3. r̥tucaryādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

స0-దినచర్యాధ్యాయానంతరమృతుచర్యాధ్యాయస్య ఉపోద్ఘాతః| పూర్వాధ్యాయే సామాన్యేన దినచర్యోపదిష్టా|

Adhikarana RutucaryAdhyAyastRutIyaH (2) · Śloka 2

ఋతువిశేషవశాచ్చాహారవిహారసేవనప్రతిపాదనార్థమృతుచర్యాయా ఆరంభ ఇత్యాహ అథాత ఋతుచర్యాధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| (గద్యసూత్రే|2|

స0- పూర్వవద్వ్యాఖ్యేయం|

Adhikarana ShaDRutavaH ,uttarAyaNam (1-2) · Śloka 2

అథ క ఋతవః ? ఇత్యాహ మాసైర్ద్విసంఖ్యైర్మాఘాద్యైః క్రమాత్ షడృతవః స్మృతాః| శిశిరోఽథ వసంతశ్చ గ్రీష్మో వర్షాశరద్ధిమాః||1|| శిశిరాద్యాస్త్రిభిస్తైస్తు విద్యాదయనముత్తరం| ఆదానం చ, తదాదత్తే నృణాం ప్రతిదినం బలం||2||

స0-మాసైరిత్యాదినా కాలోపవర్ణనమాహ| నను, కాలోపవర్ణనం దినచర్యాయాం కస్మాన్న కృతం ? ఉచ్యతే| ఋతుగౌరవోద్భావనార్థం| ఋతవో హి విశేషేణోపయోగినః, విప్రతిపత్తేశ్చ| యథా- ఏకే చాతుర్మాసికమృతుం కృత్వా శీతోష్ణవృష్టిలక్షణాన్ హేమంతగ్రీష్మవర్షాఖ్యాంస్త్రీనృతూనిచ్ఛంతి| అపరే తు ద్విమాసికాన్ శిశిరవసంతగ్రీష్మవర్షాశరద్ధేమంతలక్షణాన్ షడృతూనితి| ద్వే సంఖ్యే యేషాం తే ద్విసంఖ్యాః, తైర్ద్విసంఖ్యైః| మాఘ ఆద్యో యేషాం ఫాల్గునాదీనాం త ఏవం| తైర్ద్విసంఖ్యైర్మాఘాద్యైర్మాసైః క్రమాత్- పరిపాఠ్యా షడృతవ స్మృతాః| కే తే ? ఇత్యాహ- శిశిరాద్యాః- శిశిరవసంతగ్రీష్మవర్షాశరద్ధేమంతాః| ఉపచారాదేవ షట్త్వే లబ్ధే షడ్గ్రహణం పరమతక్షేపార్థం| తథా హి- కేచిత్ త్రయ ఏవ ఋతవ ఇతి మన్యంతే| తైస్తు ఋతుభిస్త్రిభిః శిశిరాదిభిరుత్తరాయణం విద్యాత్- జానీయాత్| అయనముత్తరం- సవితురుత్తరమార్గప్రతిపత్తిః, ఉత్తరాయణం ఆదానం జానీయాత్| ఆదానమితి చాన్వర్థం నామ ఇతి ప్రతిపాదయతి| తదా- తస్మిన్ కాలే, నృణాం ప్రతిదినం- అన్వహం, బలమాదత్తే- సారం గృహ్ణాతి| కోఽసౌ ? ప్రకృతత్వాదాదిత్యః|

Adhikarana balAdAne yuktiH (3-4) · Śloka 4

కయా యుక్త్యా బలమాదత్తే ? ఇత్యాహ తస్మిన్ హ్యత్యర్థతీక్ష్ణోష్ణరూక్షా మార్గస్వభావతః| ఆదిత్యపవనాః సౌమ్యాన్ క్షపయంతి గుణాన్ భువః||3|| తిక్తః కషాయః కటుకో బలినోఽత్ర రసాః క్రమాత్| తస్మాదాదానమాగ్నేయం|4|

స0-ఆదిత్యశ్చ పవనాశ్చాదిత్యపవనాః, తే తస్మిన్ కాలే యస్మాత్సౌమ్యాంగుణాన్ భువః సంబంధినః క్షపయంతి- వినాశయంతి| కీదృశాస్తే ? అత్యర్థం- అతిశయేన తీక్ష్ణాశ్చోష్ణాశ్చ రూక్షాశ్చాత్యర్థ- తీక్ష్ణోష్ణరూక్షాః| కస్మాదేవంవిధాస్తే ? ఇత్యాహ- మార్గస్వభావతః- వర్త్మస్వాభావ్యాత్| న చ స్వభావః పర్యనుయోగమర్హతి| మార్గః- ఉష్ణాంశోరుత్తరదిగ్గమనం| యతశ్చాదిత్యపవనా రూక్షాస్తతస్తిక్తాదయో రసా బలినో భవంతి| క్రమాదిత్యనేన యథాసంఖ్యమత్ర బోధయతి| తేన తిక్తః శిశిరే, వసంతే కషాయో, గ్రీష్మే కటుకో, బలీత్యవతిష్ఠతే, న సర్వే తిక్తాదయ ఏకైకస్మిన్నృతావితి| తిక్త ఇత్యాద్యసమాసకరణం జ్ఞాపనార్థం| తిక్తాదిరేకైకో బలీ భవతి| ద్వౌ తు స్వప్రమాణావస్థితౌ| నైవర్తౌ పృథగ్భూయ తిక్తాదేర్బలవత్త్వమిత్యర్థః| యత ఏవం భూమేః సౌమ్యగుణహానిర్వర్ధనం చ రూక్షాణాం రసానాం, తస్మాత్కారణాదాదానమాగ్నేయం|

Adhikarana dakShiNAyanam (4-5) · Śloka 5

| ఋతవో దక్షిణాయనం||4|| వర్షాదయో విసర్గశ్చ| |5|

స0-త్రయో వర్షాదయ ఋతవో దక్షిణాయనం భగవతో దివాకరస్య దక్షిణదిగ్గమనం| స చ కాలో విసర్గాఖ్యః|

Adhikarana balavisargai yuktiH (5-6) · Śloka 6

యద్బలం విసృజత్యయం| సౌమ్యత్వాదత్ర సోమో హి బలవాన్ హీయతే రవిః||5|| మేఘవృష్ట్యనిలైః శీతైః శాంతతాపే మహీతలే| స్నిగ్ధాశ్చేహామ్లలవణమధురా బలినో రసాః||6||

స0-యత్- యస్మాత్, బలమయం కాలో విసృజతి- దదాతి దక్షిణాయనాఖ్యః, తస్మాద్విసర్గోఽన్వర్థసంజ్ఞః కాలః| హి- యస్మాత్, అత్ర- విసర్గాఖ్యే కాలే, సౌమ్యత్వాత్- సోమభూయిష్ఠత్వాత్, సోమో బలవాన్, తదాశ్రితరాత్రివృద్ధిదర్శనాత్| హీయతే రవిః- తదాశ్రితదినహాన్యుపలబ్ధేర్హీనశక్తిః సంపద్యతే| కదా ? మహీతలే- భూపృష్ఠే, శాంతతాపే సతి| కైః ? మేఘవృష్ట్యనిలైః శీతైః| శీతైరిత్యుపలక్షణార్థం, విసర్గకాలత్వాన్మృదుభిః స్నిగ్ధైరపీతి| అత ఏవ స్నిగ్ధా రసా అమ్లలవణమధురా బలినో భవంతి| అత్రాపి క్రమాదిత్యనువర్తతే| పూర్వవచ్చ వ్యాఖ్యేయం|

Adhikarana shItAdau balavicAraH (7) · Śloka 7

శీతేఽగ్ర్యం వృష్టిధర్మేఽల్పం బలం మధ్యం తు శేషయోః| |7|

స0-శీతస్వభావే కాలే హేమంతశిశిరాఖ్యే నృణామగ్ర్యం బలం భవతి| వృష్టిశ్చ ఘర్మశ్చ తస్మిన్వృష్టిఘర్మే- వర్షాగ్రీష్మాఖ్యే కాలేఽల్పం| తురవధారణే| శేషయోః- శరద్వసంతయోరృత్వోర్మధ్యమేవ బలం| నను, వసంతే ఆదానకాలత్వాదత్యర్థతీక్ష్ణోష్ణరూక్షైరాదిత్యపవనైః శోష్యమాణేషు బలవృద్ధిహేతుషు భువః సౌమ్యేషు గుణేషు, కథం మధ్యబలత్వమితి ? అత్ర బ్రూమః| వర్షాదిషు త్రిష్వృతుషు బలముపచితం క్రమేణైవాపచీయతే| యథా- కౄష్ణపక్షే చంద్రః| తస్మాద్దీర్ఘకాలానువృత్తం బలముపచితం వసంతే క్రమేణైవాపచీయతే, ఇతి మధ్యబలత్వం యుక్తం| అనేనైవ హేతునా శిశిరేఽగ్ర్యబలత్వం| యతః సకలేన విసర్గిణా కాలేన యదుపచితమతిశయేన బలం తత్ శిశిరే ప్రారంభమాత్రాదానకాలేఽపచీయమానమపి బలం న హీనం లక్ష్యతే| యథా- కృష్ణపక్షాదౌ చంద్రః క్షీయమాణః, ఇతి యుక్తముక్తం శీతేఽగ్ర్యం బలం వసంతే చ మధ్యం బలమితి|

Adhikarana hemante~analasya prabalyam hemantacaryA svAdvamlAdisevanam (7-8) · Śloka 8

అత ఏవాహ శాస్త్రకృత్ | బలినః శీతసంరోధాద్ధేమంతే ప్రబలోఽనలః||7|| భవత్యల్పేంధనో ధాతూన్ స పచేద్వాయునేరితః| అతో హిమేఽస్మిన్సేవేత స్వాద్వమ్లలవణాత్రసాన్||8||

