Adhikarana RutucaryAdhyAyastRutIyaH (2) · Śloka 2
ഋതുവിശേഷവശാച്ചാഹാരവിഹാരസേവനപ്രതിപാദനാര്ഥമൃതുചര്യായാ ആരമ്ഭ ഇത്യാഹ അഥാത ഋതുചര്യാധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ| (ഗദ്യസൂത്രേ|൨|
ऋतुविशेषवशाच्चाहारविहारसेवनप्रतिपादनार्थमृतुचर्याया आरम्भ इत्याह अथात ऋतुचर्याध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे|२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ShaDRutavaH ,uttarAyaNam (1-2) · Śloka 2
അഥ ക ഋതവഃ ? ഇത്യാഹ മാസൈര്ദ്വിസംഖ്യൈര്മാഘാദ്യൈഃ ക്രമാത് ഷഡൃതവഃ സ്മൃതാഃ| ശിശിരോऽഥ വസന്തശ്ച ഗ്രീഷ്മോ വര്ഷാശരദ്ധിമാഃ||൧|| ശിശിരാദ്യാസ്ത്രിഭിസ്തൈസ്തു വിദ്യാദയനമുത്തരമ്| ആദാനം ച, തദാദത്തേ നൃണാം പ്രതിദിനം ബലമ്||൨||
अथ क ऋतवः ? इत्याह मासैर्द्विसंख्यैर्माघाद्यैः क्रमात् षडृतवः स्मृताः| शिशिरोऽथ वसन्तश्च ग्रीष्मो वर्षाशरद्धिमाः||१|| शिशिराद्यास्त्रिभिस्तैस्तु विद्यादयनमुत्तरम्| आदानं च, तदादत्ते नृणां प्रतिदिनं बलम्||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana balAdAne yuktiH (3-4) · Śloka 4
കയാ യുക്ത്യാ ബലമാദത്തേ ? ഇത്യാഹ തസ്മിന് ഹ്യത്യര്ഥതീക്ഷ്ണോഷ്ണരൂക്ഷാ മാര്ഗസ്വഭാവതഃ| ആദിത്യപവനാഃ സൌമ്യാന് ക്ഷപയന്തി ഗുണാന് ഭുവഃ||൩|| തിക്തഃ കഷായഃ കടുകോ ബലിനോऽത്ര രസാഃ ക്രമാത്| തസ്മാദാദാനമാഗ്നേയമ്|൪|
कया युक्त्या बलमादत्ते ? इत्याह तस्मिन् ह्यत्यर्थतीक्ष्णोष्णरूक्षा मार्गस्वभावतः| आदित्यपवनाः सौम्यान् क्षपयन्ति गुणान् भुवः||३|| तिक्तः कषायः कटुको बलिनोऽत्र रसाः क्रमात्| तस्मादादानमाग्नेयम्|४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dakShiNAyanam (4-5) · Śloka 5
| ഋതവോ ദക്ഷിണായനമ്||൪|| വര്ഷാദയോ വിസര്ഗശ്ച| |൫|
| ऋतवो दक्षिणायनम्||४|| वर्षादयो विसर्गश्च| |५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana balavisargai yuktiH (5-6) · Śloka 6
യദ്ബലം വിസൃജത്യയമ്| സൌമ്യത്വാദത്ര സോമോ ഹി ബലവാന് ഹീയതേ രവിഃ||൫|| മേഘവൃഷ്ട്യനിലൈഃ ശീതൈഃ ശാന്തതാപേ മഹീതലേ| സ്നിഗ്ധാശ്ചേഹാമ്ലലവണമധുരാ ബലിനോ രസാഃ||൬||
यद्बलं विसृजत्ययम्| सौम्यत्वादत्र सोमो हि बलवान् हीयते रविः||५|| मेघवृष्ट्यनिलैः शीतैः शान्ततापे महीतले| स्निग्धाश्चेहाम्ललवणमधुरा बलिनो रसाः||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shItAdau balavicAraH (7) · Śloka 7
ശീതേऽഗ്ര്യം വൃഷ്ടിധര്മേऽല്പം ബലം മധ്യം തു ശേഷയോഃ| |൭|
