകിരണാന്ഭജേത്| കഥമ് ? യുക്ത്യാ- സമ്യഗ്യോഗലക്ഷണയാ| അതിസേവിതാ ഹി ഗ്ലാന്യാദീന് കുര്യുഃ| തഥാ, സ്വേദം ഭജേത്| യുക്ത്യൈവേത്യത്രാപി യോജ്യമ്| അതിസേവിതോ ഹി സ്വേദോ ഗ്ലാന്യാദീന് ജനയേത്| പാദത്രാണം ച- പാദുകാദികം, സര്വദാ ഭജേത്|

Adhikarana vilAsinInAM shItaharatvam (15) · Śloka 15

പീവരോരുസ്തനശ്രോണ്യഃ സമദാഃ പ്രമദാഃ പ്രിയാഃ| ഹരന്തി ശീതമുഷ്ണാങ്ഗ്യോ ധൂപകുങ്കുമയൌവനൈഃ||൧൫||

സ൦-ഊരൂ ച സ്തനൌ ച ശ്രോണിശ്ച ഊരുസ്തനശ്രോണി| പീവരം- പീനം, ഊരുസ്തനശ്രോണി യാസാം താ ഏവമ്ഭൂതാഃ, പ്രമദാഃ- വിലാസിന്യഃ, ശീതം ഹരന്തി- നുദന്തി| പീനത്വേനാതികാര്ശ്യമത്ര നിഷിധ്യതേ| തഥാ ചാഹ ഗ്രാമ്യധര്മാധികാരേ (ഹൃ.സൂ.അ.൭/൬൯)- "ത്യജേദതികൃശാമ്" ഇതി| കിമ്ഭൂതാഃ ? സഹ മദേന- യൌവനോദ്ഭൂതേന സുരാദിപാനജേന കാമോദ്രേകകാരിണാ വാ, വര്തന്തേ താഃ സമദാഃ| തഥാ, പ്രിയാഃ- വല്ലഭാഃ, ശീതം ഹരന്തി| കിമ്ഭൂതാഃ ? ഉഷ്ണാങ്ഗ്യോ ധൂപകുങ്കുമയൌവനൈഃ- അഗുര്വാദിധൂപേനോഷ്ണാങ്ഗ്യഃ, തഥാ കുങ്കുമാനുലേപനേനോഷ്ണാങ്ഗ്യഃ, തഥാ യൌവനോഷ്മണാ, സഹജേനോഷ്ണാങ്ഗ്യ ഇതി യോജ്യമ്|

Adhikarana nivAtoShNagRuhasevanam (16) · Śloka 16

അങ്ഗാരതാപസന്തപ്തഗര്ഭഭൂവേശ്മചാരിണഃ| ശീതപാരുഷ്യജനിതോ ന ദോഷോ ജാതു ജായതേ||൧൬||

സ൦-അങ്ഗാരാണാം താപോऽങ്ഗാരതാപഃ, തേന സന്തപ്തം ച തദ്ഗര്ഭേऽഭ്യന്തരേ ഭൂവേശ്മ ച തത്തസ്മിംശ്ചരതി- തിഷ്ഠതി നിത്യം യസ്തസ്യാങ്ഗാരതാപസന്തപ്തഗര്ഭഭൂവേശ്മചാരിണഃ പുംസോ യതഃ ശീതപാരുഷ്യജനിതോ ദോഷോ- ദുഃഖം, ന ജാതു- കദാചിജ്ജായതേ, തതോऽങ്ഗാരതാപസന്തപ്തഗര്ഭഭൂവേശ്മചാരീ സ്യാദിതി ഭാവഃ|

Adhikarana shishiracaryA shishire~api pUvoktavidhiH (17) · Śloka 17

അയമേവ വിധിഃ കാര്യഃ ശിശിരേऽപി വിശേഷതഃ| തദാ ഹി ശേഏതമധികം രൌക്ഷ്യം ചാദാനകാലജമ്||൧൭||

സ൦-അയമേവ- ഹൈമന്തഃ, വിധിഃ- പൂര്വോക്തഃ, ശിശിരേ ച വിശേഷതഃ- അതിശയേന കാര്യഃ| കുതഃ ? ഇത്യാഹ- യസ്മാത്തസ്മിന് കാലേ ശീതമധികം ഭവതി, കാലസ്വാഭാവ്യാത്| തഥാ, ആദാനകാലാജ്ജാതമാദാനകാലജം ച രൌക്ഷ്യം ഭവതി| തതോ ഹേതുദ്വയാദ്വിശേഷേണ ഹൈമന്തികോ വിധിഃ സേവ്യഃ| ഹേമന്തേ "രസാന് സ്നിഗ്ധാന് ശീലയേത്" ഇത്യുക്തമ്| ശിശിരേ താനതിശയേന ശീലയേത്| ഏവം സര്വോऽപി ഹൈമന്തികൌ വിധിര്യോജനീയഃ| ആദാനകാലജമിത്യനേനൈതദ്ദ്യോതയതി| ആദാനകാല ഏവ രൌക്ഷ്യസ്യ കാരണമ്, നാന്യത്| അത ഏവ ഹേമന്തേ ശീതേऽപി രൌക്ഷ്യം നാസ്ത്യേവേതി| ആദാനസ്യ ച പ്രാരമ്ഭമാത്രത്വേ ഏവ ശിശിരസ്യ സമ്ഭവ ഇതി ശിശിരേ കിഞ്ചിദേവ രൌക്ഷ്യം വേദ്യമ്| നനു, യഥാ രൌക്ഷ്യമാദാനകാലജം തഥൌഷ്ണ്യമപി| തഥാ ചോക്തമ്- "തസ്മിന് ഹ്യത്യര്ഥതീക്ഷ്ണോഷ്ണരൂക്ഷാഃ" ഇതി| ഏവം ചൌഷ്ണ്യസദ്ഭാവാച്ഛീതസ്യ ഹേമന്തതോ ഹാനിഃ പ്രാപ്താ, ന ത്വാധിക്യമ്| തത്കഥമുക്തം "തദാ ഹി ശീതമധികമ്" ഇതി ? ബ്രൂമഃ| രൌക്ഷ്യസ്യ ദ്വൌ ഹേതൂ| ഏകസ്താവദ്ഭഗവദ്ദിവാകരകരൈര്ജഗത്സ്നേഹാദാനമ്| ദ്വിതീയസ്ത്വാഗ്നേയഃ കാലഃ| തദേവം രൌക്ഷ്യേണോഭയഹേതുജേന ശിശിരേ കാലേ വാതാഃ ശീതസ്വഭാവാ ആഹിതാധികശക്തയോ ജായന്തേ ഹൈമന്തേഭ്യോ മാരുതേഭ്യഃ| തഥാവിധാശ്ചൌഷ്ണ്യേനാദാനകാലജേനാദാനകാലപ്രാഥമ്യാദപ്രാപ്തബലേന ശിശിരേ നാഭിഭൂയന്തേ| അനഭിഭൂതാശ്ച ശീതസ്വഭാവത്വാച്ച ശീതമേവ വര്ധയന്തി| അതോ യുക്തം ശീതാധിക്യം ശിശിര ഇതി|

Adhikarana vasantacaryA shleShmajayaprakArAdi shuNThIkvathitajalapAnAdi (18-23) · Śloka 23

സമ്പ്രതി വസന്തചര്യാം വിവക്ഷുരിദമാഹ കഫശ്ചിതോ ഹി ശിശിരേ വസന്തേऽര്കാംശുതാപിതഃ| ഹത്വാऽഗ്നിം കുരുതേ രോഗാനതസ്തം ത്വരയാ ജയേത്||൧൮|| തീക്ഷ്ണൈര്വമനനസ്യാദ്യൈര്ലഘുരൂക്ഷൈശ്ച ഭോജനൈഃ| വ്യായാമോദ്വര്തനാഘാതൈര്ജിത്വാ ശ്ലേഷ്മാണമുല്ബണമ്||൧൯|| സ്നാതോऽനുലിപ്തഃ കര്പൂരചന്ദനാഗുരുകുങ്കുമൈഃ| പുരാണയവഗോധൂമക്ഷൌദ്രജാങ്ഗലശൂല്യഭുക്||൨൦|| സഹകാരരസോന്മിശ്രാനാസ്വാദ്യ പ്രിയയാऽര്പിതാന്| പ്രിയാസ്യസങ്ഗസുരഭീന് പ്രിയാനേത്രോത്പലാങ്കിതാന്||൨൧|| സൌമനസ്യകൃതോ ഹൃദ്യാന്വയസ്യൈഃ സഹിതഃ പിബേത്| നിര്ഗദാനാസവാരിഷ്ടസീധുമാര്ദ്വീകമാധവാന്||൨൨|| ശൃങ്ഗബേരാമ്ബു സാരാമ്ബു മധ്വമ്ബു ജലദാമ്ബു ച| |൨൩|