స0-కిల విసర్గాభివర్ద్ధితబలత్వాత్పుమాన్ బలీ భవతి| తస్య బలినః పుంసో హేమంతే కాలే శీతసంరోధాద్ధేతోరనలోఽగ్నిర్బలీ భవతి| యతః సర్వతః స్రోతోరోధాజ్జాఠరోఽగ్నిరాంతరైరేవ స్వేరర్చిర్భిరభివర్ధతే| వర్ధితశ్చాసౌ యుక్తమాహారం సమ్యక్పచతి| పక్వాచ్చాహారాద్బలమభ్యాధికం జాయతే| హేమంతే ఇత్యనేన ఏతత్ ద్యోతయతి, అస్మిన్నేవ కాలే శీతసంరోధాత్ ప్రబలోఽగ్నిర్భవతి, న తు ఋత్వంతరోపజనితశీతసంరోధాత్| తథా హి- అన్యర్తుజేన శీతేనాగ్నిసాదో భవతి, యథా- వర్షాసు| తత్ర హి వృష్టివాతాభ్యాం భవతి శీతం, న చాగ్నిదీప్తిః| తథా చాష్టాంగసంగ్రహే (సూ.అ.4)- "వృష్టివాతాకులే త్వహ్ని భోజనం క్లేదవాతజిత్| పరిశుష్కం లఘుస్నిగ్ధముష్ణామ్లలవణం భజేత్" ఇతి| ఇహ పునరనేకరూపం గౌరవయుక్తం భోజనం శస్యతే| వక్ష్యతి హి- "అతో హిమేఽస్మిన్" ఇత్యారభ్య యావత్ "రసాన్ స్నిగ్ధాంపలం పుష్టం" ఇత్యాది| తథోక్తం- "ఊష్మా బహిః ప్రతిహతో హిమశీతవాతైరంతః శరీరవివరం ప్రతిపద్యమానః| స్వస్థానపిండితవపుర్భవతి ప్రచండః శీతేఽనిలానలహరో విధిరిష్యతేఽతః" ఇతి| తథా, యద్యపి "తత్ర సత్త్వశరీరోత్థం" ఇత్యారభ్య యావత్ "తథోర్జస్కరయోగజం" ఇత్యాదినా (హృ.శా.అ.3/78) గ్రంథేనాహారో యుక్తజస్యైకస్యైవ బలస్య హేతురిత్యుక్తో గ్రంథకృతా| తథాఽపి యుక్త్యా నిరూప్యమాణః సహజకాలజయోరపి బలయోరాహార ఏవ హేతుః, అనువృత్తిహేతుత్వాత్| తథా హ్యాహారం వినా శరీరమేవ న స్యాత్| తదనయా యుక్త్యా త్రివిధమపి బలమాహారజమితి బోద్ధవ్యం| నను, యది ప్రబలోఽనలో భవతి, తతః కిం ? ఇత్యాహ- అల్పేంధన ఇత్యాది| అల్పమింధనమాహారాఖ్యం యస్య సోఽల్పేంధనః సన్, సోఽనలో, ధాతూన్- రసాదీన్ పచేత్| కీదృశః ? వాయునేరితః- వాతోద్దీపితః| అతః- అస్మాదనంతరోక్తాద్ధేతోరల్పేంధనత్వే సతి ధాతుపాకాఖ్యాత్| అస్మిన్ హిమే శీతే స్వాద్వమ్లలవణాఖ్యాన్ రసాన్ సేవేత| నాన్యర్తుసంభవే హిమ ఇత్యస్యార్థస్య ద్యోతనాయ (అస్మిన్) హిమ ఇత్యుక్తం|

Adhikarana bubhukShitasya prAtareva bhojanam vAtaghnatailAbhya~ggAdi (9-10) · Śloka 10

దైర్ఘ్యాన్నిశానామేతర్హి ప్రాతరేవ బుభుక్షితః| అవశ్యకార్యం సంభావ్య యథోక్తం శీలయేదను||9|| వాతఘ్నతైలైరభ్యంగం మూర్ధ్ని తైలం విమర్దనం| నియుద్ధం కుశలైః సార్ధం పాదాఘాతం చ యుక్తితః||10||

స0-ఏతర్హి- ఏతస్మింకాలే, బుభుక్షితః ప్రాతరేవ- ప్రత్యుషసి, నాన్యకాలే యత్కించిద్దినాతిక్రాంతౌ సత్యాం, అవశ్యకార్యం- మూత్రోత్సర్గాదికం దినచర్యోక్తం, సంభావ్య- సంపాద్య, యథోక్తం- యథానిర్దిష్టం, అను- పశ్చత్, వాతఘ్నతైలాభ్యంగాదికం శీలయేత్| యద్యపి "బుభుక్షితః, అవశ్యకర్యం సంభావ్య యథోక్తం శీలయేదను" ఇత్యుక్తం, తథాపి బుభుక్షితేన న తథాన్యత్కార్యం కార్యం, యథా భోజనం| తథా చోక్తం- "ఆహారకాలే సంప్రాప్తే యో న భుంక్తే బుభుక్షితః| తస్య సీదతి కాయాగ్నిర్నిరింధన ఇవానలః||" ఇతి| తస్మాదౌచిత్యాద్బుభుక్షితేనాహారః కార్య ఇతి వేద్యం| నన్వన్యస్మిన్నపి కాలే బుభుక్షితస్యైవాహారానుజ్ఞానాదిహ బుభుక్షితగ్రహణం న కార్యం| యుక్తమాహ భవాన్| కింత్వస్మింకాలే జాఠరాగ్నిరత్యగ్నిచ్ఛాయానుకారీ భవతి| తతోఽస్య జాఠరాగ్నేరత్యగ్నేరివోపచారో యుక్తః| యథా (చరకే చి.అ.15/219, హృదయే చి.అ.10/84)- "ముహుర్ముహురజీర్ణేఽపి భోజ్యాన్యస్యోపహారయేత్| నిరింధనోఽంతరం లబ్ధ్వా యథైనం న విపాదయేత్||" ఇతి| అబుభుక్షితస్యైవ భోజనాధికారిత్వమితి భ్రాంతినిరాసాయేహ బుభుక్షితగ్రహణం| నిశానాం దైర్ఘ్యాదితి విశిష్టకాలోపలక్షణార్థం కృతం| యదాఽత్ర హేమంతే శర్వర్యో దీర్ఘా జాయంతే, తదైష విధిః సర్వోనుష్ఠేయో న ప్రారబ్ధమాత్ర ఏవాస్మిన్నితి| నన్వత్ర సేవేత శీలయేద్భజేదిత్యేకార్థాభిధాయీని బహూని క్రియాపదాని కిం నిర్దిష్టాని ? ఏకేనైవార్థాధిగతేః| అత్ర బ్రూమః| కార్యాంతరసూచనార్థమేతత్పదత్రయం కృతం| తథా హి- "అతో హిమేఽస్మిన్సేవేత" ఇత్యత్ర యః సేవేతశబ్దః స ఇదం ద్యోతయతి- స్వాద్వమ్లలవణరసాః పవనవిజయార్థమస్మిన్ కాలే నితరాముపయోక్తవ్యాః| న కాదాచిత్క ఏషామస్మిన్నృతావుపయోగో విధేయ ఇతి| అత ఏవ వాతఘ్నతైలాభ్యంగాదేః పృథగేషాం రసానాముపన్యాసః| తథా, "యథోక్తం శీలయేత్" ఇత్యత్ర యః శీలయేదిత్యేష శబ్దః స వాతఘ్నతైలాదేః సర్వస్య తుల్యకక్షతాం ద్యోతయతి| తథా, "ప్రావారాజిన" ఇత్యాదౌ యో భజేచ్ఛబ్దః స సకలస్యాహారవిహారశీలనస్య శయనవిధేశ్చ తుల్యతాం ప్రథయతి| తథా చ వక్ష్యతి (సూ.అ.7/51)- "ఆహారశయనాబ్రహ్మచర్యైర్యుక్త్యా ప్రయోజితైః| శరీరం ధార్యతే నిత్యమాగారమివ ధారణైః||" ఇతి| వాతఘ్నతైలైరభ్యంగం శీలయేత్| తైలస్య సర్వస్యైవ వాతఘ్నత్వాద్వాతఘ్నేతి విశేషణమతిశయప్రతిపాదనార్థం, తేన బలాతైలాదిభిరితి బోధ్యం| మూర్ధ్ని తైలం-శిరోభ్యంగాది| విమర్దనం- శరీరసంవాహనం, ఏతదౌచిత్యాదభ్యక్తః సన్ శీలయేత్| కుశలైః- తద్విద్భిః సార్ధం, నియుద్ధం- బాహుయుద్ధం, శీలయేత్| పాదాఘాతం- పాదేన విమర్దనం, యుక్తిత ఇత్యనేనార్ధశక్త్యైవ శీలనం ద్యోతయతి| బాహుయుద్ధపాదాఘాతయోశ్చానభ్యక్తస్యైవ శీలనం యుక్తం|

Adhikarana snAnAdi, mAMsAdisevanam (11-14) · Śloka 14

కషాయాపహృతస్నేహస్తతః స్నాతో యథావిధి| కుంకుమేన సదర్పేణ ప్రదిగ్ధోఽగురుధూపితః||11|| రసాన్ స్నిగ్ధాన్ పలం పృష్టం గౌడమచ్ఛసురాం సురాం| గోధూమపిష్టమాషేక్షుక్షీరోత్థవికృతీః శుభాః||12|| నవమన్నం వసాం తైలం, శౌచకార్యే సుఖోదకం| ప్రావారాజినకౌశేయప్రవేణీకౌచవాస్తృతం||13|| ఉష్ణస్వభావైర్లఘుభిః ప్రావృతః శయనం భజేత్| యుక్త్యాఽర్కకిరణాన్ స్వేదం పాదత్రాణం చ సర్వదా||14||