शीतेऽग्र्यं वृष्टिधर्मेऽल्पं बलं मध्यं तु शेषयोः| |७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana hemante~analasya prabalyam hemantacaryA svAdvamlAdisevanam (7-8) · Śloka 8
അത ഏവാഹ ശാസ്ത്രകൃത് | ബലിനഃ ശീതസംരോധാദ്ധേമന്തേ പ്രബലോऽനലഃ||൭|| ഭവത്യല്പേന്ധനോ ധാതൂന് സ പചേദ്വായുനേരിതഃ| അതോ ഹിമേऽസ്മിന്സേവേത സ്വാദ്വമ്ലലവണാത്രസാന്||൮||
अत एवाह शास्त्रकृत् | बलिनः शीतसंरोधाद्धेमन्ते प्रबलोऽनलः||७|| भवत्यल्पेन्धनो धातून् स पचेद्वायुनेरितः| अतो हिमेऽस्मिन्सेवेत स्वाद्वम्ललवणात्रसान्||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bubhukShitasya prAtareva bhojanam vAtaghnatailAbhya~ggAdi (9-10) · Śloka 10
ദൈര്ഘ്യാന്നിശാനാമേതര്ഹി പ്രാതരേവ ബുഭുക്ഷിതഃ| അവശ്യകാര്യം സമ്ഭാവ്യ യഥോക്തം ശേഏലയേദനു||൯|| വാതഘ്നതൈലൈരഭ്യങ്ഗം മൂര്ധ്നി തൈലം വിമര്ദനമ്| നിയുദ്ധം കുശലൈഃ സാര്ധം പാദാഘാതം ച യുക്തിതഃ||൧൦||
दैर्घ्यान्निशानामेतर्हि प्रातरेव बुभुक्षितः| अवश्यकार्यं सम्भाव्य यथोक्तं शेएलयेदनु||९|| वातघ्नतैलैरभ्यङ्गं मूर्ध्नि तैलं विमर्दनम्| नियुद्धं कुशलैः सार्धं पादाघातं च युक्तितः||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana snAnAdi, mAMsAdisevanam (11-14) · Śloka 14
കഷായാപഹൃതസ്നേഹസ്തതഃ സ്നാതോ യഥാവിധി| കുങ്കുമേന സദര്പേണ പ്രദിഗ്ധോऽഗുരുധൂപിതഃ||൧൧|| രസാന് സ്നിഗ്ധാന് പലം പൃഷ്ടം ഗൌഡമച്ഛസുരാം സുരാമ്| ഗോധൂമപിഷ്ടമാഷേക്ഷുക്ഷീരോത്ഥവികൃതീഃ ശുഭാഃ||൧൨|| നവമന്നം വസാം തൈലം, ശൌചകാര്യേ സുഖോദകമ്| പ്രാവാരാജിനകൌശേയപ്രവേണീകൌചവാസ്തൃതമ്||൧൩|| ഉഷ്ണസ്വഭാവൈര്ലഘുഭിഃ പ്രാവൃതഃ ശയനം ഭജേത്| യുക്ത്യാऽര്കകിരണാന് സ്വേദം പാദത്രാണം ച സര്വദാ||൧൪||
कषायापहृतस्नेहस्ततः स्नातो यथाविधि| कुङ्कुमेन सदर्पेण प्रदिग्धोऽगुरुधूपितः||११|| रसान् स्निग्धान् पलं पृष्टं गौडमच्छसुरां सुराम्| गोधूमपिष्टमाषेक्षुक्षीरोत्थविकृतीः शुभाः||१२|| नवमन्नं वसां तैलं, शौचकार्ये सुखोदकम्| प्रावाराजिनकौशेयप्रवेणीकौचवास्तृतम्||१३|| उष्णस्वभावैर्लघुभिः प्रावृतः शयनं भजेत्| युक्त्याऽर्ककिरणान् स्वेदं पादत्राणं च सर्वदा||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vilAsinInAM shItaharatvam (15) · Śloka 15
പീവരോരുസ്തനശ്രോണ്യഃ സമദാഃ പ്രമദാഃ പ്രിയാഃ| ഹരന്തി ശീതമുഷ്ണാങ്ഗ്യോ ധൂപകുങ്കുമയൌവനൈഃ||൧൫||