സ൦-ശിശിരേ മധുരസ്നിഗ്ധാദിനാ ആഹാരേണ കാലസ്വാഭാവ്യാച്ച ശ്ലേഷ്മാ സഞ്ചിതോऽതിശയേന സ്ത്യാനത്വാദതികുപിതോ വസന്തേ ഋതാവര്കാംശുതാപിതഃ- സൂര്യപ്രഭാഭിര്വിലായിതോ, ദ്രവസ്വരൂപത്വാജ്ജലമിവ വിപരീതം ജാഠരാഗ്നിം ഹത്വാ, ഹി- യസ്മാത്, രോഗാന്- വികാരാന്, കുരുതേ- ജനയതി| അതഃ- അസ്മാത്കാരണാത്, തം- കഫം, ത്വരയാ- ശീഘ്രമേവ, ജയേത്| ദോഷാനിതി കേചിത്പഠന്തി| അര്കതാപിത ഇത്യനേനൈവ സിദ്ധേ അംശുശബ്ദോऽത്ര രശ്മീനാം പടിമാനം സൂചയതി, ന തഥാ ശീതേ| തത്ര ഹി (സം.സൂ.അ.൪)- "ധൂമധൂമ്രരജോമന്ദാസ്തുഷാരാവിലമണ്ഡലാഃ| ദിഗാദിത്യാഃ" ഇത്യധിജഗേ| കൈര്ജയേത്? തീക്ഷ്ണൈര്വമനനസ്യവിരേകാദിഭിരുപക്രമേത്| തഥാ, ലഘൂനി രൂക്ഷാണി ച യാനി ഭോജനാനി, തൈശ്ച| തഥാ, വ്യായാമശ്ചോദ്വര്തനം ച ആഘാതശ്ച തൈശ്ച കഫം ജയേദിതി| ചശബ്ദോ ലുപ്തനിര്ദിഷ്ടഃ| തതഃ കഫമുല്ബണം- ഉദ്ധതം, ജിത്വാऽനന്തരം സ്നാതോऽനുലിപ്തഃ- സമാലിപ്തഃ കര്പൂരചന്ദനാഗുരുകുങ്കുമൈഃ| തഥാ, പുരാണം ച തദ്യവഗോധൂമം ച, തഥാ, ക്ഷൌദ്രം- മാക്ഷികം, തഥാ ജാങ്ഗലം ച തച്ഛൂല്യം ച- "ശൂലേന സംസ്കൃതം മാംസം ശൂല്യമ്" ഭടിത്രം ച, തത്താനി ഭുങ്ക്തേ പുരാണയവഗോധൂമക്ഷൌദ്രജാങ്ഗലശൂല്യഭുക്| ശൂല്യ ഇതി "ശൂലോഖാദ്യത്" ഇതി യത്| ഏവംവിധഃ സന് വയസ്യൈഃ- മിത്രൈഃ സഹിത ആസവാദീന് പിബേത്| കിമ്ഭൂതാന്? നിര്ഗദാന്- നിവൃത്തഗദാന്നിര്ദോഷാന്, പിബേദിതി വക്ഷ്യമാണേന സമ്ബന്ധോऽത്ര ദീപകത്വാത്| ആസവോ- യോ ദ്രവ്യാണ്യാസുത്യ ക്രിയതേ| ഉക്തം ച- "മദ്യാകരാധികദ്രവ്യമദിരാദ്യൈഃ കൃതസ്തു യഃ| സോऽരിഷ്ടഃ സ്യാദാസവസ്തു ദ്രവ്യാണ്യാസുത്യ യഃ കൃതഃ||" ഇതി| സീധുഃ- ഇക്ഷുരസോദ്ഭവഃ| മാര്ദ്വീകം- മൃദീകാരസോദ്ഭവമ്| മാധവോ- മധുനാ സംസ്കൃതഃ| കിമ്ഭൂതാനാസവാദീന്? സഹകാരരസോന്മിശ്രാന്- അധിവാസിതാന്| തഥാ, പ്രിയയാ- ദയിതയാ, ആസ്വാദ്യ- കിഞ്ചിത്പീത്വാ, അര്പിതാന്- ഢൌകിതാന്| തഥാ, പ്രിയാസ്യസങ്ഗേന സുരഭീന്,-സുഗന്ധീന്| തഥാ, പ്രിയാനേത്രാണ്യേവോത്പലാനി തൈരങ്കിതാന്-സഞ്ജാതശോഭാന്| തഥാ, സൌമനസ്യകൃതഃ- ചിത്തപ്രസാദകൃതഃ| തഥാ, ഹൃദ്യാന്- ഹൃദയായ ഹിതാന്| തഥാ, ശൃങ്ഗബേരാമ്ബു- ശുണ്ഠീക്വഥിതജലം പിബേത്| തഥാ, സാരഃ-അസനചന്ദനാദിജഃ, തേന ക്വഥിതമമ്ബു പിബേത്| തഥാ, മധുനാ യുക്തമമ്ബു മധ്വമ്ബു| ജലദേന- മുസ്തയാ ച ക്വഥിതമമ്ബു പിബേത്| ചേതി സമുച്ചയേ|

Adhikarana madhyAhne udyAnasevanam (23-25) · Śloka 25

| ദക്ഷിണാനിലശീതേഷു പരിതോ ജലവാഹിഷു||൨൩|| അദൃഷ്ടനഷ്ടസൂര്യേഷു മണികുട്ടിമകാന്തിഷു| പരപുഷ്ടവിഘുഷ്ടേഷു കാമകര്മാന്തഭൂമിഷു||൨൪|| വിചിത്രപുഷ്പവൃക്ഷേഷു കാനനേഷു സുഗന്ധിഷു| ഗോഷ്ഠീകഥാഭിശ്ചിത്രാഭിര്മധ്യാഹ്നം ഗമയേത്സുഖീ||൨൫||

സ൦-കാനനേഷു- ഉപവനേഷു, സ്ഥിതോ മധ്യാഹ്നം ഗമയേത്- അതിവാഹയേത്| അഹ്നോ മധ്യോ മധ്യാഹ്നഃ| "സംഖ്യാവിസാ" ഇത്യാദിജ്ഞാപകാത്പൂര്വാപരേത്യാദിനാ ഏകദേശിസമാസഃ| "അഹ്നോऽഹ്ന ഏതേഭ്യഃ" ഇത്യഹ്നാദേശഃ| കഥമ് ? ഗോഷ്ഠ്യാം- ക്രീഡായാം കഥാ ഗോഷ്ടീകഥാസ്താഭിഃ, ചിത്രാഭിഃ- കമനീയാഭിഃ, ന ത്വര്ഥവ്യവഹാരസമ്ബന്ധിനീഭിഃ| കീദൃശഃ സന് ? സുഖീ- രാഗദ്വേഷാദിരഹിതഃ| കിമ്ഭൂതേഷു കാനനേഷു ? ദക്ഷിണദിക്പ്രവൃത്തൈരനിലൈഃ ശീതാനി, തേഷു ദക്ഷിണാനിലശീതേഷു| തഥാ, പരിതഃ- സമന്താജ്ജലം നിത്യം വഹന്തി യാനി തേഷു| ആഭീക്ഷ്ണ്യേ ണിനിഃ| തഥാ, ക്വചിത്പ്രദേശേ അദൃഷ്ടഃ- ഈഷദ്ദൃഷ്ടഃ, ക്വചിദതിഘനത്വാത് നഷ്ടഃ- ന ദൃശ്യതേ, സൂര്യോ യേഷൂപവനേഷു താന്യേവം തേഷു| തഥാ, മണീനാം- വജ്രമരകതാദീനാം, കുട്ടിമാനി- വിശിഷ്ടാ ഭുവഃ, താഭിഃ കാന്തിഃ- ശോഭ, യേഷാം താന്യേവം തേഷു| തഥാ, പരപുഷ്ടൈഃ- കോകിലൈഃ വിഘുഷ്ടേഷു- കൃതശബ്ദേഷു| തഥാ, കാമസ്യ കര്മാന്താഃ കാമകര്മാന്താഃ- മദനവ്യാപാരാഃ| അന്തശബ്ദോऽത്ര പ്രശംസാവചനേ| യഥോദ്ഭടസ്യ (കാവ്യാലങ്കാരസങ്ഗ്രഹേ പ്രഥമസര്ഗേ) വചനമ്- "വനാന്തദേവതാവേണ്യഃ" ഇതി) കാമകര്മാന്തനിമിത്തം ഭൂമയോ യേഷാം വനാനാം താന്യേവം തേഷു| വിചിത്രാണി- നാനാരൂപാണി, പുഷ്പാണി യേഷാം തേ തഥാവിധാ വൃക്ഷാ യേഷാം താന്യേവം തേഷു| സുഷ്ഠു ഗന്ധോ യേഷാം തേഷു| "ഗന്ധസ്യേത്" ഇതീത്സമാസാന്തഃ|

Adhikarana gurushItAdityAgaH (26) · Śloka 26

ഗുരുശീതദിവാസ്വപ്നസ്നിഗ്ധാമ്ലമധുരാംസ്ത്യജേത്| |൨൬|

സ൦-അസ്മിന്കാലേ കഫോപചയദോഷഭയാത് ഗുരുശീതാദീംസ്ത്യജേത്| നനു, ലവണമപി ശ്ലേഷ്മാണം കരോതി, തത്കസ്മാദിഹ ന നിഷിദ്ധമ് ? അതോ ബ്രൂമഃ| ലവണഃ പൂര്വം കഫമമ്ലമധുരാവിവ ന കരോതി| കിം തര്ഹി ? നിധനേ ചിരന്തനസഞ്ചിതം സ്രുതിരൂപം ശ്ലേഷ്മാണം വിധത്തേ, വിഷ്യന്ദിത്വാത്| ന ച ലവണസ്യ മധുരാദേരിവ ബഹുതരസ്യ പ്രയോഗഃ പ്രസിദ്ധഃ, കിം തര്ഹി ? അല്പസ്യൈവ| തസ്മാല്ലവണസ്യാത്രാനിഷേധ ഏവ ന്യായ്യഃ|

Adhikarana grIShmacaryA paTvAdityAgaH (26-27) · Śloka 27

അധുനാ ഗ്രീഷ്മചര്യാമുപദിദിക്ഷുരാഹ | തീക്ഷ്ണാംശുരതിതീക്ഷ്ണാംശുര്ഗ്രീഷ്മേ സംക്ഷിപതീവ യത്||൨൬|| പ്രത്യഹം ക്ഷീയതേ ശ്ലേഷ്മാ തേന വായുശ്ച വര്ധതേ| അതോऽസ്മിന്പടുകട്വമ്ലവ്യായാമാര്കകരാംസ്ത്യജേത്||൨൭||