స0-కషాయేణ- రోధ్రాదినా, అపహృతః- అపనీతః, స్నేహో యస్య స ఏవం| తతః- అనంతరం, యథావిధి- శాస్త్రోదితేన విధానేన, స్నాతః| కుంకుమేన- కాశ్మీరేణ, ప్రదిగ్ధః- అనులిప్తః| దర్పః- కస్తూరికా, తేన సహ వర్తతే యత్కుంకుమం తదేవం| తథా, అగురుణా- జోంగకేన ధూపితః| రసాన్- మాంసరసాన్, స్నిగ్ధాన్ భజేత్| మాంసరసానాం స్నిగ్ధత్వేఽపి స్నిగ్ధానితి విశేషణమతిశయద్యోతనార్థం| స్నిగ్ధతమాన్ రసానిత్యర్థః| పలం- మాంసం, పుష్టం- మేదురం, భజేత్| తథా, గుడస్యేదం గౌడం తన్మధ్యం| తథా, అచ్ఛసురాం- సురామండం, సురాం- మదిరాం, చ భజేత్| అమ్లేనాన్నేన కషాయద్రవ్యైశ్చ యా క్రియతే సా సురా భణ్యతే| నను, ద్విధైవ సురా సేవ్యత్వేనేహాభీష్టా, తత్సురాశబ్ద ఏవ నిర్దేష్టుం న్యాయ్యః| తస్మిణి సామాన్యపదే నిర్దిష్టే ద్విధైవ సురా నిర్దిష్టా భవతి| సత్యమేతత్| కింత్వచ్ఛసురాం నితరాం భజేత్, న తథా సురామితి జ్ఞాపనార్థం ద్వయోరుపాదానం| అత ఏవాచ్ఛసురామితి పూర్వం నిర్దిష్టం| గోధూమేత్యాది| గోధూమశ్చ పిష్టం చ మాషశ్చ ఇక్షుశ్చ క్షీరం చ తాన్యేవం| గోధూమపిష్టమాషేక్షుక్షీరేభ్య ఉత్థానం యాసాం వికృతీనాం తా ఏవం| ఉత్పూర్వాత్తిష్ఠతేః సుపీతి యోగవిభాగాద్భావే కః| "ఉదః స్థాస్తంభోః పూర్వస్య" ఇతి సస్య తకారః| గోధూమపిష్టమాషేక్షుక్షీరోత్థాశ్చ తా వికృతయశ్చ, తాః శుభాః- రమ్యాః, భజేత్| తథా, నవం- అపురాణమన్నం, తథా వసాంభజేత్| "శుద్ధమాంసస్య యః స్నేహః సా వసా పరికీర్తితా"| తథా, తైలం భజేత్- భక్షయేత్| అభ్యంగస్తు ప్రాగనుజ్ఞాత ఏవ| శౌచకార్యే- శౌచక్రియాయాం, సుఖోదకం- ఉష్ణోదకం, భజేత్| ప్రావారః- కార్పాసో రోమవాన్ ఘనః పటః, స్థూలపటకాదిః| అజినం- సుఖస్పర్శరోమచర్మ| కౌశేయం- పట్టవసనం| ప్రవేణీ- సూచీబాణాఖ్యో వస్త్రవిశేషః| కౌచవం- రాంకవవస్త్రభేదః, తవరక ఇత్యన్యే| ఏతైరాస్తృతం- దత్తప్రచ్ఛదపటం, శయనం భజేత్| కీదృక్ శయనం భజేత్ ? ఉష్ణస్వభావైః- రోమశికారల్లికాప్రాయైః, ప్రావృతః- ప్రకర్షేణాచ్ఛాదితః| తథా, అర్కకిరణాంభజేత్| కథం ? యుక్త్యా- సమ్యగ్యోగలక్షణయా| అతిసేవితా హి గ్లాన్యాదీన్ కుర్యుః| తథా, స్వేదం భజేత్| యుక్త్యైవేత్యత్రాపి యోజ్యం| అతిసేవితో హి స్వేదో గ్లాన్యాదీన్ జనయేత్| పాదత్రాణం చ- పాదుకాదికం, సర్వదా భజేత్|

Adhikarana vilAsinInAM shItaharatvam (15) · Śloka 15

పీవరోరుస్తనశ్రోణ్యః సమదాః ప్రమదాః ప్రియాః| హరంతి శీతముష్ణాంగ్యో ధూపకుంకుమయౌవనైః||15||

స0-ఊరూ చ స్తనౌ చ శ్రోణిశ్చ ఊరుస్తనశ్రోణి| పీవరం- పీనం, ఊరుస్తనశ్రోణి యాసాం తా ఏవంభూతాః, ప్రమదాః- విలాసిన్యః, శీతం హరంతి- నుదంతి| పీనత్వేనాతికార్శ్యమత్ర నిషిధ్యతే| తథా చాహ గ్రామ్యధర్మాధికారే (హృ.సూ.అ.7/69)- "త్యజేదతికృశాం" ఇతి| కింభూతాః ? సహ మదేన- యౌవనోద్భూతేన సురాదిపానజేన కామోద్రేకకారిణా వా, వర్తంతే తాః సమదాః| తథా, ప్రియాః- వల్లభాః, శీతం హరంతి| కింభూతాః ? ఉష్ణాంగ్యో ధూపకుంకుమయౌవనైః- అగుర్వాదిధూపేనోష్ణాంగ్యః, తథా కుంకుమానులేపనేనోష్ణాంగ్యః, తథా యౌవనోష్మణా, సహజేనోష్ణాంగ్య ఇతి యోజ్యం|

Adhikarana nivAtoShNagRuhasevanam (16) · Śloka 16

అంగారతాపసంతప్తగర్భభూవేశ్మచారిణః| శీతపారుష్యజనితో న దోషో జాతు జాయతే||16||

స0-అంగారాణాం తాపోఽంగారతాపః, తేన సంతప్తం చ తద్గర్భేఽభ్యంతరే భూవేశ్మ చ తత్తస్మింశ్చరతి- తిష్ఠతి నిత్యం యస్తస్యాంగారతాపసంతప్తగర్భభూవేశ్మచారిణః పుంసో యతః శీతపారుష్యజనితో దోషో- దుఃఖం, న జాతు- కదాచిజ్జాయతే, తతోఽంగారతాపసంతప్తగర్భభూవేశ్మచారీ స్యాదితి భావః|

Adhikarana shishiracaryA shishire~api pUvoktavidhiH (17) · Śloka 17

అయమేవ విధిః కార్యః శిశిరేఽపి విశేషతః| తదా హి శీతమధికం రౌక్ష్యం చాదానకాలజం||17||

స0-అయమేవ- హైమంతః, విధిః- పూర్వోక్తః, శిశిరే చ విశేషతః- అతిశయేన కార్యః| కుతః ? ఇత్యాహ- యస్మాత్తస్మిన్ కాలే శీతమధికం భవతి, కాలస్వాభావ్యాత్| తథా, ఆదానకాలాజ్జాతమాదానకాలజం చ రౌక్ష్యం భవతి| తతో హేతుద్వయాద్విశేషేణ హైమంతికో విధిః సేవ్యః| హేమంతే "రసాన్ స్నిగ్ధాన్ శీలయేత్" ఇత్యుక్తం| శిశిరే తానతిశయేన శీలయేత్| ఏవం సర్వోఽపి హైమంతికౌ విధిర్యోజనీయః| ఆదానకాలజమిత్యనేనైతద్ద్యోతయతి| ఆదానకాల ఏవ రౌక్ష్యస్య కారణం, నాన్యత్| అత ఏవ హేమంతే శీతేఽపి రౌక్ష్యం నాస్త్యేవేతి| ఆదానస్య చ ప్రారంభమాత్రత్వే ఏవ శిశిరస్య సంభవ ఇతి శిశిరే కించిదేవ రౌక్ష్యం వేద్యం| నను, యథా రౌక్ష్యమాదానకాలజం తథౌష్ణ్యమపి| తథా చోక్తం- "తస్మిన్ హ్యత్యర్థతీక్ష్ణోష్ణరూక్షాః" ఇతి| ఏవం చౌష్ణ్యసద్భావాచ్ఛీతస్య హేమంతతో హానిః ప్రాప్తా, న త్వాధిక్యం| తత్కథముక్తం "తదా హి శీతమధికం" ఇతి ? బ్రూమః| రౌక్ష్యస్య ద్వౌ హేతూ| ఏకస్తావద్భగవద్దివాకరకరైర్జగత్స్నేహాదానం| ద్వితీయస్త్వాగ్నేయః కాలః| తదేవం రౌక్ష్యేణోభయహేతుజేన శిశిరే కాలే వాతాః శీతస్వభావా ఆహితాధికశక్తయో జాయంతే హైమంతేభ్యో మారుతేభ్యః| తథావిధాశ్చౌష్ణ్యేనాదానకాలజేనాదానకాలప్రాథమ్యాదప్రాప్తబలేన శిశిరే నాభిభూయంతే| అనభిభూతాశ్చ శీతస్వభావత్వాచ్చ శీతమేవ వర్ధయంతి| అతో యుక్తం శీతాధిక్యం శిశిర ఇతి|

Adhikarana vasantacaryA shleShmajayaprakArAdi shuNThIkvathitajalapAnAdi (18-23) · Śloka 23

సంప్రతి వసంతచర్యాం వివక్షురిదమాహ కఫశ్చితో హి శిశిరే వసంతేఽర్కాంశుతాపితః| హత్వాఽగ్నిం కురుతే రోగానతస్తం త్వరయా జయేత్||18|| తీక్ష్ణైర్వమననస్యాద్యైర్లఘురూక్షైశ్చ భోజనైః| వ్యాయామోద్వర్తనాఘాతైర్జిత్వా శ్లేష్మాణముల్బణం||19|| స్నాతోఽనులిప్తః కర్పూరచందనాగురుకుంకుమైః| పురాణయవగోధూమక్షౌద్రజాంగలశూల్యభుక్||20|| సహకారరసోన్మిశ్రానాస్వాద్య ప్రియయాఽర్పితాన్| ప్రియాస్యసంగసురభీన్ ప్రియానేత్రోత్పలాంకితాన్||21|| సౌమనస్యకృతో హృద్యాన్వయస్యైః సహితః పిబేత్| నిర్గదానాసవారిష్టసీధుమార్ద్వీకమాధవాన్||22|| శృంగబేరాంబు సారాంబు మధ్వంబు జలదాంబు చ| |23|