पीवरोरुस्तनश्रोण्यः समदाः प्रमदाः प्रियाः| हरन्ति शीतमुष्णाङ्ग्यो धूपकुङ्कुमयौवनैः||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nivAtoShNagRuhasevanam (16) · Śloka 16
അങ്ഗാരതാപസന്തപ്തഗര്ഭഭൂവേശ്മചാരിണഃ| ശീതപാരുഷ്യജനിതോ ന ദോഷോ ജാതു ജായതേ||൧൬||
अङ्गारतापसन्तप्तगर्भभूवेश्मचारिणः| शीतपारुष्यजनितो न दोषो जातु जायते||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shishiracaryA shishire~api pUvoktavidhiH (17) · Śloka 17
അയമേവ വിധിഃ കാര്യഃ ശിശിരേऽപി വിശേഷതഃ| തദാ ഹി ശേഏതമധികം രൌക്ഷ്യം ചാദാനകാലജമ്||൧൭||
अयमेव विधिः कार्यः शिशिरेऽपि विशेषतः| तदा हि शेएतमधिकं रौक्ष्यं चादानकालजम्||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vasantacaryA shleShmajayaprakArAdi shuNThIkvathitajalapAnAdi (18-23) · Śloka 23
സമ്പ്രതി വസന്തചര്യാം വിവക്ഷുരിദമാഹ കഫശ്ചിതോ ഹി ശിശിരേ വസന്തേऽര്കാംശുതാപിതഃ| ഹത്വാऽഗ്നിം കുരുതേ രോഗാനതസ്തം ത്വരയാ ജയേത്||൧൮|| തീക്ഷ്ണൈര്വമനനസ്യാദ്യൈര്ലഘുരൂക്ഷൈശ്ച ഭോജനൈഃ| വ്യായാമോദ്വര്തനാഘാതൈര്ജിത്വാ ശ്ലേഷ്മാണമുല്ബണമ്||൧൯|| സ്നാതോऽനുലിപ്തഃ കര്പൂരചന്ദനാഗുരുകുങ്കുമൈഃ| പുരാണയവഗോധൂമക്ഷൌദ്രജാങ്ഗലശൂല്യഭുക്||൨൦|| സഹകാരരസോന്മിശ്രാനാസ്വാദ്യ പ്രിയയാऽര്പിതാന്| പ്രിയാസ്യസങ്ഗസുരഭീന് പ്രിയാനേത്രോത്പലാങ്കിതാന്||൨൧|| സൌമനസ്യകൃതോ ഹൃദ്യാന്വയസ്യൈഃ സഹിതഃ പിബേത്| നിര്ഗദാനാസവാരിഷ്ടസീധുമാര്ദ്വീകമാധവാന്||൨൨|| ശൃങ്ഗബേരാമ്ബു സാരാമ്ബു മധ്വമ്ബു ജലദാമ്ബു ച| |൨൩|
सम्प्रति वसन्तचर्यां विवक्षुरिदमाह कफश्चितो हि शिशिरे वसन्तेऽर्कांशुतापितः| हत्वाऽग्निं कुरुते रोगानतस्तं त्वरया जयेत्||१८|| तीक्ष्णैर्वमननस्याद्यैर्लघुरूक्षैश्च भोजनैः| व्यायामोद्वर्तनाघातैर्जित्वा श्लेष्माणमुल्बणम्||१९|| स्नातोऽनुलिप्तः कर्पूरचन्दनागुरुकुङ्कुमैः| पुराणयवगोधूमक्षौद्रजाङ्गलशूल्यभुक्||२०|| सहकाररसोन्मिश्रानास्वाद्य प्रिययाऽर्पितान्| प्रियास्यसङ्गसुरभीन् प्रियानेत्रोत्पलाङ्कितान्||२१|| सौमनस्यकृतो हृद्यान्वयस्यैः सहितः पिबेत्| निर्गदानासवारिष्टसीधुमार्द्वीकमाधवान्||२२|| शृङ्गबेराम्बु साराम्बु मध्वम्बु जलदाम्बु च| |२३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana madhyAhne udyAnasevanam (23-25) · Śloka 25
| ദക്ഷിണാനിലശീതേഷു പരിതോ ജലവാഹിഷു||൨൩|| അദൃഷ്ടനഷ്ടസൂര്യേഷു മണികുട്ടിമകാന്തിഷു| പരപുഷ്ടവിഘുഷ്ടേഷു കാമകര്മാന്തഭൂമിഷു||൨൪|| വിചിത്രപുഷ്പവൃക്ഷേഷു കാനനേഷു സുഗന്ധിഷു| ഗോഷ്ഠീകഥാഭിശ്ചിത്രാഭിര്മധ്യാഹ്നം ഗമയേത്സുഖീ||൨൫||