സ൦-യത്- യസ്മാത്, തീക്ഷ്ണാംശുഃ- ഭാസ്കരഃ, അതിതീക്ഷ്ണാ അംശവഃ- കരാഃ, യസ്യ സ ഏവംഭൂതഃ സന്, ഗ്രീഷ്മേ സംക്ഷിപതീവ ജഗത്സ്നേഹമിത്യത്രാനുക്തമപ്യര്ഥാല്ലഭ്യതേ| കേചിത്തു "സ്നേഹമര്കോऽതിതീക്ഷ്ണാംശുഃ" ഇതി പഠന്തി| സ്നേഹസ്തേജോ ബലം സാരമിത്യേകോऽര്ഥഃ| തം സ്നേഹമര്കഃ സംക്ഷിപതീവ- യത്സമ്ബന്ധാത് സംഹരതീവ പിബതീവ| ഇവശബ്ദേനൈതത്സൂചയതി- ഹേതുപ്രത്യയപരതന്ത്രേഷു സര്വഭാവേഷു ന കശ്ചിത്ക്വചിത് തദ്ബുദ്ധിപൂര്വകം സംഹരതി| അതഃ- അസ്മാത്കാരണാത്, അസ്മിന്- ഗ്രീഷ്മകാലേ, പട്വാദീസ്ത്യജേത്| പരമാര്ഥതോ ബലഹാനികൃത്ത്വാദേഷാമ്|

Adhikarana madhurAnnAdisevanam (28) · Śloka 28

കിമത്ര സേവ്യമ് ? ഇത്യാഹ ഭജേന്മധുരമേവാന്നം ലഘു സ്നിഗ്ധം ഹിമം ദ്രവമ്| |൨൮|

സ൦-മധുരമേവാന്നം ഭജേത്- ബാഹുല്യേന മധുരമന്നം സേവ്യമ്, ന തഥാऽന്യരസാഘ്രാതമ്, ഇത്യേവകാരാല്ലഭ്യതേ| തഥാ, ലഘു സ്നിഗ്ധം ഹിമം ദ്രവം ചേതി| ചശ്ബ്ദോ ലുപ്തനിര്ദിഷ്ടോ ദ്രഷ്ടവ്യഃ|

Adhikarana saktusharkarAdilehaH (28) · Śloka 28

സാമാന്യേന ഭോജനമുക്ത്വാ വിശേഷേണാഹ | സുശീതതോയസിക്താങ്ഗോ ലിഹ്യാത്സക്തൂന് സശര്കരാന്||൨൮||

സ൦-സക്തൂന് സശര്കരാന് ലിഹ്യാത്| സുഷ്ഠു ശീതം സുശീതം ച തത്തോയം ച, തേന സിക്തം- ആപ്ലുതം, അങ്ഗം- കായോ, യസ്യ സ ഏവംഭൂതഃ സന്|

Adhikarana madyapAnaniShedhaH (29) · Śloka 29

മദ്യം ന പേയം, പേയം വാ സ്വല്പം, സുബഹുവാരി വാ| |൨൯|

സ൦-അസ്മിന്കാലേ മദ്യം ന പേയമ്| പേയം വാ സ്വല്പമിതി വാതശ്ലേഷ്മപ്രകൃതിനാ ശ്ലേഷ്മവാതക്ഷയാര്ഥമന്യര്തുവദ്ബഹു ന പേയമ്, കിംതര്ഹി ? സ്വല്പമേവ പാതവ്യമ്| സുബഹുവാരി വേതി പിത്തശ്ലേഷ്മപ്രകൃതിനാ മദ്യോചിതേന ശ്ലേഷ്മക്ഷയാര്ഥം പിത്തപ്രതീകാരമപീച്ഛതാ സുബഹുവാരി തന്മദ്യം പേയമ്| ഇത്യത്രാനുക്തോऽപ്യേവമര്ഥാദ്വിഷയവിഭാഗോ ബോധ്യഃ| അന്യഥാ നിഷേധവിധ്യോര്വിരോധഃ സ്യാത്|

Adhikarana uktavidhyatikrame doShaH (29) · Śloka 29

ഉക്തവിധ്യതിക്രമേ ദോഷമാഹ | അന്യഥാശോഷശൈഥില്യദാഹമോഹാന് കരോതി തത്||൨൯||

സ൦-തത്- മദ്യമ്, അന്യേന പ്രകാരേണ പീതം സത് ശോഫാദീന് കരോതി| ശോഫഃ- ശ്വയഥുഃ| ശൈഥില്യം- അങ്ഗാനാമനൈഷ്ഠുര്യമ്| ദാഹഃ- സര്വാങ്ഗീണസ്താപഃ| മോഹഃ- അജ്ഞാനം ജന്തോഃ|

Adhikarana mAMsaiH saha shuklashAliBakShaNam (30) · Śloka 30

കുന്ദേന്ദുധവലം ശാലിമശ്നീയാജ്ജാങ്ഗലൈഃ പലൈഃ| |൩൦|

സ൦-കുന്ദഃ- പുഷ്പവിശേഷഃ, ഇന്ദുഃ- ചന്ദ്രഃ, തയോര്ദ്വന്ദ്വഃ| കുന്ദേന്ദുവദ്ധവലം- ശുക്ലം ശാലിം ജാങ്ഗലൈഃ പലൈഃ- മാംസൈഃ സഹാശ്നീയാത്- അദ്യാത്| "ക്ഷുണ്ണഃ സിതഃ സ്മൃതഃ ശാലീ രക്തോ വ്രീഹിരുദാഹൃതഃ"|

Adhikarana nAtighanarasAdeH pAnam, surabhIkRutajalapAnam (30-32) · Śloka 32

| പിബേദ്രസം നാതിഘനം രസാലാം രാഗഖാണ്ഡവൌ||൩൦|| പാനകം പഞ്ചസാരം വാ നവമൃദ്ഭാജനേ സ്ഥിതമ്| മോചചോചദലൈര്യുക്തം സാമ്ലം മൃന്മയശുക്തിഭിഃ||൩൧|| പാടലാവാസിതം ചാമ്ഭഃ സകര്പൂരം സുശീതലമ്|൩൨|

സ൦-രസം നാതിഘനം പിബേത്| രസശബ്ദേനാദിലോപാഖ്യയാ തന്ത്രയുക്ത്യാ മാംസരസ ഉച്യതേ| തഥാ, രസാലം- മാര്ജികാഖ്യാം പിബേത്| തഥാ, രാഗഖാണ്ഡവൌ പാനകം ച പഞ്ചസാരാഖ്യമ്| ഏതേഷാം ച ലക്ഷണം തന്ത്രാന്തരേ ഉക്തമ്| യഥാ- "സിതാമധ്വാദിമധുരാ രാഗാസ്തത്രാച്ഛകാന്തയഃ| തേ സാമ്ലാഃ ഖാണ്ഡവാ ലേഹ്യാഃ പേയാശ്ചാംശുകഗാലിതാഃ|| സ്വാദ്വമ്ലപടുകട്വാദ്യാഃ പ്രലേഹാസ്തത്ര ഖാണ്ഡവാഃ| ഗുഡദാഡിമമാംസാദ്യാ രാഗാ അംശുകഗാലിതാഃ|| ഹൃദ്യാ വൃഷ്യാ രുചികരാ ഗ്രാഹിണോ രാഗഖാണ്ഡവാഃ" ഇതി| തഥാ- "ദ്രാക്ഷാമധൂകഖര്ജൂരകാശ്മര്യൈഃ സപരൂഷകൈഃ| തുല്യാംശൈഃ കല്പിതം പൂതം ശീതം കര്പൂരവാസിതമ്|| പാനകം പഞ്ചസാരാഖ്യം ദാഹതൃഷ്ണാനിവര്തകമ്|" അന്യത്ര ചോക്തമ്| യഥാ- "ഗുഡദാഡിമാദിയുക്താ വിജ്ഞേയാ രാഗഖാണ്ഡവാഃ| ത്രിജാതമരിചാദ്യൈസ്തു സംസ്കൃതാഃ പാനകാസ്തഥാ " ഇതി| കീദൃശം പാനകം പിബേത് ? ഇത്യാഹ- നവം യന്മൃദ്ഭാജനം തത്ര സ്ഥിതമ്| തഥാ, മോചം- കദലീഫലം, ചോചം- പനസഫലം, തയോര്ദലാനി, തൈര്യുക്തമ്| തഥാ, സാമ്ലമ്, തിത്തിഡീകാദിയോഗാത് ഖാണ്ഡവരസാനുഗതമ്| കേചിത്തു ക്ഷീരം ഘൃതപിപ്പലീശശിമാക്ഷികശര്കരോപേതം പഞ്ചസാരം പാനകമിത്യാഹുഃ| കേന പിബേത് ? ഇത്യാഹ- മൃന്മയശുക്തിഭിഃ| പാടലയാ വാസിതം- സുരഭീകൃതം, തഥാ സകര്പൂരം സുശീതലം ചാമ്ഭഃ പിബേത്| മൃന്മയശുക്തിഭിരിത്യത്രാപി യോജ്യമ്| സുശ്രുതേ ചോക്തമ്- "പരിപേലവയാ തുല്യാ ഗുഡഗുഗ്ഗുലുമുസ്തകാഃ| ചൂര്ണിതാഃ ശശിനോപേതാ നവഭാജനധൂപനമ്|| കുഷ്ഠമുസ്തകസംയുക്തൈഃ പേലവോശീരവാലകൈഃ| മൃദിതാ മൃത്സുപിഷ്ടൈസ്തൈഃ ഖദിരാങ്ഗാരപാചിതാഃ|| സഹകാരരസാഭ്യക്താശ്ചമ്പകോത്പലവാലകൈഃ| പദ്മകുബ്ജകകുന്ദൈശ്ച യഥാലാഭാധിവാസിതാഃ|| ശ്രേഷ്ഠഃ സലിലവാസോऽയം സ്മൃതഃ സര്വര്തുകോ ബുധൈഃ"| ഇതി|