స0-శిశిరే మధురస్నిగ్ధాదినా ఆహారేణ కాలస్వాభావ్యాచ్చ శ్లేష్మా సంచితోఽతిశయేన స్త్యానత్వాదతికుపితో వసంతే ఋతావర్కాంశుతాపితః- సూర్యప్రభాభిర్విలాయితో, ద్రవస్వరూపత్వాజ్జలమివ విపరీతం జాఠరాగ్నిం హత్వా, హి- యస్మాత్, రోగాన్- వికారాన్, కురుతే- జనయతి| అతః- అస్మాత్కారణాత్, తం- కఫం, త్వరయా- శీఘ్రమేవ, జయేత్| దోషానితి కేచిత్పఠంతి| అర్కతాపిత ఇత్యనేనైవ సిద్ధే అంశుశబ్దోఽత్ర రశ్మీనాం పటిమానం సూచయతి, న తథా శీతే| తత్ర హి (సం.సూ.అ.4)- "ధూమధూమ్రరజోమందాస్తుషారావిలమండలాః| దిగాదిత్యాః" ఇత్యధిజగే| కైర్జయేత్? తీక్ష్ణైర్వమననస్యవిరేకాదిభిరుపక్రమేత్| తథా, లఘూని రూక్షాణి చ యాని భోజనాని, తైశ్చ| తథా, వ్యాయామశ్చోద్వర్తనం చ ఆఘాతశ్చ తైశ్చ కఫం జయేదితి| చశబ్దో లుప్తనిర్దిష్టః| తతః కఫముల్బణం- ఉద్ధతం, జిత్వాఽనంతరం స్నాతోఽనులిప్తః- సమాలిప్తః కర్పూరచందనాగురుకుంకుమైః| తథా, పురాణం చ తద్యవగోధూమం చ, తథా, క్షౌద్రం- మాక్షికం, తథా జాంగలం చ తచ్ఛూల్యం చ- "శూలేన సంస్కృతం మాంసం శూల్యం" భటిత్రం చ, తత్తాని భుంక్తే పురాణయవగోధూమక్షౌద్రజాంగలశూల్యభుక్| శూల్య ఇతి "శూలోఖాద్యత్" ఇతి యత్| ఏవంవిధః సన్ వయస్యైః- మిత్రైః సహిత ఆసవాదీన్ పిబేత్| కింభూతాన్? నిర్గదాన్- నివృత్తగదాన్నిర్దోషాన్, పిబేదితి వక్ష్యమాణేన సంబంధోఽత్ర దీపకత్వాత్| ఆసవో- యో ద్రవ్యాణ్యాసుత్య క్రియతే| ఉక్తం చ- "మద్యాకరాధికద్రవ్యమదిరాద్యైః కృతస్తు యః| సోఽరిష్టః స్యాదాసవస్తు ద్రవ్యాణ్యాసుత్య యః కృతః||" ఇతి| సీధుః- ఇక్షురసోద్భవః| మార్ద్వీకం- మృదీకారసోద్భవం| మాధవో- మధునా సంస్కృతః| కింభూతానాసవాదీన్? సహకారరసోన్మిశ్రాన్- అధివాసితాన్| తథా, ప్రియయా- దయితయా, ఆస్వాద్య- కించిత్పీత్వా, అర్పితాన్- ఢౌకితాన్| తథా, ప్రియాస్యసంగేన సురభీన్,-సుగంధీన్| తథా, ప్రియానేత్రాణ్యేవోత్పలాని తైరంకితాన్-సంజాతశోభాన్| తథా, సౌమనస్యకృతః- చిత్తప్రసాదకృతః| తథా, హృద్యాన్- హృదయాయ హితాన్| తథా, శృంగబేరాంబు- శుంఠీక్వథితజలం పిబేత్| తథా, సారః-అసనచందనాదిజః, తేన క్వథితమంబు పిబేత్| తథా, మధునా యుక్తమంబు మధ్వంబు| జలదేన- ముస్తయా చ క్వథితమంబు పిబేత్| చేతి సముచ్చయే|

Adhikarana madhyAhne udyAnasevanam (23-25) · Śloka 25

| దక్షిణానిలశీతేషు పరితో జలవాహిషు||23|| అదృష్టనష్టసూర్యేషు మణికుట్టిమకాంతిషు| పరపుష్టవిఘుష్టేషు కామకర్మాంతభూమిషు||24|| విచిత్రపుష్పవృక్షేషు కాననేషు సుగంధిషు| గోష్ఠీకథాభిశ్చిత్రాభిర్మధ్యాహ్నం గమయేత్సుఖీ||25||

స0-కాననేషు- ఉపవనేషు, స్థితో మధ్యాహ్నం గమయేత్- అతివాహయేత్| అహ్నో మధ్యో మధ్యాహ్నః| "సంఖ్యావిసా" ఇత్యాదిజ్ఞాపకాత్పూర్వాపరేత్యాదినా ఏకదేశిసమాసః| "అహ్నోఽహ్న ఏతేభ్యః" ఇత్యహ్నాదేశః| కథం ? గోష్ఠ్యాం- క్రీడాయాం కథా గోష్టీకథాస్తాభిః, చిత్రాభిః- కమనీయాభిః, న త్వర్థవ్యవహారసంబంధినీభిః| కీదృశః సన్ ? సుఖీ- రాగద్వేషాదిరహితః| కింభూతేషు కాననేషు ? దక్షిణదిక్ప్రవృత్తైరనిలైః శీతాని, తేషు దక్షిణానిలశీతేషు| తథా, పరితః- సమంతాజ్జలం నిత్యం వహంతి యాని తేషు| ఆభీక్ష్ణ్యే ణినిః| తథా, క్వచిత్ప్రదేశే అదృష్టః- ఈషద్దృష్టః, క్వచిదతిఘనత్వాత్ నష్టః- న దృశ్యతే, సూర్యో యేషూపవనేషు తాన్యేవం తేషు| తథా, మణీనాం- వజ్రమరకతాదీనాం, కుట్టిమాని- విశిష్టా భువః, తాభిః కాంతిః- శోభ, యేషాం తాన్యేవం తేషు| తథా, పరపుష్టైః- కోకిలైః విఘుష్టేషు- కృతశబ్దేషు| తథా, కామస్య కర్మాంతాః కామకర్మాంతాః- మదనవ్యాపారాః| అంతశబ్దోఽత్ర ప్రశంసావచనే| యథోద్భటస్య (కావ్యాలంకారసంగ్రహే ప్రథమసర్గే) వచనం- "వనాంతదేవతావేణ్యః" ఇతి) కామకర్మాంతనిమిత్తం భూమయో యేషాం వనానాం తాన్యేవం తేషు| విచిత్రాణి- నానారూపాణి, పుష్పాణి యేషాం తే తథావిధా వృక్షా యేషాం తాన్యేవం తేషు| సుష్ఠు గంధో యేషాం తేషు| "గంధస్యేత్" ఇతీత్సమాసాంతః|

Adhikarana gurushItAdityAgaH (26) · Śloka 26

గురుశీతదివాస్వప్నస్నిగ్ధామ్లమధురాంస్త్యజేత్| |26|

స0-అస్మింకాలే కఫోపచయదోషభయాత్ గురుశీతాదీంస్త్యజేత్| నను, లవణమపి శ్లేష్మాణం కరోతి, తత్కస్మాదిహ న నిషిద్ధం ? అతో బ్రూమః| లవణః పూర్వం కఫమమ్లమధురావివ న కరోతి| కిం తర్హి ? నిధనే చిరంతనసంచితం స్రుతిరూపం శ్లేష్మాణం విధత్తే, విష్యందిత్వాత్| న చ లవణస్య మధురాదేరివ బహుతరస్య ప్రయోగః ప్రసిద్ధః, కిం తర్హి ? అల్పస్యైవ| తస్మాల్లవణస్యాత్రానిషేధ ఏవ న్యాయ్యః|

Adhikarana grIShmacaryA paTvAdityAgaH (26-27) · Śloka 27

అధునా గ్రీష్మచర్యాముపదిదిక్షురాహ | తీక్ష్ణాంశురతితీక్ష్ణాంశుర్గ్రీష్మే సంక్షిపతీవ యత్||26|| ప్రత్యహం క్షీయతే శ్లేష్మా తేన వాయుశ్చ వర్ధతే| అతోఽస్మింపటుకట్వమ్లవ్యాయామార్కకరాంస్త్యజేత్||27||

స0-యత్- యస్మాత్, తీక్ష్ణాంశుః- భాస్కరః, అతితీక్ష్ణా అంశవః- కరాః, యస్య స ఏవంభూతః సన్, గ్రీష్మే సంక్షిపతీవ జగత్స్నేహమిత్యత్రానుక్తమప్యర్థాల్లభ్యతే| కేచిత్తు "స్నేహమర్కోఽతితీక్ష్ణాంశుః" ఇతి పఠంతి| స్నేహస్తేజో బలం సారమిత్యేకోఽర్థః| తం స్నేహమర్కః సంక్షిపతీవ- యత్సంబంధాత్ సంహరతీవ పిబతీవ| ఇవశబ్దేనైతత్సూచయతి- హేతుప్రత్యయపరతంత్రేషు సర్వభావేషు న కశ్చిత్క్వచిత్ తద్బుద్ధిపూర్వకం సంహరతి| అతః- అస్మాత్కారణాత్, అస్మిన్- గ్రీష్మకాలే, పట్వాదీస్త్యజేత్| పరమార్థతో బలహానికృత్త్వాదేషాం|

Adhikarana madhurAnnAdisevanam (28) · Śloka 28

కిమత్ర సేవ్యం ? ఇత్యాహ భజేన్మధురమేవాన్నం లఘు స్నిగ్ధం హిమం ద్రవం| |28|

స0-మధురమేవాన్నం భజేత్- బాహుల్యేన మధురమన్నం సేవ్యం, న తథాఽన్యరసాఘ్రాతం, ఇత్యేవకారాల్లభ్యతే| తథా, లఘు స్నిగ్ధం హిమం ద్రవం చేతి| చశ్బ్దో లుప్తనిర్దిష్టో ద్రష్టవ్యః|

Adhikarana saktusharkarAdilehaH (28) · Śloka 28

సామాన్యేన భోజనముక్త్వా విశేషేణాహ | సుశీతతోయసిక్తాంగో లిహ్యాత్సక్తూన్ సశర్కరాన్||28||

స0-సక్తూన్ సశర్కరాన్ లిహ్యాత్| సుష్ఠు శీతం సుశీతం చ తత్తోయం చ, తేన సిక్తం- ఆప్లుతం, అంగం- కాయో, యస్య స ఏవంభూతః సన్|

Adhikarana madyapAnaniShedhaH (29) · Śloka 29

మద్యం న పేయం, పేయం వా స్వల్పం, సుబహువారి వా| |29|

స0-అస్మింకాలే మద్యం న పేయం| పేయం వా స్వల్పమితి వాతశ్లేష్మప్రకృతినా శ్లేష్మవాతక్షయార్థమన్యర్తువద్బహు న పేయం, కింతర్హి ? స్వల్పమేవ పాతవ్యం| సుబహువారి వేతి పిత్తశ్లేష్మప్రకృతినా మద్యోచితేన శ్లేష్మక్షయార్థం పిత్తప్రతీకారమపీచ్ఛతా సుబహువారి తన్మద్యం పేయం| ఇత్యత్రానుక్తోఽప్యేవమర్థాద్విషయవిభాగో బోధ్యః| అన్యథా నిషేధవిధ్యోర్విరోధః స్యాత్|