| दक्षिणानिलशीतेषु परितो जलवाहिषु||२३|| अदृष्टनष्टसूर्येषु मणिकुट्टिमकान्तिषु| परपुष्टविघुष्टेषु कामकर्मान्तभूमिषु||२४|| विचित्रपुष्पवृक्षेषु काननेषु सुगन्धिषु| गोष्ठीकथाभिश्चित्राभिर्मध्याह्नं गमयेत्सुखी||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana gurushItAdityAgaH (26) · Śloka 26
ഗുരുശീതദിവാസ്വപ്നസ്നിഗ്ധാമ്ലമധുരാംസ്ത്യജേത്| |൨൬|
गुरुशीतदिवास्वप्नस्निग्धाम्लमधुरांस्त्यजेत्| |२६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana grIShmacaryA paTvAdityAgaH (26-27) · Śloka 27
അധുനാ ഗ്രീഷ്മചര്യാമുപദിദിക്ഷുരാഹ | തീക്ഷ്ണാംശുരതിതീക്ഷ്ണാംശുര്ഗ്രീഷ്മേ സംക്ഷിപതീവ യത്||൨൬|| പ്രത്യഹം ക്ഷീയതേ ശ്ലേഷ്മാ തേന വായുശ്ച വര്ധതേ| അതോऽസ്മിന്പടുകട്വമ്ലവ്യായാമാര്കകരാംസ്ത്യജേത്||൨൭||
अधुना ग्रीष्मचर्यामुपदिदिक्षुराह | तीक्ष्णांशुरतितीक्ष्णांशुर्ग्रीष्मे संक्षिपतीव यत्||२६|| प्रत्यहं क्षीयते श्लेष्मा तेन वायुश्च वर्धते| अतोऽस्मिन्पटुकट्वम्लव्यायामार्ककरांस्त्यजेत्||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana madhurAnnAdisevanam (28) · Śloka 28
കിമത്ര സേവ്യമ് ? ഇത്യാഹ ഭജേന്മധുരമേവാന്നം ലഘു സ്നിഗ്ധം ഹിമം ദ്രവമ്| |൨൮|
किमत्र सेव्यम् ? इत्याह भजेन्मधुरमेवान्नं लघु स्निग्धं हिमं द्रवम्| |२८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana saktusharkarAdilehaH (28) · Śloka 28
സാമാന്യേന ഭോജനമുക്ത്വാ വിശേഷേണാഹ | സുശീതതോയസിക്താങ്ഗോ ലിഹ്യാത്സക്തൂന് സശര്കരാന്||൨൮||
सामान्येन भोजनमुक्त्वा विशेषेणाह | सुशीततोयसिक्ताङ्गो लिह्यात्सक्तून् सशर्करान्||२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana madyapAnaniShedhaH (29) · Śloka 29
മദ്യം ന പേയം, പേയം വാ സ്വല്പം, സുബഹുവാരി വാ| |൨൯|
मद्यं न पेयं, पेयं वा स्वल्पं, सुबहुवारि वा| |२९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana uktavidhyatikrame doShaH (29) · Śloka 29
ഉക്തവിധ്യതിക്രമേ ദോഷമാഹ | അന്യഥാശോഷശൈഥില്യദാഹമോഹാന് കരോതി തത്||൨൯||
उक्तविध्यतिक्रमे दोषमाह | अन्यथाशोषशैथिल्यदाहमोहान् करोति तत्||२९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mAMsaiH saha shuklashAliBakShaNam (30) · Śloka 30
കുന്ദേന്ദുധവലം ശാലിമശ്നീയാജ്ജാങ്ഗലൈഃ പലൈഃ| |൩൦|
कुन्देन्दुधवलं शालिमश्नीयाज्जाङ्गलैः पलैः| |३०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nAtighanarasAdeH pAnam, surabhIkRutajalapAnam (30-32) · Śloka 32