Adhikarana rAtrau mAhiShakShIrapAnam (32-33) · Śloka 33

| ശശാങ്കകിരണാന് ഭക്ഷ്യാന് രജന്യാം ഭക്ഷയന് പിബേത്||൩൨|| സസിതം മാഹിഷം ക്ഷീരം ചന്ദ്രനക്ഷത്രശീതലമ്| |൩൩|

സ൦-മാഹിഷം ക്ഷീരം സസിതം- സശര്കരം, രജന്യാം- രാത്രൌ, പിബേത്| കിമ്ഭൂതമ് ? ചന്ദ്രേണ നക്ഷത്രൈശ്ച ശീതലമ്| രാത്രാവാകാശേ ശൈത്യാര്ഥം സ്ഥാപിതമിത്യര്ഥഃ| കിംകുര്വന് പിബേത് ? ഭക്ഷ്യാന് ഭക്ഷയന്- ഭുഞ്ജന്| കീദൃശാന് ? ശശാങ്കകിരണാന്- കര്പൂരനാഡികാഖ്യാന്| [ (ഹൃ.ചി.അ.൫/൪൯)- "താലീസചൂര്ണവടകാഃ സകര്പൂരസിതോപലാഃ| ശശാങ്കകിരണാഖ്യാസ്തു ഭക്ഷ്യാ രുചികരാഃ പരമ്||"]

Adhikarana svApaprakAraH (33-34) · Śloka 34

| അഭ്രങ്കഷമഹാശാലതാലരുദ്ധോഷ്ണരശ്മിഷു||൩൩|| വനേഷു മാധവീശ്ലിഷ്ടദ്രാക്ഷാസ്തബകശാലിഷു| |൩൪|

സ൦-അഭ്രം- ആകാശം, കഷന്തി- ഉല്ലിഖന്തി, അത്യുച്ചതയാऽഭ്രങ്കഷാഃ| മഹാന്തശ്ച തേ ശാലാശ്ച താലാശ്ച മഹാശാലതാലാഃ| അഭ്രങ്കഷാശ്ച തേ മഹാശാലതാലാശ്ച, തൈ രുദ്ധഃ- സ്ഥഗിതഃ, ഉഷ്ണരശ്മിഃ- ദിനകരോ യേഷു വനേഷു തേഷു, മധ്യന്ദിനേ- മധ്യാഹ്നേ, അര്കതാപാര്തഃ സന് സ്വപ്യാത്- ശയീത| മാധവ്യോ- ലതാവിശേഷാ അതിമുക്തകാഖ്യാഃ, താസു ശ്ലിഷ്ടാ മാധവീശ്ലിഷ്ടാഃ ദ്രാക്ഷായാസ്തബകാഃ- ഗുച്ഛകാ ദ്രാക്ഷാസ്തബകാഃ| മാധവീശ്ലിഷ്ടാശ്ച തേ ദ്രാക്ഷാസ്തബകാശ്ച, തൈഃ ശാലിതും- ശ്ലാഘിതും ശീലം യേഷാം വനാനാം താനി മാധവീശ്ലിഷ്ടദ്രാക്ഷാസ്തബകശാലീനി, തേഷു വനേഷു|

Adhikarana veNvAdinirmitagRuhe svApaH (34-35) · Śloka 35

കസ്മിന് സ്വപ്യാത് ? ഇത്യാഹ | സുഗന്ധിഹിമപാനീയസിച്യമാനപടാലികേ||൩൪|| കായമാനേ ചിതേ ചൂതപ്രവാലഫലലുമ്ബിഭിഃ| |൩൫|

സ൦-കായമാനേ- വേണ്വാദിനിഷ്പാദിതേ ഗൃഹവിശേഷേ| കീദൃശേ ? സുഗന്ധി ച തദ്ധിമം ച തത്പാനീയം ച തത്സുഗന്ധിഹിമപാനീയമ്| പടാനാം- വസ്ത്രാണാം, ആലിഃ- പങ്ക്തിഃ, പടാലിഃ| സുഗന്ധിഹിമപാനീയേന സിച്യമാനാ പടാലിര്യസ്മിന്നസൌ സുഗന്ധിഹിമപാനീയസിച്യമാനപടാലികഃ, തസ്മിന് തഥാവിധേ കായമാനേ| തഥാ, പ്രവാലാഃ- കിസലയാനി| ഫലാനാം ലുമ്ബയഃ- സ്തബകാഃ| പ്രവാലാശ്ച ഫലലുമ്ബയശ്ച പ്രവാലഫലലുമ്ബയഃ| ചൂതാനാം പ്രവാലഫലലുമ്ബയസ്താഭിഃ, ചിതേ- പരിതോ വ്യാപ്തേ|

Adhikarana shayanIyaprakAraH (35-37) · Śloka 37

ഈദൃശേ കായമാനേ സ്ഥിതോ യാദൃശേ ശയനേ ശയീത തന്നിരൂപയന്നാഹ | കദലീദലകഹ്ലാരമൃണാലകമലോത്പലൈഃ||൩൫|| കോമലൈഃ കല്പിതേ തല്പേ ഹസത്കുസുമപല്ലവേ| മധ്യംദിനേऽര്കതാപാര്തഃ സ്വപ്യാദ്ധാരാഗൃഹേऽഥവാ||൩൬|| പുസ്തസ്ത്രീസ്തനഹസ്താസ്യപ്രവൃത്തോശീരവാരിണി| |൩൭|

സ൦-കദലീത്യാദി| തല്പേ- ശയനേ, കല്പിതേ| കൈഃ ? കദലീദലാദിഭിഃ| കദല്യാഃ- രമ്ഭായാഃ, ദലാനി- പത്രാണി, കഹ്ലാരം- സൌഗന്ധികമ്, മൃണാലം- ബിസമ്, കമലം- പദ്മമ്, ഉത്പലം- കുമുദമ്, ഏതേഷാം ദ്വന്ദ്വഃ| തൈഃ കദലീദലാദിഭിഃ, കോമലൈഃ- സുകുമാരസ്പര്ശൈഃ, കല്പിതേ- രചിതേ| കിമ്ഭൂതേ ? കുസുമാനി ച പല്ലവാശ്ച കുസുമപല്ലവാഃ| ഹസന്ത ഇവ കുസുമപല്ലവാ യത്ര തസ്മിന്| ധാരാഗൃഹേऽഥവാ സ്വപ്യാദിതി വര്തതേ| ധാരാഗൃഹം- അവിരതം യതോ ജലധാരാഃ പതന്തി| കിമ്ഭൂതേ ? പുസ്തസ്ത്രീസ്തനഹസ്താസ്യൈഃ പ്രവൃത്തമുശീരവാരി യത്ര തസ്മിന്| പുസ്തോ- ദാര്വാദിമയ്യാഃ സ്ത്ര്യാദ്യാകൃതേരുപാദാനകാരണം യദ്വസ്തു തദുച്യതേ|

Adhikarana nishAsu saudhapRuShThe sthitiH (37-38) · Śloka 38

| നിശാകരകരാകീര്ണേ സൌധപൃഷ്ഠേ നിശാസു ച||൩൭|| ആസനാ| |൩൮|

സ൦-നിശാസു- രാത്രിഷു, സൌധപൃഷ്ഠേ- ഹര്മ്യതലേ, ആസനാ- സ്ഥിതിഃ| കാര്യേത്യധ്യാഹാര്യമ്| തത്രാസീതേത്യര്ഥഃ| കിമ്ഭൂതേ സൌധപൃഷ്ഠേ ? നിശാകരഃ- ശീതാംശുഃ, തസ്യ കരാഃ- ഗഭസ്തയഃ, തൈരാകീര്ണേ- വ്യാപ്തേ|

Adhikarana tAlavRuntasevanaprakAraH (38-41) · Śloka 41

സ്വസ്ഥചിത്തസ്യ ചന്ദനാര്ദ്രസ്യ മാലിനഃ| നിവൃത്തകാമതന്ത്രസ്യ സുസൂക്ഷ്മതനുവാസസഃ||൩൮|| ജലാര്ദ്രാസ്താലവൃന്താനി വിസ്തൃതാഃ പദ്മിനീപുടാഃ| ഉത്ക്ഷേപാശ്ച മൃദൂത്ക്ഷേപാ ജലവര്ഷിഹിമാനിലാഃ||൩൯|| കര്പൂരമല്ലികാമാലാ ഹാരാഃ സഹരിചന്ദനാഃ| മനോഹരകലാലാപാഃ ശിശവഃ സാരികാഃ ശുകാഃ||൪൦|| മൃണാലവലയാഃ കാന്താഃ പ്രോത്ഫുല്ലകമലോജ്ജ്വലാഃ| ജങ്ഗമാ ഇവ പദ്മിന്യോ ഹരന്തി ദയിതാഃ ക്ലമമ്||൪൧||