Adhikarana uktavidhyatikrame doShaH (29) · Śloka 29

ఉక్తవిధ్యతిక్రమే దోషమాహ | అన్యథాశోషశైథిల్యదాహమోహాన్ కరోతి తత్||29||

స0-తత్- మద్యం, అన్యేన ప్రకారేణ పీతం సత్ శోఫాదీన్ కరోతి| శోఫః- శ్వయథుః| శైథిల్యం- అంగానామనైష్ఠుర్యం| దాహః- సర్వాంగీణస్తాపః| మోహః- అజ్ఞానం జంతోః|

Adhikarana mAMsaiH saha shuklashAliBakShaNam (30) · Śloka 30

కుందేందుధవలం శాలిమశ్నీయాజ్జాంగలైః పలైః| |30|

స0-కుందః- పుష్పవిశేషః, ఇందుః- చంద్రః, తయోర్ద్వంద్వః| కుందేందువద్ధవలం- శుక్లం శాలిం జాంగలైః పలైః- మాంసైః సహాశ్నీయాత్- అద్యాత్| "క్షుణ్ణః సితః స్మృతః శాలీ రక్తో వ్రీహిరుదాహృతః"|

Adhikarana nAtighanarasAdeH pAnam, surabhIkRutajalapAnam (30-32) · Śloka 32

| పిబేద్రసం నాతిఘనం రసాలాం రాగఖాండవౌ||30|| పానకం పంచసారం వా నవమృద్భాజనే స్థితం| మోచచోచదలైర్యుక్తం సామ్లం మృన్మయశుక్తిభిః||31|| పాటలావాసితం చాంభః సకర్పూరం సుశీతలం|32|

స0-రసం నాతిఘనం పిబేత్| రసశబ్దేనాదిలోపాఖ్యయా తంత్రయుక్త్యా మాంసరస ఉచ్యతే| తథా, రసాలం- మార్జికాఖ్యాం పిబేత్| తథా, రాగఖాండవౌ పానకం చ పంచసారాఖ్యం| ఏతేషాం చ లక్షణం తంత్రాంతరే ఉక్తం| యథా- "సితామధ్వాదిమధురా రాగాస్తత్రాచ్ఛకాంతయః| తే సామ్లాః ఖాండవా లేహ్యాః పేయాశ్చాంశుకగాలితాః|| స్వాద్వమ్లపటుకట్వాద్యాః ప్రలేహాస్తత్ర ఖాండవాః| గుడదాడిమమాంసాద్యా రాగా అంశుకగాలితాః|| హృద్యా వృష్యా రుచికరా గ్రాహిణో రాగఖాండవాః" ఇతి| తథా- "ద్రాక్షామధూకఖర్జూరకాశ్మర్యైః సపరూషకైః| తుల్యాంశైః కల్పితం పూతం శీతం కర్పూరవాసితం|| పానకం పంచసారాఖ్యం దాహతృష్ణానివర్తకం|" అన్యత్ర చోక్తం| యథా- "గుడదాడిమాదియుక్తా విజ్ఞేయా రాగఖాండవాః| త్రిజాతమరిచాద్యైస్తు సంస్కృతాః పానకాస్తథా " ఇతి| కీదృశం పానకం పిబేత్ ? ఇత్యాహ- నవం యన్మృద్భాజనం తత్ర స్థితం| తథా, మోచం- కదలీఫలం, చోచం- పనసఫలం, తయోర్దలాని, తైర్యుక్తం| తథా, సామ్లం, తిత్తిడీకాదియోగాత్ ఖాండవరసానుగతం| కేచిత్తు క్షీరం ఘృతపిప్పలీశశిమాక్షికశర్కరోపేతం పంచసారం పానకమిత్యాహుః| కేన పిబేత్ ? ఇత్యాహ- మృన్మయశుక్తిభిః| పాటలయా వాసితం- సురభీకృతం, తథా సకర్పూరం సుశీతలం చాంభః పిబేత్| మృన్మయశుక్తిభిరిత్యత్రాపి యోజ్యం| సుశ్రుతే చోక్తం- "పరిపేలవయా తుల్యా గుడగుగ్గులుముస్తకాః| చూర్ణితాః శశినోపేతా నవభాజనధూపనం|| కుష్ఠముస్తకసంయుక్తైః పేలవోశీరవాలకైః| మృదితా మృత్సుపిష్టైస్తైః ఖదిరాంగారపాచితాః|| సహకారరసాభ్యక్తాశ్చంపకోత్పలవాలకైః| పద్మకుబ్జకకుందైశ్చ యథాలాభాధివాసితాః|| శ్రేష్ఠః సలిలవాసోఽయం స్మృతః సర్వర్తుకో బుధైః"| ఇతి|

Adhikarana rAtrau mAhiShakShIrapAnam (32-33) · Śloka 33

| శశాంకకిరణాన్ భక్ష్యాన్ రజన్యాం భక్షయన్ పిబేత్||32|| ససితం మాహిషం క్షీరం చంద్రనక్షత్రశీతలం| |33|

స0-మాహిషం క్షీరం ససితం- సశర్కరం, రజన్యాం- రాత్రౌ, పిబేత్| కింభూతం ? చంద్రేణ నక్షత్రైశ్చ శీతలం| రాత్రావాకాశే శైత్యార్థం స్థాపితమిత్యర్థః| కింకుర్వన్ పిబేత్ ? భక్ష్యాన్ భక్షయన్- భుంజన్| కీదృశాన్ ? శశాంకకిరణాన్- కర్పూరనాడికాఖ్యాన్| [ (హృ.చి.అ.5/49)- "తాలీసచూర్ణవటకాః సకర్పూరసితోపలాః| శశాంకకిరణాఖ్యాస్తు భక్ష్యా రుచికరాః పరం||"]

Adhikarana svApaprakAraH (33-34) · Śloka 34

| అభ్రంకషమహాశాలతాలరుద్ధోష్ణరశ్మిషు||33|| వనేషు మాధవీశ్లిష్టద్రాక్షాస్తబకశాలిషు| |34|

స0-అభ్రం- ఆకాశం, కషంతి- ఉల్లిఖంతి, అత్యుచ్చతయాఽభ్రంకషాః| మహాంతశ్చ తే శాలాశ్చ తాలాశ్చ మహాశాలతాలాః| అభ్రంకషాశ్చ తే మహాశాలతాలాశ్చ, తై రుద్ధః- స్థగితః, ఉష్ణరశ్మిః- దినకరో యేషు వనేషు తేషు, మధ్యందినే- మధ్యాహ్నే, అర్కతాపార్తః సన్ స్వప్యాత్- శయీత| మాధవ్యో- లతావిశేషా అతిముక్తకాఖ్యాః, తాసు శ్లిష్టా మాధవీశ్లిష్టాః ద్రాక్షాయాస్తబకాః- గుచ్ఛకా ద్రాక్షాస్తబకాః| మాధవీశ్లిష్టాశ్చ తే ద్రాక్షాస్తబకాశ్చ, తైః శాలితుం- శ్లాఘితుం శీలం యేషాం వనానాం తాని మాధవీశ్లిష్టద్రాక్షాస్తబకశాలీని, తేషు వనేషు|

Adhikarana veNvAdinirmitagRuhe svApaH (34-35) · Śloka 35

కస్మిన్ స్వప్యాత్ ? ఇత్యాహ | సుగంధిహిమపానీయసిచ్యమానపటాలికే||34|| కాయమానే చితే చూతప్రవాలఫలలుంబిభిః| |35|

స0-కాయమానే- వేణ్వాదినిష్పాదితే గృహవిశేషే| కీదృశే ? సుగంధి చ తద్ధిమం చ తత్పానీయం చ తత్సుగంధిహిమపానీయం| పటానాం- వస్త్రాణాం, ఆలిః- పంక్తిః, పటాలిః| సుగంధిహిమపానీయేన సిచ్యమానా పటాలిర్యస్మిన్నసౌ సుగంధిహిమపానీయసిచ్యమానపటాలికః, తస్మిన్ తథావిధే కాయమానే| తథా, ప్రవాలాః- కిసలయాని| ఫలానాం లుంబయః- స్తబకాః| ప్రవాలాశ్చ ఫలలుంబయశ్చ ప్రవాలఫలలుంబయః| చూతానాం ప్రవాలఫలలుంబయస్తాభిః, చితే- పరితో వ్యాప్తే|

Adhikarana shayanIyaprakAraH (35-37) · Śloka 37

ఈదృశే కాయమానే స్థితో యాదృశే శయనే శయీత తన్నిరూపయన్నాహ | కదలీదలకహ్లారమృణాలకమలోత్పలైః||35|| కోమలైః కల్పితే తల్పే హసత్కుసుమపల్లవే| మధ్యందినేఽర్కతాపార్తః స్వప్యాద్ధారాగృహేఽథవా||36|| పుస్తస్త్రీస్తనహస్తాస్యప్రవృత్తోశీరవారిణి| |37|

స0-కదలీత్యాది| తల్పే- శయనే, కల్పితే| కైః ? కదలీదలాదిభిః| కదల్యాః- రంభాయాః, దలాని- పత్రాణి, కహ్లారం- సౌగంధికం, మృణాలం- బిసం, కమలం- పద్మం, ఉత్పలం- కుముదం, ఏతేషాం ద్వంద్వః| తైః కదలీదలాదిభిః, కోమలైః- సుకుమారస్పర్శైః, కల్పితే- రచితే| కింభూతే ? కుసుమాని చ పల్లవాశ్చ కుసుమపల్లవాః| హసంత ఇవ కుసుమపల్లవా యత్ర తస్మిన్| ధారాగృహేఽథవా స్వప్యాదితి వర్తతే| ధారాగృహం- అవిరతం యతో జలధారాః పతంతి| కింభూతే ? పుస్తస్త్రీస్తనహస్తాస్యైః ప్రవృత్తముశీరవారి యత్ర తస్మిన్| పుస్తో- దార్వాదిమయ్యాః స్త్ర్యాద్యాకృతేరుపాదానకారణం యద్వస్తు తదుచ్యతే|