| പിബേദ്രസം നാതിഘനം രസാലാം രാഗഖാണ്ഡവൌ||൩൦|| പാനകം പഞ്ചസാരം വാ നവമൃദ്ഭാജനേ സ്ഥിതമ്| മോചചോചദലൈര്യുക്തം സാമ്ലം മൃന്മയശുക്തിഭിഃ||൩൧|| പാടലാവാസിതം ചാമ്ഭഃ സകര്പൂരം സുശീതലമ്|൩൨|
| पिबेद्रसं नातिघनं रसालां रागखाण्डवौ||३०|| पानकं पञ्चसारं वा नवमृद्भाजने स्थितम्| मोचचोचदलैर्युक्तं साम्लं मृन्मयशुक्तिभिः||३१|| पाटलावासितं चाम्भः सकर्पूरं सुशीतलम्|३२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rAtrau mAhiShakShIrapAnam (32-33) · Śloka 33
| ശശാങ്കകിരണാന് ഭക്ഷ്യാന് രജന്യാം ഭക്ഷയന് പിബേത്||൩൨|| സസിതം മാഹിഷം ക്ഷീരം ചന്ദ്രനക്ഷത്രശീതലമ്| |൩൩|
| शशाङ्ककिरणान् भक्ष्यान् रजन्यां भक्षयन् पिबेत्||३२|| ससितं माहिषं क्षीरं चन्द्रनक्षत्रशीतलम्| |३३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana svApaprakAraH (33-34) · Śloka 34
| അഭ്രങ്കഷമഹാശാലതാലരുദ്ധോഷ്ണരശ്മിഷു||൩൩|| വനേഷു മാധവീശ്ലിഷ്ടദ്രാക്ഷാസ്തബകശാലിഷു| |൩൪|
| अभ्रङ्कषमहाशालतालरुद्धोष्णरश्मिषु||३३|| वनेषु माधवीश्लिष्टद्राक्षास्तबकशालिषु| |३४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana veNvAdinirmitagRuhe svApaH (34-35) · Śloka 35
കസ്മിന് സ്വപ്യാത് ? ഇത്യാഹ | സുഗന്ധിഹിമപാനീയസിച്യമാനപടാലികേ||൩൪|| കായമാനേ ചിതേ ചൂതപ്രവാലഫലലുമ്ബിഭിഃ| |൩൫|
कस्मिन् स्वप्यात् ? इत्याह | सुगन्धिहिमपानीयसिच्यमानपटालिके||३४|| कायमाने चिते चूतप्रवालफललुम्बिभिः| |३५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shayanIyaprakAraH (35-37) · Śloka 37
ഈദൃശേ കായമാനേ സ്ഥിതോ യാദൃശേ ശയനേ ശയീത തന്നിരൂപയന്നാഹ | കദലീദലകഹ്ലാരമൃണാലകമലോത്പലൈഃ||൩൫|| കോമലൈഃ കല്പിതേ തല്പേ ഹസത്കുസുമപല്ലവേ| മധ്യംദിനേऽര്കതാപാര്തഃ സ്വപ്യാദ്ധാരാഗൃഹേऽഥവാ||൩൬|| പുസ്തസ്ത്രീസ്തനഹസ്താസ്യപ്രവൃത്തോശീരവാരിണി| |൩൭|
ईदृशे कायमाने स्थितो यादृशे शयने शयीत तन्निरूपयन्नाह | कदलीदलकह्लारमृणालकमलोत्पलैः||३५|| कोमलैः कल्पिते तल्पे हसत्कुसुमपल्लवे| मध्यंदिनेऽर्कतापार्तः स्वप्याद्धारागृहेऽथवा||३६|| पुस्तस्त्रीस्तनहस्तास्यप्रवृत्तोशीरवारिणि| |३७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nishAsu saudhapRuShThe sthitiH (37-38) · Śloka 38
| നിശാകരകരാകീര്ണേ സൌധപൃഷ്ഠേ നിശാസു ച||൩൭|| ആസനാ| |൩൮|