സ൦-സ്വസ്ഥചിത്തസ്യ- രാഗാദ്യനുപഹതമനസഃ, ജലാര്ദ്രാഃ ക്ലമം ഹരന്തി| ഏവം താലവൃന്താദയോ യോജ്യാഃ| അന്തര്ദീപകത്വാദസ്യ| തഥാ ച കീദൃശസ്യ ? ചന്ദനാര്ദ്രസ്യ- ചന്ദനേനാനുലിപ്തസ്യ| തഥാ, മാലിനഃ- സ്രഗ്വിണഃ| തഥാ, നിവൃത്തം കാമതന്ത്രം- പുഷ്പധന്വപരിച്ഛദോ യസ്യ| തഥാ, സുഷ്ഠു സൂക്ഷ്മേ തനുനീ സ്വച്ഛേ വാസസീ യസ്യ സ ഏവമ്| ജലാര്ദ്രാഃ- പാനീയപ്ലുതാഃ ശാടികാഃ| താലവൃന്താനി- മയൂരപിച്ഛാദികൃതാനി താലവൃന്താകൃതീനി വ്യജനാനി| തഥാ, വിസ്തൃതാഃ- മഹാന്തഃ, പദ്മിനീപുടാഃ- നലിനീപത്രാണി, വീജനാര്ഥമ്| തഥാ, ഉത്ക്ഷേപാഃ- മയൂരപിച്ഛാദികൃതാ വ്യജനവിശേഷാഃ| തേ ച കിമ്ഭൂതാഃ ? മൃദുരുത്ക്ഷേപോ യേഷു തേ മൃദൂത്ക്ഷേപാഃ| ജലവര്ഷീ ഹിമോऽനിലോ യേഷു ഉത്ക്ഷേപേഷു തേ ജലവര്ഷിഹിമാനിലാഃ| ശീതജലാഭ്യുക്ഷിതൈരേതൈര്വാതഃ കാര്യ ഇത്യര്ഥഃ| കര്പൂരേത്യാദി| മാലാശബ്ദഃ പ്രത്യേകം യുജ്യതേ| സ്ഫടികകര്പൂരഗ്രഥിതാ മാലാ മല്ലികാമാലാശ്ചേത്യര്ഥഃ| തഥാ, ഹാരാഃ- മുക്താഫലദാമാനി| കിമ്ഭൂതാഃ ? സഹ ഹരിചന്ദനേന വര്തന്ത ഇതി സഹരിചന്ദനാഃ| യത് ഛേദേ ലോഹിതമതിസുഗന്ധി സുഷ്ഠു ശീതവീര്യം ച, തദ്ധരിചന്ദനമുച്യതേ| മനോഹരേത്യാദി| മനോഹരോ- രമ്യഃ, കലോ- മധുരഃ, ആലാപോ യേഷാം തേ മനോഹരകലാലാപാഃ| ശിശവോ- ബാലകാഃ| തഥാ, സാരികാഃ- ശരാരയഃ| ശുകാഃ- കീരാഃ| മൃണാലേത്യാദി| മൃണാലാനി- അതികോമലാനി ബിസാനി, വലയാഃ- കടകാനി, യാസാം താഃ| ദയിതാഃ- യോഷിതഃ| കിമ്ഭൂതാഃ ? കാന്താഃ- രമ്യാഃ| തഥാ, പ്രോത്ഫുല്ലൈഃ വികസിതൈഃ, കമലൈരുജ്ജ്വലാഃ- ശോഭിതാഃ| ഏവമ്ഭൂതാശ്ചോത്പ്രേക്ഷ്യന്തേ, ജങ്ഗമാഃ- സഞ്ചാരിണ്യ ഇവ പദ്മിന്യഃ| ക്ലമം ഹരന്തീതി യോജ്യമ്| സ്വസ്ഥചിത്തസ്യേതി പ്രാധാന്യഖ്യാപനാര്ഥം പ്രാഗുപാത്തമ്| സ്വസ്ഥചിത്തസ്യൈവൈതേ ജലാര്ദ്രാദയഃ ക്ലമം ഹരന്തി, ന തഥോപതപ്തമനസഃ| [തഥാ ഹി- ചന്ദനാര്ദ്രാദിസകലവിശേഷേണ വിശേഷിതസ്യാപ്യുപതപ്തമനസോ ന തഥാ ക്ലമം ഹരന്തി|] ചിത്തായത്താ ഹി സര്വഭാവാനാം ശുഭാശുഭപ്രവൃത്തയഃ| തഥാ ച സ്നിഗ്ധമധുരോऽപ്യാഹാര ഉപയുക്തഃ, സുഖശയ്യാദിരപി വിഹാരഃ സേവിതഃ, ശോകാവിഷ്ടചേതസോ ന തഥാ ശരീരസ്യ പുഷ്ടിമാദധാതി| അത ഏവ "ശോകഃ ശോഷണാനാമ്" ഇത്യഗ്ര്യസങ്ഗ്രഹേ (ചരകേ സൂ.അ.൨൫/൩൯, സങ്ഗ്രഹേ സൂ.അ.൧൩) പ്രോക്തമ്| തഥാ, രൂക്ഷോऽപ്യാഹാരസ്തഥാവിധോ വിഹാരശ്ച സേവിതോ നിര്വൃത്തമനസഃ പുഷ്ടിമേവാദധാതി, ന കാര്ശ്യമ്| തഥാ ചോക്തമ് (ച.സൂ.അ.൨൫/൩൯, സം.സൂ.അ.൧൩)- "നിര്വൃതിഃ പുഷ്ടിഹേതൂനാമ്" ഇതി| സുശ്രുതേ ച ക്ലമസ്യ ലക്ഷണമുക്തമ് (ശാ.അ.൪/൫൧)- "യോനായാസഃ ശ്രമോ ദേഹേ പ്രവൃദ്ധഃ ശ്വാസവര്ജിതഃ| ക്ലമഃ സ ഇതി വിജ്ഞേയ ഇന്ദ്രിയാര്ഥപ്രബാധകഃ" ഇതി|

Adhikarana varShAcaryA,varShAsu doShaNAM duShTatvam anyonyadUShiShu vAtAdiShu sAdhAraNanasevanam (42-44) · Śloka 44

ഇദാനീം വര്ഷാചര്യാം നിര്ദിദിക്ഷുരിദമാഹ ആദാനഗ്ലാനവപുഷാമഗ്നിഃ സന്നോऽപി സീദതി| വര്ഷാസു ദോഷൈര്ദുഷ്യന്തി തേऽമ്ബുലമ്ബാമ്ബുദേऽമ്ബരേ||൪൨|| സതുഷാരേണ മരുതാ സഹസാ ശീതലേന ച| ഭൂബാഷ്പേണാമ്ലപാകേന മലിനേന ച വാരിണാ||൪൩|| വഹ്നിനൈവ ച മന്ദേന, തേഷ്വിത്യന്യോന്യദൂഷിഷു| ഭജേത്സാധാരണം സര്വമൂഷ്മണസ്തേജനം ച യത്||൪൪||

സം-ആദാനമുക്തമ്, തേനാദാനാഖ്യേന കാലേന ഗ്ലാനം-സക്ലമം, വപുഃ-ശരീരം, യേഷാം പുരുഷാണാം തേ ആദാനഗ്ലാനവപുഷഃ, തേഷാമപചിതധാതൂനാമഗ്നിരപ്യപചിതഃ സന്നോ-മന്ദഃ സന്, പുനര്വര്ഷാസു സീദതി-ഹാനിം യാതി| അപിശബ്ദഃ പുനരര്ഥേ, അനേകാര്ഥത്വാന്നിപാതാനാമ്| വര്ഷാസ്വിതി നിത്യബഹുത്വാദ്ബഹുവചനമ്| കേന സീദതി ? ഇത്യാഹ-കാലസ്വഭാവാദ്ദോഷൈഃ,-വാതപിത്തശ്ലേഷ്മഭിഃ, ദുഷ്ടൈരിത്യനുക്തമപ്യര്ഥാദ്ഗമ്യതേ| യതോऽഗ്നിസാദഹേതുത്വമദുഷ്ടാനാം തേഷാം ന സമ്ഭവതി| തസ്മാദ്ദുഷ്ടൈര്ദോഷൈരഗ്നിഃ സീദതീത്യര്ഥാല്ലഭ്യതേ| നനു, കഥം വര്ഷാസു ദോഷാണാം ദുഷ്ടത്വം സ്യാത് ? ഇത്യാഹ-ദുഷ്യന്തീത്യാദി| തേ ദോഷാ ദുഷ്യന്തി| കദാ ? അമ്ബരേ-വിയതി, അമ്ബുലമ്ബാമ്ബുദേ-അമ്ബുനാ ലമ്ബാ അതിനിര്ഭരത്വാദമ്ബുലമ്ബാ ഈദൃശാ അമ്ബുദാഃ-മേഘാഃ, യസ്മിന്നേവംവിധേ സതി| അനേന ച വിശേഷണേനാസ്യ കാലസ്യ സ്വരൂപമുപലക്ഷയന്ത്യാചാര്യാഃ| യദൈവംവിധോ വര്ഷാകാലഃ സമ്പദ്യതേ, തദൈവൈതേ ദോഷാ ദുഷ്യന്തി-സ്വകര്മണ്യയോഗ്യാഃ സമ്പദ്യന്തേ, ന വര്ഷാകാലമാത്രേऽനാസാദിതസ്വരൂപേ| തഥാ, സതുഷാരേണ മരുതാ-സജലകണേന പവനേന, തഥാ, സഹസാ-ഗ്രീഷ്മതാപസന്താപാദനന്തരമേവ, ശീതലേനാഭ്യന്തരോ വായുര്ദുഷ്യതി| തഥാ, ഭുവോ ബാഷ്പഃ-ഊഷ്മാ ഭൂബാഷ്പസ്തേന| തഥാ, കാലസ്വാഭാവ്യാച്ചാമ്ലപാകേന വാരിണാ പിത്തം ദുഷ്യതി| തഥാ, മലിനേന വാരിണാ-ലൂതാദിതന്തുവിണ്മൂത്രേത്യാദികലുഷേണ വര്ഷാജലേന, കാലസ്വാഭാവ്യാച്ചാതിശയേന മന്ദത്വം ഗതേനാഗ്നിനാ ശ്ലേഷ്മാ ദുഷ്യതി| തദേവമസ്മിന്കാലേ വാതപിത്തശ്ലേഷ്മാണോ യുഗപത്കാലസ്വാഭാവ്യാദ്ദുഷ്യന്തി| നന്വിഹ ത്രയാണാമപി ദോഷാണാം കോപോऽനുജ്ഞായതേ| വക്ഷ്യതി തു (ഹൃ.സൂ.അ. ൧൨|൨൪)-"ചയപ്രകോപപ്രശമാ വായോര്ഗ്രീഷ്മാദിഷു ത്രിഷു" ഇതി| തദിമേ വചസീ പരസ്പരം വ്യാഘ്നാതേ| അത്രോച്യതേ| നാനയോര്വാക്യയോര്മിഥോ വിരോധഃ സമ്ഭാവ്യതേ| യസ്മാദിഹ ദുഷ്യന്തീത്യുക്ത്യാ സ്വസ്ഥാനസ്ഥാ ഏവ ദുഷ്ടിം പ്രാപ്താ വിഷാദിസ്പൃഷ്ടദ്രവ്യവത്കാര്യകരണേऽസമര്ഥാ ജായന്ത ഇത്യുക്തമ്| ചയപ്രകോപപ്രശമാ ഇത്യത്ര പ്രകര്ഷേണ കോപഃ സ്ഥാനാന്തരഗതിലക്ഷണോ ഗദിതഃ| തദേവമസ്മിന് കാലേ വായോഃ കദാചിദ്ദുഷ്ടത്വം സ്യാത് കദാചിത്കോപശ്ച, ഇതി വചനാഭ്യാമേതാഭ്യാം പ്രത്യപാദി| പിത്തശ്ലേഷ്മണോസ്തു ദുഷ്ടത്വമാത്രമേവ| ഇതി ന കിഞ്ചിദത്രാസമഞ്ജസമ്| തേഷ്വിത്യാദി| ഇതി-പ്രകാരേ| അന്യോന്യം ദൂഷയിതും ശീലം യേഷാം വാതാദീനാം ത ഏവമ്, തേഷു-അനേന പ്രകാരേണ പരസ്പരം ദൂഷണസ്വഭാവേഷു സത്സു, ഭജേത്സാധാരണം സര്വം-യത്കിഞ്ചിദ്വാതാദീനാം യുഗപത് പ്രശമനം പ്രശമനം തത്സര്വം സേവേത| യച്ചോഷ്മണോ ജാഠരാഗ്നേഃ, തേജനം-ഉദ്ദീപനം, തദ്ഭജേത്| ഊഷ്മണസ്തേജനസ്യാത്ര ചശബ്ദപ്രയുക്തസ്യോപാദാനം പ്രാധാന്യഖ്യാപനാര്ഥമ്| അഗ്നിര്ഹി സര്വഭാവാനാം പ്രധാനമ്| തഥാ ച വക്ഷ്യതി (സങ്ഗ്രഹേ ശാ.അ.൬)- "ശാന്തേऽഗ്നൌ മ്രിയതേ, യുക്തേ ചിരം ജീവത്യനാമയഃ| രോഗീ സ്യാദ്വികൃതേ, മൂലമഗ്നിസ്തസ്മാന്നിരുച്യതേ" ഇതി| തസ്മാദഗ്ന്യുത്തേജനാര്ഥം യത്നഃ കാര്യ ഇതി ഭാവഃ| ഭജേദിതി ക്രിയാപദം ആദിദീപകത്വാത് "ഭോജനം ത്വതിദുര്ദിനേ" ഇതി യാവത്സര്വേഷു യോജ്യമ്|