Adhikarana nishAsu saudhapRuShThe sthitiH (37-38) · Śloka 38

| నిశాకరకరాకీర్ణే సౌధపృష్ఠే నిశాసు చ||37|| ఆసనా| |38|

స0-నిశాసు- రాత్రిషు, సౌధపృష్ఠే- హర్మ్యతలే, ఆసనా- స్థితిః| కార్యేత్యధ్యాహార్యం| తత్రాసీతేత్యర్థః| కింభూతే సౌధపృష్ఠే ? నిశాకరః- శీతాంశుః, తస్య కరాః- గభస్తయః, తైరాకీర్ణే- వ్యాప్తే|

Adhikarana tAlavRuntasevanaprakAraH (38-41) · Śloka 41

స్వస్థచిత్తస్య చందనార్ద్రస్య మాలినః| నివృత్తకామతంత్రస్య సుసూక్ష్మతనువాససః||38|| జలార్ద్రాస్తాలవృంతాని విస్తృతాః పద్మినీపుటాః| ఉత్క్షేపాశ్చ మృదూత్క్షేపా జలవర్షిహిమానిలాః||39|| కర్పూరమల్లికామాలా హారాః సహరిచందనాః| మనోహరకలాలాపాః శిశవః సారికాః శుకాః||40|| మృణాలవలయాః కాంతాః ప్రోత్ఫుల్లకమలోజ్జ్వలాః| జంగమా ఇవ పద్మిన్యో హరంతి దయితాః క్లమం||41||

స0-స్వస్థచిత్తస్య- రాగాద్యనుపహతమనసః, జలార్ద్రాః క్లమం హరంతి| ఏవం తాలవృంతాదయో యోజ్యాః| అంతర్దీపకత్వాదస్య| తథా చ కీదృశస్య ? చందనార్ద్రస్య- చందనేనానులిప్తస్య| తథా, మాలినః- స్రగ్విణః| తథా, నివృత్తం కామతంత్రం- పుష్పధన్వపరిచ్ఛదో యస్య| తథా, సుష్ఠు సూక్ష్మే తనునీ స్వచ్ఛే వాససీ యస్య స ఏవం| జలార్ద్రాః- పానీయప్లుతాః శాటికాః| తాలవృంతాని- మయూరపిచ్ఛాదికృతాని తాలవృంతాకృతీని వ్యజనాని| తథా, విస్తృతాః- మహాంతః, పద్మినీపుటాః- నలినీపత్రాణి, వీజనార్థం| తథా, ఉత్క్షేపాః- మయూరపిచ్ఛాదికృతా వ్యజనవిశేషాః| తే చ కింభూతాః ? మృదురుత్క్షేపో యేషు తే మృదూత్క్షేపాః| జలవర్షీ హిమోఽనిలో యేషు ఉత్క్షేపేషు తే జలవర్షిహిమానిలాః| శీతజలాభ్యుక్షితైరేతైర్వాతః కార్య ఇత్యర్థః| కర్పూరేత్యాది| మాలాశబ్దః ప్రత్యేకం యుజ్యతే| స్ఫటికకర్పూరగ్రథితా మాలా మల్లికామాలాశ్చేత్యర్థః| తథా, హారాః- ముక్తాఫలదామాని| కింభూతాః ? సహ హరిచందనేన వర్తంత ఇతి సహరిచందనాః| యత్ ఛేదే లోహితమతిసుగంధి సుష్ఠు శీతవీర్యం చ, తద్ధరిచందనముచ్యతే| మనోహరేత్యాది| మనోహరో- రమ్యః, కలో- మధురః, ఆలాపో యేషాం తే మనోహరకలాలాపాః| శిశవో- బాలకాః| తథా, సారికాః- శరారయః| శుకాః- కీరాః| మృణాలేత్యాది| మృణాలాని- అతికోమలాని బిసాని, వలయాః- కటకాని, యాసాం తాః| దయితాః- యోషితః| కింభూతాః ? కాంతాః- రమ్యాః| తథా, ప్రోత్ఫుల్లైః వికసితైః, కమలైరుజ్జ్వలాః- శోభితాః| ఏవంభూతాశ్చోత్ప్రేక్ష్యంతే, జంగమాః- సంచారిణ్య ఇవ పద్మిన్యః| క్లమం హరంతీతి యోజ్యం| స్వస్థచిత్తస్యేతి ప్రాధాన్యఖ్యాపనార్థం ప్రాగుపాత్తం| స్వస్థచిత్తస్యైవైతే జలార్ద్రాదయః క్లమం హరంతి, న తథోపతప్తమనసః| [తథా హి- చందనార్ద్రాదిసకలవిశేషేణ విశేషితస్యాప్యుపతప్తమనసో న తథా క్లమం హరంతి|] చిత్తాయత్తా హి సర్వభావానాం శుభాశుభప్రవృత్తయః| తథా చ స్నిగ్ధమధురోఽప్యాహార ఉపయుక్తః, సుఖశయ్యాదిరపి విహారః సేవితః, శోకావిష్టచేతసో న తథా శరీరస్య పుష్టిమాదధాతి| అత ఏవ "శోకః శోషణానాం" ఇత్యగ్ర్యసంగ్రహే (చరకే సూ.అ.25/39, సంగ్రహే సూ.అ.13) ప్రోక్తం| తథా, రూక్షోఽప్యాహారస్తథావిధో విహారశ్చ సేవితో నిర్వృత్తమనసః పుష్టిమేవాదధాతి, న కార్శ్యం| తథా చోక్తం (చ.సూ.అ.25/39, సం.సూ.అ.13)- "నిర్వృతిః పుష్టిహేతూనాం" ఇతి| సుశ్రుతే చ క్లమస్య లక్షణముక్తం (శా.అ.4/51)- "యోనాయాసః శ్రమో దేహే ప్రవృద్ధః శ్వాసవర్జితః| క్లమః స ఇతి విజ్ఞేయ ఇంద్రియార్థప్రబాధకః" ఇతి|

Adhikarana varShAcaryA,varShAsu doShaNAM duShTatvam anyonyadUShiShu vAtAdiShu sAdhAraNanasevanam (42-44) · Śloka 44

ఇదానీం వర్షాచర్యాం నిర్దిదిక్షురిదమాహ ఆదానగ్లానవపుషామగ్నిః సన్నోఽపి సీదతి| వర్షాసు దోషైర్దుష్యంతి తేఽంబులంబాంబుదేఽంబరే||42|| సతుషారేణ మరుతా సహసా శీతలేన చ| భూబాష్పేణామ్లపాకేన మలినేన చ వారిణా||43|| వహ్నినైవ చ మందేన, తేష్విత్యన్యోన్యదూషిషు| భజేత్సాధారణం సర్వమూష్మణస్తేజనం చ యత్||44||

సం-ఆదానముక్తం, తేనాదానాఖ్యేన కాలేన గ్లానం-సక్లమం, వపుః-శరీరం, యేషాం పురుషాణాం తే ఆదానగ్లానవపుషః, తేషామపచితధాతూనామగ్నిరప్యపచితః సన్నో-మందః సన్, పునర్వర్షాసు సీదతి-హానిం యాతి| అపిశబ్దః పునరర్థే, అనేకార్థత్వాన్నిపాతానాం| వర్షాస్వితి నిత్యబహుత్వాద్బహువచనం| కేన సీదతి ? ఇత్యాహ-కాలస్వభావాద్దోషైః,-వాతపిత్తశ్లేష్మభిః, దుష్టైరిత్యనుక్తమప్యర్థాద్గమ్యతే| యతోఽగ్నిసాదహేతుత్వమదుష్టానాం తేషాం న సంభవతి| తస్మాద్దుష్టైర్దోషైరగ్నిః సీదతీత్యర్థాల్లభ్యతే| నను, కథం వర్షాసు దోషాణాం దుష్టత్వం స్యాత్ ? ఇత్యాహ-దుష్యంతీత్యాది| తే దోషా దుష్యంతి| కదా ? అంబరే-వియతి, అంబులంబాంబుదే-అంబునా లంబా అతినిర్భరత్వాదంబులంబా ఈదృశా అంబుదాః-మేఘాః, యస్మిన్నేవంవిధే సతి| అనేన చ విశేషణేనాస్య కాలస్య స్వరూపముపలక్షయంత్యాచార్యాః| యదైవంవిధో వర్షాకాలః సంపద్యతే, తదైవైతే దోషా దుష్యంతి-స్వకర్మణ్యయోగ్యాః సంపద్యంతే, న వర్షాకాలమాత్రేఽనాసాదితస్వరూపే| తథా, సతుషారేణ మరుతా-సజలకణేన పవనేన, తథా, సహసా-గ్రీష్మతాపసంతాపాదనంతరమేవ, శీతలేనాభ్యంతరో వాయుర్దుష్యతి| తథా, భువో బాష్పః-ఊష్మా భూబాష్పస్తేన| తథా, కాలస్వాభావ్యాచ్చామ్లపాకేన వారిణా పిత్తం దుష్యతి| తథా, మలినేన వారిణా-లూతాదితంతువిణ్మూత్రేత్యాదికలుషేణ వర్షాజలేన, కాలస్వాభావ్యాచ్చాతిశయేన మందత్వం గతేనాగ్నినా శ్లేష్మా దుష్యతి| తదేవమస్మింకాలే వాతపిత్తశ్లేష్మాణో యుగపత్కాలస్వాభావ్యాద్దుష్యంతి| నన్విహ త్రయాణామపి దోషాణాం కోపోఽనుజ్ఞాయతే| వక్ష్యతి తు (హృ.సూ.అ. 12|24)-"చయప్రకోపప్రశమా వాయోర్గ్రీష్మాదిషు త్రిషు" ఇతి| తదిమే వచసీ పరస్పరం వ్యాఘ్నాతే| అత్రోచ్యతే| నానయోర్వాక్యయోర్మిథో విరోధః సంభావ్యతే| యస్మాదిహ దుష్యంతీత్యుక్త్యా స్వస్థానస్థా ఏవ దుష్టిం ప్రాప్తా విషాదిస్పృష్టద్రవ్యవత్కార్యకరణేఽసమర్థా జాయంత ఇత్యుక్తం| చయప్రకోపప్రశమా ఇత్యత్ర ప్రకర్షేణ కోపః స్థానాంతరగతిలక్షణో గదితః| తదేవమస్మిన్ కాలే వాయోః కదాచిద్దుష్టత్వం స్యాత్ కదాచిత్కోపశ్చ, ఇతి వచనాభ్యామేతాభ్యాం ప్రత్యపాది| పిత్తశ్లేష్మణోస్తు దుష్టత్వమాత్రమేవ| ఇతి న కించిదత్రాసమంజసం| తేష్విత్యాది| ఇతి-ప్రకారే| అన్యోన్యం దూషయితుం శీలం యేషాం వాతాదీనాం త ఏవం, తేషు-అనేన ప్రకారేణ పరస్పరం దూషణస్వభావేషు సత్సు, భజేత్సాధారణం సర్వం-యత్కించిద్వాతాదీనాం యుగపత్ ప్రశమనం ప్రశమనం తత్సర్వం సేవేత| యచ్చోష్మణో జాఠరాగ్నేః, తేజనం-ఉద్దీపనం, తద్భజేత్| ఊష్మణస్తేజనస్యాత్ర చశబ్దప్రయుక్తస్యోపాదానం ప్రాధాన్యఖ్యాపనార్థం| అగ్నిర్హి సర్వభావానాం ప్రధానం| తథా చ వక్ష్యతి (సంగ్రహే శా.అ.6)- "శాంతేఽగ్నౌ మ్రియతే, యుక్తే చిరం జీవత్యనామయః| రోగీ స్యాద్వికృతే, మూలమగ్నిస్తస్మాన్నిరుచ్యతే" ఇతి| తస్మాదగ్న్యుత్తేజనార్థం యత్నః కార్య ఇతి భావః| భజేదితి క్రియాపదం ఆదిదీపకత్వాత్ "భోజనం త్వతిదుర్దినే" ఇతి యావత్సర్వేషు యోజ్యం|