| निशाकरकराकीर्णे सौधपृष्ठे निशासु च||३७|| आसना| |३८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tAlavRuntasevanaprakAraH (38-41) · Śloka 41
സ്വസ്ഥചിത്തസ്യ ചന്ദനാര്ദ്രസ്യ മാലിനഃ| നിവൃത്തകാമതന്ത്രസ്യ സുസൂക്ഷ്മതനുവാസസഃ||൩൮|| ജലാര്ദ്രാസ്താലവൃന്താനി വിസ്തൃതാഃ പദ്മിനീപുടാഃ| ഉത്ക്ഷേപാശ്ച മൃദൂത്ക്ഷേപാ ജലവര്ഷിഹിമാനിലാഃ||൩൯|| കര്പൂരമല്ലികാമാലാ ഹാരാഃ സഹരിചന്ദനാഃ| മനോഹരകലാലാപാഃ ശിശവഃ സാരികാഃ ശുകാഃ||൪൦|| മൃണാലവലയാഃ കാന്താഃ പ്രോത്ഫുല്ലകമലോജ്ജ്വലാഃ| ജങ്ഗമാ ഇവ പദ്മിന്യോ ഹരന്തി ദയിതാഃ ക്ലമമ്||൪൧||
स्वस्थचित्तस्य चन्दनार्द्रस्य मालिनः| निवृत्तकामतन्त्रस्य सुसूक्ष्मतनुवाससः||३८|| जलार्द्रास्तालवृन्तानि विस्तृताः पद्मिनीपुटाः| उत्क्षेपाश्च मृदूत्क्षेपा जलवर्षिहिमानिलाः||३९|| कर्पूरमल्लिकामाला हाराः सहरिचन्दनाः| मनोहरकलालापाः शिशवः सारिकाः शुकाः||४०|| मृणालवलयाः कान्ताः प्रोत्फुल्लकमलोज्ज्वलाः| जङ्गमा इव पद्मिन्यो हरन्ति दयिताः क्लमम्||४१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana varShAcaryA,varShAsu doShaNAM duShTatvam anyonyadUShiShu vAtAdiShu sAdhAraNanasevanam (42-44) · Śloka 44
ഇദാനീം വര്ഷാചര്യാം നിര്ദിദിക്ഷുരിദമാഹ ആദാനഗ്ലാനവപുഷാമഗ്നിഃ സന്നോऽപി സീദതി| വര്ഷാസു ദോഷൈര്ദുഷ്യന്തി തേऽമ്ബുലമ്ബാമ്ബുദേऽമ്ബരേ||൪൨|| സതുഷാരേണ മരുതാ സഹസാ ശീതലേന ച| ഭൂബാഷ്പേണാമ്ലപാകേന മലിനേന ച വാരിണാ||൪൩|| വഹ്നിനൈവ ച മന്ദേന, തേഷ്വിത്യന്യോന്യദൂഷിഷു| ഭജേത്സാധാരണം സര്വമൂഷ്മണസ്തേജനം ച യത്||൪൪||
इदानीं वर्षाचर्यां निर्दिदिक्षुरिदमाह आदानग्लानवपुषामग्निः सन्नोऽपि सीदति| वर्षासु दोषैर्दुष्यन्ति तेऽम्बुलम्बाम्बुदेऽम्बरे||४२|| सतुषारेण मरुता सहसा शीतलेन च| भूबाष्पेणाम्लपाकेन मलिनेन च वारिणा||४३|| वह्निनैव च मन्देन, तेष्वित्यन्योन्यदूषिषु| भजेत्साधारणं सर्वमूष्मणस्तेजनं च यत्||४४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sAdhAraNamAsthApanAdi,varShAvisheSheBojanavisheShaH (45-47) · Śloka 47
കിം തത്സാധാരണമിതി? തദുദാഹരണാര്ഥമാഹ ആസ്ഥാപനം ശുദ്ധതനുര്ജീര്ണം ധാന്യം രസാന് കൃതാന്| ജാങ്ഗലം പിശിതം യൂഷാന് മധ്വരിഷ്ടം ചിരന്തനമ്||൪൫|| മസ്തു സൌവര്ചലാഢ്യം വാ പഞ്ചകോലാവചൂര്ണിതമ്| ദിവ്യം കൌപം ശൃതം ചാമ്ഭോ ഭോജനം ത്വതിദുര്ദിനേ||൪൬|| വ്യക്താമ്ലലവണസ്നേഹം സംശുഷ്കം ക്ഷൌദ്രവല്ലഘു| |൪൭|