Adhikarana sAdhAraNamAsthApanAdi,varShAvisheSheBojanavisheShaH (45-47) · Śloka 47

കിം തത്സാധാരണമിതി? തദുദാഹരണാര്ഥമാഹ ആസ്ഥാപനം ശുദ്ധതനുര്ജീര്ണം ധാന്യം രസാന് കൃതാന്| ജാങ്ഗലം പിശിതം യൂഷാന് മധ്വരിഷ്ടം ചിരന്തനമ്||൪൫|| മസ്തു സൌവര്ചലാഢ്യം വാ പഞ്ചകോലാവചൂര്ണിതമ്| ദിവ്യം കൌപം ശൃതം ചാമ്ഭോ ഭോജനം ത്വതിദുര്ദിനേ||൪൬|| വ്യക്താമ്ലലവണസ്നേഹം സംശുഷ്കം ക്ഷൌദ്രവല്ലഘു| |൪൭|

സ൦--ശുദ്ധാ തനുര്യസ്യ സ ഏവമ്ഭൂതഃ-കൃതവിരേകാദിഃ സന്, ആസ്ഥാപനം-നിരൂഹം, ഭജേത്| തഥാ, ജീര്ണം ധാന്യം-പുരാണയവഗോധൂമാദികമ്| തഥാ, രസാന്-മാംസരസാന്| കിമ്ഭൂതാന് ? കൃതാന്,- സ്നേഹശുണ്ഠ്യാദിയുതാന്| തഥാ, ജാങ്ഗലം പിശിതം-ഹരിണൈണാദികം മാംസമ്| തഥാ, യൂഷാന്-മുദ്ഗദാഡിമാദികൃതാന്| തഥാ, മധു-മാര്ദ്വീകമ്, അരിഷ്ടമ്, ദ്വയമപ്യേതത് ചിരന്തനം-പുരാണമ്, ന തു നവമ്, ആഗ്നിമാന്ദ്യഭയാത്| മസ്തു സൌവര്ചലാഢ്യം-അക്ഷലവണസംയുക്തമ്| വേതി സമുച്ചയേ| കിമ്ഭുതം മസ്തു ? പിപ്പലീപിപ്പലീമൂലചവ്യചിത്രകനാഗരാഃ പഞ്ചകോലമ്, തേനാവചൂര്ണിതമ്| തഥാ, ദിവ്യം ആകാശജം, തഥാ കൌപം, തഥാ ശൃതം-ക്വഥിതം, ചാമ്ഭഃ പിബേത്| ചഃ സമുച്ചയേ| ദിവി ഭവം ദിവ്യമ്, ദിഗാദിത്വാദ്യത്| കൂപേ ഭവം കൌപമ്, പ്രാഗ്ദീവ്യതോऽണ്| അതിദുര്ദിനേ-വാതവര്ഷാകുലേऽഹനി, വ്യക്താഃ-പ്രധാനാഃ, അമ്ലലവണസ്നേഹാ യത്ര തദ്ഭോജനം ഭജേത്| തഥാ, സംശുഷ്കം-ശുഷ്കപ്രായമ്| തഥാ, ക്ഷൌദ്രവത്-സമാക്ഷികമ്| തഥാ, ലഘു| നനു, "വാതലം മധു" ഇതി (ഹൃ.സൂ.അ. ൫|൫൨) വക്ഷ്യതി| പവനശ്ചാത്ര കുപ്യതീത്യുക്തമ്| അതോ മാക്ഷികസ്യാത്രോപയോഗോ ന യുക്തഃ| അത്രോച്യതേ| ദേഹധാതവോऽസ്മിന് കാലേ ക്ലേദമുപയാന്തി| തതശ്ച ക്ലേദസംരക്ഷണേ ഏവോപക്ഷീണപ്രഭവത്വാത് മധു മരുത്കോപം വിധാതുമസമര്ഥമ്| തസ്മാന്മധൂപയോഗോ ന്യായ്യ ഏവ|

Adhikarana puruShavartanaprakAraH (47-48) · Śloka 48

അഥാऽത്ര കാലേ യാദൃശഃ പുരുഷഃ സ്യാത്തം ദര്ശയതി | അപാദചാരീ സുരഭിഃ സതതം ധൂപിതാമ്ബരഃ||൪൭|| ഹര്മ്യപൃഷ്ഠേ വസേദ്ബാഷ്പശീതശീകരവര്ജിതേ| |൪൮|

സ൦-പാദാഭ്യാം ചരതി നിത്യം പാദാചാരീ, നൈവ യഃ സോऽപാദചാരീ,-യാനയായീ സ്യാത്| തഥാ, സുരഭിഃ-ശോഭനഗന്ധയോഗാത്| "സ്നാനശീലഃ സുസുരഭിഃ" (ഹൃ.സൂ.അ. ൨|൩൧) ഇത്യനേനൈവാസ്യാര്ഥസ്യോക്തത്വാത് സുരഭിഗ്രഹണമതിശയാര്ഥമ്| തഥാ, സതതം അവിരതം, ധൂപിതേऽമ്ബരേ യസ്യ സ ഏവമ്| തഥാ, ഹര്മ്യപൃഷ്ഠേ-ധവലഗൃഹതലേ, വസേത്-തിഷ്ഠേത്| കീദൃശേ ? ബാഷ്പശ്ച ശീതം ച ശീകരശ്ച തൈര്വര്ജിതേ|

Adhikarana nadIjalAdipa~jcatyAgaH (48) · Śloka 48

| നദീജലോദമന്ഥാഹഃസ്വപ്നായാസാതപാംസ്ത്യജേത്||൪൮||

സ൦-തഥാ, നദീജലാദീന് പഞ്ച ത്യജേത്| ഉദകാലോഡിതാഃ സക്തവഃ സസര്പിഷ്കാ ഉദമന്ഥവാച്യാ ജലാവക്ഷീരീസംജ്ഞാഃ| തദത്ര കാലേ സാമ്യത്വാത്സക്തവസ്തക്രാദിസംയോഗാന്നാത്യന്തമനിഷ്ടാഃ| പാനീയ സംയോഗാത്തു വാതലാഃ, പ്രകൃഷ്ടവാതലേ കാലേ നാഭീഷ്ടാ ഏവ| മുനിനാ ത്വേവമുക്തമ് (ച. സൂ.അ. ൬|൩൪)- "ഉദമന്ഥം ദിവാസ്വപ്നമവശ്യായം നദീജലമ്| വ്യായാമമാതപം ചൈവ വ്യവായം ചാത്ര വര്ജയേത്" ഇതി| അധുനാ ശരച്ചര്യാം വിവക്ഷുരിദമാഹ-

Adhikarana sharaccaryA (49-50) · Śloka 50

വര്ഷാശീതോചിതാങ്ഗാനാം സഹസൈവാര്കരശ്മിഭിഃ| തപ്താനാം സഞ്ചിതം വൃഷ്ടൌ പിത്തം ശരദി കുപ്യതി||൪൯|| തജ്ജയായ ഘൃതം തിക്തം വിരേകോ രക്തമോക്ഷണമ്| |൫൦|