Adhikarana sAdhAraNamAsthApanAdi,varShAvisheSheBojanavisheShaH (45-47) · Śloka 47

కిం తత్సాధారణమితి? తదుదాహరణార్థమాహ ఆస్థాపనం శుద్ధతనుర్జీర్ణం ధాన్యం రసాన్ కృతాన్| జాంగలం పిశితం యూషాన్ మధ్వరిష్టం చిరంతనం||45|| మస్తు సౌవర్చలాఢ్యం వా పంచకోలావచూర్ణితం| దివ్యం కౌపం శృతం చాంభో భోజనం త్వతిదుర్దినే||46|| వ్యక్తామ్లలవణస్నేహం సంశుష్కం క్షౌద్రవల్లఘు| |47|

స0--శుద్ధా తనుర్యస్య స ఏవంభూతః-కృతవిరేకాదిః సన్, ఆస్థాపనం-నిరూహం, భజేత్| తథా, జీర్ణం ధాన్యం-పురాణయవగోధూమాదికం| తథా, రసాన్-మాంసరసాన్| కింభూతాన్ ? కృతాన్,- స్నేహశుంఠ్యాదియుతాన్| తథా, జాంగలం పిశితం-హరిణైణాదికం మాంసం| తథా, యూషాన్-ముద్గదాడిమాదికృతాన్| తథా, మధు-మార్ద్వీకం, అరిష్టం, ద్వయమప్యేతత్ చిరంతనం-పురాణం, న తు నవం, ఆగ్నిమాంద్యభయాత్| మస్తు సౌవర్చలాఢ్యం-అక్షలవణసంయుక్తం| వేతి సముచ్చయే| కింభుతం మస్తు ? పిప్పలీపిప్పలీమూలచవ్యచిత్రకనాగరాః పంచకోలం, తేనావచూర్ణితం| తథా, దివ్యం ఆకాశజం, తథా కౌపం, తథా శృతం-క్వథితం, చాంభః పిబేత్| చః సముచ్చయే| దివి భవం దివ్యం, దిగాదిత్వాద్యత్| కూపే భవం కౌపం, ప్రాగ్దీవ్యతోఽణ్| అతిదుర్దినే-వాతవర్షాకులేఽహని, వ్యక్తాః-ప్రధానాః, అమ్లలవణస్నేహా యత్ర తద్భోజనం భజేత్| తథా, సంశుష్కం-శుష్కప్రాయం| తథా, క్షౌద్రవత్-సమాక్షికం| తథా, లఘు| నను, "వాతలం మధు" ఇతి (హృ.సూ.అ. 5|52) వక్ష్యతి| పవనశ్చాత్ర కుప్యతీత్యుక్తం| అతో మాక్షికస్యాత్రోపయోగో న యుక్తః| అత్రోచ్యతే| దేహధాతవోఽస్మిన్ కాలే క్లేదముపయాంతి| తతశ్చ క్లేదసంరక్షణే ఏవోపక్షీణప్రభవత్వాత్ మధు మరుత్కోపం విధాతుమసమర్థం| తస్మాన్మధూపయోగో న్యాయ్య ఏవ|

Adhikarana puruShavartanaprakAraH (47-48) · Śloka 48

అథాఽత్ర కాలే యాదృశః పురుషః స్యాత్తం దర్శయతి | అపాదచారీ సురభిః సతతం ధూపితాంబరః||47|| హర్మ్యపృష్ఠే వసేద్బాష్పశీతశీకరవర్జితే| |48|

స0-పాదాభ్యాం చరతి నిత్యం పాదాచారీ, నైవ యః సోఽపాదచారీ,-యానయాయీ స్యాత్| తథా, సురభిః-శోభనగంధయోగాత్| "స్నానశీలః సుసురభిః" (హృ.సూ.అ. 2|31) ఇత్యనేనైవాస్యార్థస్యోక్తత్వాత్ సురభిగ్రహణమతిశయార్థం| తథా, సతతం అవిరతం, ధూపితేఽంబరే యస్య స ఏవం| తథా, హర్మ్యపృష్ఠే-ధవలగృహతలే, వసేత్-తిష్ఠేత్| కీదృశే ? బాష్పశ్చ శీతం చ శీకరశ్చ తైర్వర్జితే|

Adhikarana nadIjalAdipa~jcatyAgaH (48) · Śloka 48

| నదీజలోదమంథాహఃస్వప్నాయాసాతపాంస్త్యజేత్||48||

స0-తథా, నదీజలాదీన్ పంచ త్యజేత్| ఉదకాలోడితాః సక్తవః ససర్పిష్కా ఉదమంథవాచ్యా జలావక్షీరీసంజ్ఞాః| తదత్ర కాలే సామ్యత్వాత్సక్తవస్తక్రాదిసంయోగాన్నాత్యంతమనిష్టాః| పానీయ సంయోగాత్తు వాతలాః, ప్రకృష్టవాతలే కాలే నాభీష్టా ఏవ| మునినా త్వేవముక్తం (చ. సూ.అ. 6|34)- "ఉదమంథం దివాస్వప్నమవశ్యాయం నదీజలం| వ్యాయామమాతపం చైవ వ్యవాయం చాత్ర వర్జయేత్" ఇతి| అధునా శరచ్చర్యాం వివక్షురిదమాహ-

Adhikarana sharaccaryA (49-50) · Śloka 50

వర్షాశీతోచితాంగానాం సహసైవార్కరశ్మిభిః| తప్తానాం సంచితం వృష్టౌ పిత్తం శరది కుప్యతి||49|| తజ్జయాయ ఘృతం తిక్తం విరేకో రక్తమోక్షణం| |50|

స0-వర్షాసు శీతం వర్షాశీతం, తదుచితం-సాత్మ్యం యస్య, తదేవంవిధమంగం-వపుర్యేషాం తే వర్షాశీతోచితాంగా నరాః, తేషాం సహసైవ-ఝటిత్యేవ, శరది జాతాయాం, అర్కరశ్మిభిః-భానుభాభిస్తప్తానాం సతాం పిత్తం కుప్యతి| కింభూతం ? వృష్టౌ సంచితం,-వర్షాసు వృద్ధిం గతం| యతశ్చైవం తతశ్చ తజ్జయాయ తిక్తం ఘృతం-కుష్ఠచికిత్సితోక్తం, యోజ్యమితి వాక్యశేషః| యది వా, తిక్తైర్ద్రవ్యైః సాధితం| తథా, విరేకో యోజ్యః| తథా, రక్తమోక్షణం చ| సర్వోపక్రమేభ్యః పిత్తే విరేకస్య జ్యాయస్త్వాదిహ పూర్వముపన్యాసః| తథా హ్యాహ (చరకే సూ.అ. 25|39)- "విరేచనం పిత్తహరాణాం" ఇతి| తతో రక్తమోక్షణం, పిత్తాధారత్వాద్రక్తస్య| విరేచనాంగత్వాచ్చ తజ్జయాయ ఘృతం తిక్తమితి ఘృతస్య పూర్వముపన్యాసః| న హ్యస్నిగ్ధస్య విరేచనప్రాప్తిరస్తి| తథా చ వక్ష్యతి (హృ. సూ. అ. 18|59)- "స్నేహస్వేదావనభ్యస్య కుర్యాత్సంశోధనం తు యః| దారు శుష్కమివానామే శరీరం తస్య దీర్యతే" ఇతి| తథా, విరిక్తస్య స్రుతరక్తస్య చ పవనప్రకోపభయం| కాలస్వాభావ్యాచ్చ పిత్తకోపభయం| తదేతత్పరిహర్తుం తథా దేహపుష్ట్యర్థమగ్నిసంధుక్షణార్థం చ తిక్తఘృతోపయోగః కార్యః| ఇత్యనేకకార్యకరణత్వేన ప్రాధాన్యాచ్చ తిక్తఘృతస్య పూర్వముపన్యాసః| అసమాసకరణం చ జ్ఞాపనార్థం| నైతాని సర్వాణ్యవశ్యం తిక్తఘృతాదీని తదా కార్యాణి| కిం తర్హి ? దేశాద్యనురోధాత్ కదాచిత్పిత్తవిజయాయ తిక్తం ఘృతం, కదాచిద్విరేకః, కదాచిద్రక్తమోక్షః, కదాచిద్ద్వయం, కదాచిత్సకలాన్యేవేతి| విరేకస్తు పిత్తవిజయార్థమవశ్యం శరది కార్యః| యథా-వసంతే శ్లేష్మవిజయాయ వమనం, వర్షాసు చ పవనవిజయాయ బస్తిః| అత ఏవ ప్రాఙ్నిర్దిష్టం వసంతే వమనం, వర్షాసు చాస్థాపనం, శరది విరేక ఇతి|