किं तत्साधारणमिति? तदुदाहरणार्थमाह आस्थापनं शुद्धतनुर्जीर्णं धान्यं रसान् कृतान्| जाङ्गलं पिशितं यूषान् मध्वरिष्टं चिरन्तनम्||४५|| मस्तु सौवर्चलाढ्यं वा पञ्चकोलावचूर्णितम्| दिव्यं कौपं शृतं चाम्भो भोजनं त्वतिदुर्दिने||४६|| व्यक्ताम्ललवणस्नेहं संशुष्कं क्षौद्रवल्लघु| |४७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puruShavartanaprakAraH (47-48) · Śloka 48
അഥാऽത്ര കാലേ യാദൃശഃ പുരുഷഃ സ്യാത്തം ദര്ശയതി | അപാദചാരീ സുരഭിഃ സതതം ധൂപിതാമ്ബരഃ||൪൭|| ഹര്മ്യപൃഷ്ഠേ വസേദ്ബാഷ്പശീതശീകരവര്ജിതേ| |൪൮|
अथाऽत्र काले यादृशः पुरुषः स्यात्तं दर्शयति | अपादचारी सुरभिः सततं धूपिताम्बरः||४७|| हर्म्यपृष्ठे वसेद्बाष्पशीतशीकरवर्जिते| |४८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nadIjalAdipa~jcatyAgaH (48) · Śloka 48
| നദീജലോദമന്ഥാഹഃസ്വപ്നായാസാതപാംസ്ത്യജേത്||൪൮||
| नदीजलोदमन्थाहःस्वप्नायासातपांस्त्यजेत्||४८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sharaccaryA (49-50) · Śloka 50
വര്ഷാശീതോചിതാങ്ഗാനാം സഹസൈവാര്കരശ്മിഭിഃ| തപ്താനാം സഞ്ചിതം വൃഷ്ടൌ പിത്തം ശരദി കുപ്യതി||൪൯|| തജ്ജയായ ഘൃതം തിക്തം വിരേകോ രക്തമോക്ഷണമ്| |൫൦|
वर्षाशीतोचिताङ्गानां सहसैवार्करश्मिभिः| तप्तानां सञ्चितं वृष्टौ पित्तं शरदि कुप्यति||४९|| तज्जयाय घृतं तिक्तं विरेको रक्तमोक्षणम्| |५०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kShudhitasya tiktAdiguNayutaBojanAdi (50-51) · Śloka 51
| തിക്തം സ്വാദു കഷായം ച ക്ഷുധിതോऽന്നം ഭജേല്ലഘു||൫൦|| ശാലിമുദ്ഗസിതാധാത്രീപടോലമധുജാങ്ഗലമ്| |൫൧|
| तिक्तं स्वादु कषायं च क्षुधितोऽन्नं भजेल्लघु||५०|| शालिमुद्गसिताधात्रीपटोलमधुजाङ्गलम्| |५१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana haMsodakam (51-53) · Śloka 53
| തപ്തം തപ്താംശുകിരണൈഃ ശീതം ശീതാംശുരശ്മിഭിഃ||൫൧|| സമന്താദപ്യഹോരാത്രമഗസ്ത്യോദയനിര്വിഷമ്| ശുചി ഹംസോദകം നാമ നിര്മലം മലജിജ്ജലമ്||൫൨|| നാഭിഷ്യന്തി ന വാ രൂക്ഷം പാനാദിഷ്വമൃതോപമമ്| |൫൩|
| तप्तं तप्तांशुकिरणैः शीतं शीतांशुरश्मिभिः||५१|| समन्तादप्यहोरात्रमगस्त्योदयनिर्विषम्| शुचि हंसोदकं नाम निर्मलं मलजिज्जलम्||५२|| नाभिष्यन्ति न वा रूक्षं पानादिष्वमृतोपमम्| |५३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pradoShe kaumudIBajanam (53-54) · Śloka 54
| ചന്ദനോശീരകര്പൂരമുക്താസ്രഗ്വസനോജ്ജ്വലഃ||൫൩|| സൌധേഷു സൌധധവലാം ചന്ദികാം രജനീമുഖേ| |൫൪|