സ൦-വര്ഷാസു ശീതം വര്ഷാശീതം, തദുചിതം-സാത്മ്യം യസ്യ, തദേവംവിധമങ്ഗം-വപുര്യേഷാം തേ വര്ഷാശീതോചിതാങ്ഗാ നരാഃ, തേഷാം സഹസൈവ-ഝടിത്യേവ, ശരദി ജാതായാം, അര്കരശ്മിഭിഃ-ഭാനുഭാഭിസ്തപ്താനാം സതാം പിത്തം കുപ്യതി| കിമ്ഭൂതമ് ? വൃഷ്ടൌ സഞ്ചിതം,-വര്ഷാസു വൃദ്ധിം ഗതമ്| യതശ്ചൈവം തതശ്ച തജ്ജയായ തിക്തം ഘൃതം-കുഷ്ഠചികിത്സിതോക്തം, യോജ്യമിതി വാക്യശേഷഃ| യദി വാ, തിക്തൈര്ദ്രവ്യൈഃ സാധിതമ്| തഥാ, വിരേകോ യോജ്യഃ| തഥാ, രക്തമോക്ഷണം ച| സര്വോപക്രമേഭ്യഃ പിത്തേ വിരേകസ്യ ജ്യായസ്ത്വാദിഹ പൂര്വമുപന്യാസഃ| തഥാ ഹ്യാഹ (ചരകേ സൂ.അ. ൨൫|൩൯)- "വിരേചനം പിത്തഹരാണാമ്" ഇതി| തതോ രക്തമോക്ഷണം, പിത്താധാരത്വാദ്രക്തസ്യ| വിരേചനാങ്ഗത്വാച്ച തജ്ജയായ ഘൃതം തിക്തമിതി ഘൃതസ്യ പൂര്വമുപന്യാസഃ| ന ഹ്യസ്നിഗ്ധസ്യ വിരേചനപ്രാപ്തിരസ്തി| തഥാ ച വക്ഷ്യതി (ഹൃ. സൂ. അ. ൧൮|൫൯)- "സ്നേഹസ്വേദാവനഭ്യസ്യ കുര്യാത്സംശോധനം തു യഃ| ദാരു ശുഷ്കമിവാനാമേ ശരീരം തസ്യ ദീര്യതേ" ഇതി| തഥാ, വിരിക്തസ്യ സ്രുതരക്തസ്യ ച പവനപ്രകോപഭയമ്| കാലസ്വാഭാവ്യാച്ച പിത്തകോപഭയമ്| തദേതത്പരിഹര്തും തഥാ ദേഹപുഷ്ട്യര്ഥമഗ്നിസന്ധുക്ഷണാര്ഥം ച തിക്തഘൃതോപയോഗഃ കാര്യഃ| ഇത്യനേകകാര്യകരണത്വേന പ്രാധാന്യാച്ച തിക്തഘൃതസ്യ പൂര്വമുപന്യാസഃ| അസമാസകരണം ച ജ്ഞാപനാര്ഥമ്| നൈതാനി സര്വാണ്യവശ്യം തിക്തഘൃതാദീനി തദാ കാര്യാണി| കിം തര്ഹി ? ദേശാദ്യനുരോധാത് കദാചിത്പിത്തവിജയായ തിക്തം ഘൃതം, കദാചിദ്വിരേകഃ, കദാചിദ്രക്തമോക്ഷഃ, കദാചിദ്ദ്വയം, കദാചിത്സകലാന്യേവേതി| വിരേകസ്തു പിത്തവിജയാര്ഥമവശ്യം ശരദി കാര്യഃ| യഥാ-വസന്തേ ശ്ലേഷ്മവിജയായ വമനമ്, വര്ഷാസു ച പവനവിജയായ ബസ്തിഃ| അത ഏവ പ്രാങ്നിര്ദിഷ്ടം വസന്തേ വമനം, വര്ഷാസു ചാസ്ഥാപനം, ശരദി വിരേക ഇതി|

Adhikarana kShudhitasya tiktAdiguNayutaBojanAdi (50-51) · Śloka 51

| തിക്തം സ്വാദു കഷായം ച ക്ഷുധിതോऽന്നം ഭജേല്ലഘു||൫൦|| ശാലിമുദ്ഗസിതാധാത്രീപടോലമധുജാങ്ഗലമ്| |൫൧|

സ൦-ക്ഷുധിതോऽന്നം-ഭോജനം, തിക്താദിഗുണയുക്തം ഭജേത്| ക്ഷുധിതഗ്രഹണമതിബുഭുക്ഷിതപ്രതിപാദനാര്ഥമ്, അക്ഷുധിതസ്യ ഭോജനാധികാരാഭാവാത്| കിം തത്തിക്താദിഗുണയുക്തമ് ? ഇത്യാഹ-ശാലീത്യാദി| ശാല്യാദീന് സപ്ത ഭജേത്|

Adhikarana haMsodakam (51-53) · Śloka 53

| തപ്തം തപ്താംശുകിരണൈഃ ശീതം ശീതാംശുരശ്മിഭിഃ||൫൧|| സമന്താദപ്യഹോരാത്രമഗസ്ത്യോദയനിര്വിഷമ്| ശുചി ഹംസോദകം നാമ നിര്മലം മലജിജ്ജലമ്||൫൨|| നാഭിഷ്യന്തി ന വാ രൂക്ഷം പാനാദിഷ്വമൃതോപമമ്| |൫൩|

സ൦-സമന്താത്-സര്വതഃ, സൂര്യപ്രഭാഭിരഹനി തപ്തം-ക്വഥിതമ്, ചന്ദ്രകിരണൈര്നിശി ശീതീകൃതമ്| തഥാ, അഗസ്ത്യോദയേന നിര്വിഷീകൃതമ്| തഥാ, ശുചി-പവിത്രമ്| വര്ഷാസു ഹ്യശുചീത്യുക്തമ്| തച്ച ഹംസോപഭോഗ്യതയാ ഹംസവദതിനൈര്മല്യാദ്ധംസോദകം നാമ തന്ത്രകാരൈരായുര്വേദശാസ്ത്രേ സംജ്ഞിതമ്| തഥാ, നിര്മലം-അകലുഷമ്| തഥാ, മലാന്വാതപിത്തശ്ലേഷ്മണോ, ജയതീതി മലജിത്| അഗസ്ത്യോദയനിര്വിഷശബ്ദേന വിശേഷണേനൈതത് പ്രതിപാദയതി, യഥാ-യദന്തരിക്ഷപ്രഭവം സരസ്തഡാഗാദിസ്ഥം ജലം, തദേവ പ്രായേണ ശരദ്യേവംഗുണം വേദ്യമ്| ന കൂപാദിപ്രഭവമ്, തസ്യ സദാ നിര്വിഷത്വാത്| തഥാ ചാന്തരിക്ഷപ്രഭവമേവം പഠ്യതേ (ഹൃ. സൂ. അ. ൫|൮)- "ലൂതാദിതന്തുവിണ്മൂത്രവിഷസംശ്ലേഷദൂഷിതമ്" ഇതി| തച്ച നാഭിഷ്യന്ദി-ന സ്രുതിരൂപശ്ലേഷ്മകാരി, ന വാ രൂക്ഷം-ന വാതപ്രകോപകാരി| വാശബ്ദശ്ച ശബ്ദസ്യാര്ഥേऽത്ര| യതസ്തപ്താംശുകിരണൈസ്തപ്തമ്, യതശ്ച ശീതാംശുകരൈഃ ശീതം-പ്രാഹ്ലാദിതമ്, ഇത്ഥം സ്നേഹരൌക്ഷ്യയോരന്തരേ വര്തമാനം പാനാദിഷ്വമൃതോപമമ്| ആദിശബ്ദേന സ്നാനാവഗാഹയോര്ഗ്രഹഃ| കുപിതദോഷശമനാദകുപിതദോഷസാമ്യാനുവൃത്തിഹേതുത്വാച്ചാമൃതതുല്യമേതജ്ജലം ഭജേദിതി യോജ്യമ്| അത്രോഷ്ണാംശുഗ്രഹണമഗ്നിതാപനിവൃത്ത്യൈ| കിരണഗ്രഹണം സാക്ഷാത്തത്സ്പര്ശസമ്ഭാവനാര്ഥമ്| തൃണദവപലാശാദിഭിരാസ്തൃതമപി രവിസ്താപയതി ന തു തത്തഥാ ഗുണവത്| അതഃ കിരണഗ്രഹണേന തദ്വ്യവധാനവ്യുദാസം കരോതി| നനു ച, സര്വം ദിനം സൂര്യകിരണൈസ്താപഃ സമ്ഭവതി| ചന്ദ്രകരൈസ്തു സര്വാം രാത്രിം കഥമിവ സ്യാത് ? യതഃ സകലസ്യ ചന്ദ്രമസഃ പൌര്ണമാസ്യാമേവ സര്വസ്യാം രാത്ര്യാം സമ്ഭവോ നാന്യത്ര| തസ്മാച്ഛീതം ചന്ദ്രകിരണൈ രാത്ര്യാമിതി നൈതദ്യുക്തമ്| അത്രോച്യതേ| വിമലേ വ്യോമനി യഥൈവ രവിചന്ദ്രൌ യഥാകാലമവ്യാഹതസ്വരൂപം പ്രാപ്തൌ പഥ്യതാം ജലസ്യാപാദയതസ്തദ്വന്നക്ഷത്രാണ്യപി| തസ്മാന്നക്ഷത്രൈരപി ശീതം ചന്ദ്രേണേവ ശ്രേഷ്ഠമേവ ഭവത്യുദകമ്| ഏവം ചൈതദവഗച്ഛേത്, അന്യഥൈതദ്വാക്യമയുക്തമിവ സ്യാത്| ചരകമുനിനാപ്യനേനൈവാऽഭിപ്രായേണ നക്ഷത്രഗ്രഹണം നാകാരി| യഥാ (ച. സൂ. അ. ൬|൪൫)- "ദിവാ സൂര്യാംശുസന്തപ്തം നിശി ചന്ദ്രാംശുശീതലമ്|" ഇതി| അഷ്ടാങ്ഗസങ്ഗ്രഹേऽപ്യുക്തമ് (സൂ.അ. ൪.)- "ദിവാ ദിവാകരകരൈര്നിശാകരകരൈര്നിശി" ഇതി| അത്ര ഹി സകലസ്യാഹോരാത്രസ്യ രവിശശിയോഗായ ദിവാനിശാഗ്രഹണമ്, അന്യഥൈതദനര്ഥകം സ്യാത്, വ്യഭിചാരാഭാവാത്|