| चन्दनोशीरकर्पूरमुक्तास्रग्वसनोज्ज्वलः||५३|| सौधेषु सौधधवलां चन्दिकां रजनीमुखे| |५४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tuShArAdidashaparityAgaH (54-55) · Śloka 55
| തുഷാരക്ഷാരസൌഹിത്യദധിതൈലവസാതപാന്||൫൪|| തീക്ഷ്ണമദ്യദിവാസ്വപ്നപുരോവാതാന് പരിത്യജേത്| ||൫൫||
| तुषारक्षारसौहित्यदधितैलवसातपान्||५४|| तीक्ष्णमद्यदिवास्वप्नपुरोवातान् परित्यजेत्| ||५५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana samAsena RUtucaryA RutuvisheShe~annapAnAdi (56-57) · Śloka 57
വ്യാസേന ഋതുചര്യാമുക്ത്വാ സമാസേനാഹ- | ശീതേ വര്ഷാസു ചാദ്യാംസ്ത്രീന് വസന്തേऽന്ത്യാന് രസാന്ഭജേത് സ്വാദും നിദാഘേ, ശരദി സ്വാദുതിക്തകഷായകാന്| ശരദ്വസന്തയോ രൂക്ഷം ശീതം ഘര്മഘനാന്തയോഃ||൫൬|| അന്നപാനം സമാസേന വിപരീതമതോऽന്യദാ| |൫൭|
व्यासेन ऋतुचर्यामुक्त्वा समासेनाह- | शीते वर्षासु चाद्यांस्त्रीन् वसन्तेऽन्त्यान् रसान्भजेत् स्वादुं निदाघे, शरदि स्वादुतिक्तकषायकान्| शरद्वसन्तयो रूक्षं शीतं घर्मघनान्तयोः||५६|| अन्नपानं समासेन विपरीतमतोऽन्यदा| |५७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana upadiShTAhArasyApavAdaH (57) · Śloka 57
സമ്പ്രതി സേവ്യത്വേനോപദിഷ്ടസ്യാഹാരസ്യാപവാദമാഹ | നിത്യം സര്വരസാഭ്യാസഃ സ്വസ്വാധിക്യമൃതാവൃതൌ||൫൭||
सम्प्रति सेव्यत्वेनोपदिष्टस्याहारस्यापवादमाह | नित्यं सर्वरसाभ्यासः स्वस्वाधिक्यमृतावृतौ||५७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana RutusandhiH Rutusandhau sevanIyaprakAraH sahasA tyAgashIlanAdrogAH (3) · Śloka 3
കിമന്യസ്മിന്നൃതൌ പ്രാപ്തേ, പൂര്വര്തുചര്യാ സഹസൈവ ത്യാജ്യാऽന്യാ ച സേവ്യാ ? നേത്യാഹ ഋത്വോരന്ത്യാദിസപ്താഹാവൃതുസന്ധിരിതി സ്മൃതഃ| തത്ര പൂര്വോ വിധിസ്ത്യാജ്യഃ സേവനീയോऽപരഃ ക്രമാത്||൫൮|| അസാത്മ്യജാ ഹി രോഗാഃ സ്യുഃ സഹസാ ത്യാഗശീലനാത്| ൫൮ ൧/൨| ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസൂനുശ്രീമദ്വാഗ്ഭടവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയസംഹിതായാം സൂത്രസ്ഥാനേ ഋതുചര്യാ നാമ തൃതീയോऽധ്യായഃ||൩||
किमन्यस्मिन्नृतौ प्राप्ते, पूर्वर्तुचर्या सहसैव त्याज्याऽन्या च सेव्या ? नेत्याह ऋत्वोरन्त्यादिसप्ताहावृतुसन्धिरिति स्मृतः| तत्र पूर्वो विधिस्त्याज्यः सेवनीयोऽपरः क्रमात्||५८|| असात्म्यजा हि रोगाः स्युः सहसा त्यागशीलनात्| ५८ १/२| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां सूत्रस्थाने ऋतुचर्या नाम तृतीयोऽध्यायः||३||
🔊 Audio coming soon