Adhikarana pradoShe kaumudIBajanam (53-54) · Śloka 54

| ചന്ദനോശീരകര്പൂരമുക്താസ്രഗ്വസനോജ്ജ്വലഃ||൫൩|| സൌധേഷു സൌധധവലാം ചന്ദികാം രജനീമുഖേ| |൫൪|

സ൦-ചന്ദനം ചോശീരം ച കര്പൂരശ്ച മുക്താശ്ച സ്രജശ്ച വസനാനി ച, തൈരുജ്ജ്വലഃ-ശോഭനഃ സന്, സൌധേഷു-ധവലഗൃഹപൃഷ്ഠേഷു, ചന്ദ്രികാം ജ്യോത്സ്നാം, ഭജേത്| കദാ ? രജനീമുഖേ,-പ്രദോഷേ| പരതസ്തു നിദാഘ ഇവ ന സേവ്യാ, അവശ്യായഭയാത്| അവശ്യായോ ഹ്യത്ര പരിഹാര്യഃ| തഥാ ചാഹ-

Adhikarana tuShArAdidashaparityAgaH (54-55) · Śloka 55

| തുഷാരക്ഷാരസൌഹിത്യദധിതൈലവസാതപാന്||൫൪|| തീക്ഷ്ണമദ്യദിവാസ്വപ്നപുരോവാതാന് പരിത്യജേത്| ||൫൫||

സ൦-തുഷാരാദീന് ദശ പരിത്യജേത്| തുഷാരോ-അവശ്യായഃ| ക്ഷാരോ-യവക്ഷാരാദിഃ| സൌഹിത്യം-തൃപ്തിഃ| തീക്ഷ്ണം ച തന്മദ്യം ച തീക്ഷ്ണമദ്യമ്| പുരോവാതഃ-പൂര്വദിഗാഗതോ വാതഃ|

Adhikarana samAsena RUtucaryA RutuvisheShe~annapAnAdi (56-57) · Śloka 57

വ്യാസേന ഋതുചര്യാമുക്ത്വാ സമാസേനാഹ- | ശീതേ വര്ഷാസു ചാദ്യാംസ്ത്രീന് വസന്തേऽന്ത്യാന് രസാന്ഭജേത് സ്വാദും നിദാഘേ, ശരദി സ്വാദുതിക്തകഷായകാന്| ശരദ്വസന്തയോ രൂക്ഷം ശീതം ഘര്മഘനാന്തയോഃ||൫൬|| അന്നപാനം സമാസേന വിപരീതമതോऽന്യദാ| |൫൭|

സ൦-ശീതേ-ഹേമന്തശിശിരയോഃ, വര്ഷാസു ചാദ്യാംസ്ത്രീന്-സ്വാദ്വമ്ലലവണാഖ്യാന്, രസാന് ഭജേത്| വസന്തേ ചാന്ത്യാംസ്ത്രീന്-തിക്തകടുകഷായാന് ഭജേത്| സ്വാദും നിദാഘേ-ഗ്രീഷ്മേ മധുരം, ഭജേത്| ശരദി സ്വാദുതിക്തകഷായാന് ഭജേത്| ശരദ്വസന്തയോ രൂക്ഷമന്നപാനം സമാസേന ഭജേത്| അതോ വിപരീതം-സ്നിഗ്ധമ്, അന്യദാ-ഹേമന്തശിശിരഗ്രീഷ്മവര്ഷാസു| ശീതമന്നപാനം ഘര്മഘനാന്തയോര്ഭജേത്| അതോ വിപരീതം-ഉഷ്ണമന്നപാനമ്, അന്യദാ-ഹേമന്തശിശിരവസന്തവര്ഷാഖ്യേ കാലേ, ഭജേത്|

Adhikarana upadiShTAhArasyApavAdaH (57) · Śloka 57

സമ്പ്രതി സേവ്യത്വേനോപദിഷ്ടസ്യാഹാരസ്യാപവാദമാഹ | നിത്യം സര്വരസാഭ്യാസഃ സ്വസ്വാധിക്യമൃതാവൃതൌ||൫൭||

സ൦-നിത്യം-സര്വദാ, സര്വേഷാം-ഷണ്ണാമപി രസാനാം, അഭ്യാസഃ-ശീലനം, കാര്യമിതി വാക്യശേഷഃ| "സര്വരസാഭ്യാസോ ബലകരാണാമ്" ഇതി (സം. സൂ. അ. ൧൩) വചനാത്| നന്വേവം സതി യഥര്തുസേവ്യത്വേന രസനിയമോ യഃ പൂര്വം കൃതഃ സ വിരുദ്ധഃ ? നേത്യാഹ-സ്വസ്വേത്യാദി| ഋതാവൃതാവിതി വീപ്സായാം ദ്വിത്വമ്| സ്വം ച സ്വം ച സ്വസ്വം, തസ്യാധിക്യ-ഭൂയസ്ത്വം, കാര്യമിതി ശേഷഃ| യഥാ-ശീതേ വര്ഷാസു ചാദ്യാംസ്ത്രീനിത്യുക്തമ്| തദേതേഷു ഋതുഷ്വേതേ രസാ ഭൂയസോപയോക്തവ്യാഃ, ന ത്വേത ഏവേത്യര്ഥഃ| തഥാ, സമധാതും പ്രതി സമേ ദേശേ ചൈഷ നിയമോ വേദ്യഃ| അന്യത്ര തു ജാങ്ഗലേऽനൂപേ വാ ദേശേ വിഷമധാതോശ്ച ധാതുസാമ്യോത്പാദനാര്ഥം ദേശദേഹാനുഗുണമന്യര്തുവിഹിതവിധാനമന്യസ്മിന്നപ്യൃതാവനുഷ്ഠേയമേവ|

Adhikarana RutusandhiH Rutusandhau sevanIyaprakAraH sahasA tyAgashIlanAdrogAH (3) · Śloka 3

കിമന്യസ്മിന്നൃതൌ പ്രാപ്തേ, പൂര്വര്തുചര്യാ സഹസൈവ ത്യാജ്യാऽന്യാ ച സേവ്യാ ? നേത്യാഹ ഋത്വോരന്ത്യാദിസപ്താഹാവൃതുസന്ധിരിതി സ്മൃതഃ| തത്ര പൂര്വോ വിധിസ്ത്യാജ്യഃ സേവനീയോऽപരഃ ക്രമാത്||൫൮|| അസാത്മ്യജാ ഹി രോഗാഃ സ്യുഃ സഹസാ ത്യാഗശീലനാത്| ൫൮ ൧/൨| ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസൂനുശ്രീമദ്വാഗ്ഭടവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയസംഹിതായാം സൂത്രസ്ഥാനേ ഋതുചര്യാ നാമ തൃതീയോऽധ്യായഃ||൩||

സ൦-ഋത്വോഃ-ശിശിരവസന്തയോര്ഗ്രീഷ്മപ്രാവൃഷോരിത്യാദികയോഃ, അന്ത്യശ്ചാദിശ്ച യൌ സപ്താഹൌ താവൃതുസന്ധിരിതി സ്മൃതഃ-ഇത്യുച്യതേ| തത്ര-സപ്താഹദ്വയലക്ഷണ ഋതുസന്ധൌ, പൂര്വഃ-പൂര്വര്തുസമ്ബന്ധീ, വിധിസ്ത്യാജ്യഃ| അപരഃ-ഏഷ്യദ്ദതുസമ്ബന്ധീ, സേവനീയഃ| കഥമ് ? ക്രമാത്,-ക്രമേണ, "പാദേനാപഥ്യമഭ്യസ്തമ്" (ഹൃ. സൂ. അ. ൭|൪൭) ഇത്യാദിനാ| സപ്താനാമഹ്നാം സമാഹാരഃ സപ്താഹഃ| സപ്താഹശ്ച സപ്താഹശ്ച സപ്താഹൌ| "രാജാഹഃസഖിഭ്യഷ്ടച്" ഇതി ടച് സമാസാന്തഃ| "ന സംഖ്യാദേഃ സമാഹാരേ" ഇത്യഹ്നാദേശനിഷേധഃ| നനു, കിമേവം ത്യാഗഃ സേവനം ച ക്രിയതേ ? ഇത്യാഹ-അസാത്മ്യജാ ഇത്യാദി| യസ്മാത് സഹസാ ത്യാഗശീലനാത് അസാത്മ്യാത്-അനുചിതാജ്ജാതാ അസാത്മ്യജാ രോഗാഃ സ്യുഃ| തതഃ സഹസാ ത്യാഗശീലനം ന കാര്യമിതി ഭാവഃ| ഇതി ശ്രീമൃഗാങ്കദത്തപുത്രശ്രീമദരുണദത്തവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയടീകായാം സര്വാങ്ഗസുന്ദരാഖ്യായാം സൂത്രസ്ഥാനേ തൃതീയോऽധ്യായഃ സമാപ്തഃ|| ൩||