Adhikarana kShudhitasya tiktAdiguNayutaBojanAdi (50-51) · Śloka 51

| తిక్తం స్వాదు కషాయం చ క్షుధితోఽన్నం భజేల్లఘు||50|| శాలిముద్గసితాధాత్రీపటోలమధుజాంగలం| |51|

స0-క్షుధితోఽన్నం-భోజనం, తిక్తాదిగుణయుక్తం భజేత్| క్షుధితగ్రహణమతిబుభుక్షితప్రతిపాదనార్థం, అక్షుధితస్య భోజనాధికారాభావాత్| కిం తత్తిక్తాదిగుణయుక్తం ? ఇత్యాహ-శాలీత్యాది| శాల్యాదీన్ సప్త భజేత్|

Adhikarana haMsodakam (51-53) · Śloka 53

| తప్తం తప్తాంశుకిరణైః శీతం శీతాంశురశ్మిభిః||51|| సమంతాదప్యహోరాత్రమగస్త్యోదయనిర్విషం| శుచి హంసోదకం నామ నిర్మలం మలజిజ్జలం||52|| నాభిష్యంతి న వా రూక్షం పానాదిష్వమృతోపమం| |53|

స0-సమంతాత్-సర్వతః, సూర్యప్రభాభిరహని తప్తం-క్వథితం, చంద్రకిరణైర్నిశి శీతీకృతం| తథా, అగస్త్యోదయేన నిర్విషీకృతం| తథా, శుచి-పవిత్రం| వర్షాసు హ్యశుచీత్యుక్తం| తచ్చ హంసోపభోగ్యతయా హంసవదతినైర్మల్యాద్ధంసోదకం నామ తంత్రకారైరాయుర్వేదశాస్త్రే సంజ్ఞితం| తథా, నిర్మలం-అకలుషం| తథా, మలాన్వాతపిత్తశ్లేష్మణో, జయతీతి మలజిత్| అగస్త్యోదయనిర్విషశబ్దేన విశేషణేనైతత్ ప్రతిపాదయతి, యథా-యదంతరిక్షప్రభవం సరస్తడాగాదిస్థం జలం, తదేవ ప్రాయేణ శరద్యేవంగుణం వేద్యం| న కూపాదిప్రభవం, తస్య సదా నిర్విషత్వాత్| తథా చాంతరిక్షప్రభవమేవం పఠ్యతే (హృ. సూ. అ. 5|8)- "లూతాదితంతువిణ్మూత్రవిషసంశ్లేషదూషితం" ఇతి| తచ్చ నాభిష్యంది-న స్రుతిరూపశ్లేష్మకారి, న వా రూక్షం-న వాతప్రకోపకారి| వాశబ్దశ్చ శబ్దస్యార్థేఽత్ర| యతస్తప్తాంశుకిరణైస్తప్తం, యతశ్చ శీతాంశుకరైః శీతం-ప్రాహ్లాదితం, ఇత్థం స్నేహరౌక్ష్యయోరంతరే వర్తమానం పానాదిష్వమృతోపమం| ఆదిశబ్దేన స్నానావగాహయోర్గ్రహః| కుపితదోషశమనాదకుపితదోషసామ్యానువృత్తిహేతుత్వాచ్చామృతతుల్యమేతజ్జలం భజేదితి యోజ్యం| అత్రోష్ణాంశుగ్రహణమగ్నితాపనివృత్త్యై| కిరణగ్రహణం సాక్షాత్తత్స్పర్శసంభావనార్థం| తృణదవపలాశాదిభిరాస్తృతమపి రవిస్తాపయతి న తు తత్తథా గుణవత్| అతః కిరణగ్రహణేన తద్వ్యవధానవ్యుదాసం కరోతి| నను చ, సర్వం దినం సూర్యకిరణైస్తాపః సంభవతి| చంద్రకరైస్తు సర్వాం రాత్రిం కథమివ స్యాత్ ? యతః సకలస్య చంద్రమసః పౌర్ణమాస్యామేవ సర్వస్యాం రాత్ర్యాం సంభవో నాన్యత్ర| తస్మాచ్ఛీతం చంద్రకిరణై రాత్ర్యామితి నైతద్యుక్తం| అత్రోచ్యతే| విమలే వ్యోమని యథైవ రవిచంద్రౌ యథాకాలమవ్యాహతస్వరూపం ప్రాప్తౌ పథ్యతాం జలస్యాపాదయతస్తద్వన్నక్షత్రాణ్యపి| తస్మాన్నక్షత్రైరపి శీతం చంద్రేణేవ శ్రేష్ఠమేవ భవత్యుదకం| ఏవం చైతదవగచ్ఛేత్, అన్యథైతద్వాక్యమయుక్తమివ స్యాత్| చరకమునినాప్యనేనైవాఽభిప్రాయేణ నక్షత్రగ్రహణం నాకారి| యథా (చ. సూ. అ. 6|45)- "దివా సూర్యాంశుసంతప్తం నిశి చంద్రాంశుశీతలం|" ఇతి| అష్టాంగసంగ్రహేఽప్యుక్తం (సూ.అ. 4.)- "దివా దివాకరకరైర్నిశాకరకరైర్నిశి" ఇతి| అత్ర హి సకలస్యాహోరాత్రస్య రవిశశియోగాయ దివానిశాగ్రహణం, అన్యథైతదనర్థకం స్యాత్, వ్యభిచారాభావాత్|

Adhikarana pradoShe kaumudIBajanam (53-54) · Śloka 54

| చందనోశీరకర్పూరముక్తాస్రగ్వసనోజ్జ్వలః||53|| సౌధేషు సౌధధవలాం చందికాం రజనీముఖే| |54|

స0-చందనం చోశీరం చ కర్పూరశ్చ ముక్తాశ్చ స్రజశ్చ వసనాని చ, తైరుజ్జ్వలః-శోభనః సన్, సౌధేషు-ధవలగృహపృష్ఠేషు, చంద్రికాం జ్యోత్స్నాం, భజేత్| కదా ? రజనీముఖే,-ప్రదోషే| పరతస్తు నిదాఘ ఇవ న సేవ్యా, అవశ్యాయభయాత్| అవశ్యాయో హ్యత్ర పరిహార్యః| తథా చాహ-

Adhikarana tuShArAdidashaparityAgaH (54-55) · Śloka 55

| తుషారక్షారసౌహిత్యదధితైలవసాతపాన్||54|| తీక్ష్ణమద్యదివాస్వప్నపురోవాతాన్ పరిత్యజేత్| ||55||

స0-తుషారాదీన్ దశ పరిత్యజేత్| తుషారో-అవశ్యాయః| క్షారో-యవక్షారాదిః| సౌహిత్యం-తృప్తిః| తీక్ష్ణం చ తన్మద్యం చ తీక్ష్ణమద్యం| పురోవాతః-పూర్వదిగాగతో వాతః|

Adhikarana samAsena RUtucaryA RutuvisheShe~annapAnAdi (56-57) · Śloka 57

వ్యాసేన ఋతుచర్యాముక్త్వా సమాసేనాహ- | శీతే వర్షాసు చాద్యాంస్త్రీన్ వసంతేఽంత్యాన్ రసాంభజేత్ స్వాదుం నిదాఘే, శరది స్వాదుతిక్తకషాయకాన్| శరద్వసంతయో రూక్షం శీతం ఘర్మఘనాంతయోః||56|| అన్నపానం సమాసేన విపరీతమతోఽన్యదా| |57|

స0-శీతే-హేమంతశిశిరయోః, వర్షాసు చాద్యాంస్త్రీన్-స్వాద్వమ్లలవణాఖ్యాన్, రసాన్ భజేత్| వసంతే చాంత్యాంస్త్రీన్-తిక్తకటుకషాయాన్ భజేత్| స్వాదుం నిదాఘే-గ్రీష్మే మధురం, భజేత్| శరది స్వాదుతిక్తకషాయాన్ భజేత్| శరద్వసంతయో రూక్షమన్నపానం సమాసేన భజేత్| అతో విపరీతం-స్నిగ్ధం, అన్యదా-హేమంతశిశిరగ్రీష్మవర్షాసు| శీతమన్నపానం ఘర్మఘనాంతయోర్భజేత్| అతో విపరీతం-ఉష్ణమన్నపానం, అన్యదా-హేమంతశిశిరవసంతవర్షాఖ్యే కాలే, భజేత్|

Adhikarana upadiShTAhArasyApavAdaH (57) · Śloka 57

సంప్రతి సేవ్యత్వేనోపదిష్టస్యాహారస్యాపవాదమాహ | నిత్యం సర్వరసాభ్యాసః స్వస్వాధిక్యమృతావృతౌ||57||

స0-నిత్యం-సర్వదా, సర్వేషాం-షణ్ణామపి రసానాం, అభ్యాసః-శీలనం, కార్యమితి వాక్యశేషః| "సర్వరసాభ్యాసో బలకరాణాం" ఇతి (సం. సూ. అ. 13) వచనాత్| నన్వేవం సతి యథర్తుసేవ్యత్వేన రసనియమో యః పూర్వం కృతః స విరుద్ధః ? నేత్యాహ-స్వస్వేత్యాది| ఋతావృతావితి వీప్సాయాం ద్విత్వం| స్వం చ స్వం చ స్వస్వం, తస్యాధిక్య-భూయస్త్వం, కార్యమితి శేషః| యథా-శీతే వర్షాసు చాద్యాంస్త్రీనిత్యుక్తం| తదేతేషు ఋతుష్వేతే రసా భూయసోపయోక్తవ్యాః, న త్వేత ఏవేత్యర్థః| తథా, సమధాతుం ప్రతి సమే దేశే చైష నియమో వేద్యః| అన్యత్ర తు జాంగలేఽనూపే వా దేశే విషమధాతోశ్చ ధాతుసామ్యోత్పాదనార్థం దేశదేహానుగుణమన్యర్తువిహితవిధానమన్యస్మిన్నప్యృతావనుష్ఠేయమేవ|

Adhikarana RutusandhiH Rutusandhau sevanIyaprakAraH sahasA tyAgashIlanAdrogAH (3) · Śloka 3

కిమన్యస్మిన్నృతౌ ప్రాప్తే, పూర్వర్తుచర్యా సహసైవ త్యాజ్యాఽన్యా చ సేవ్యా ? నేత్యాహ ఋత్వోరంత్యాదిసప్తాహావృతుసంధిరితి స్మృతః| తత్ర పూర్వో విధిస్త్యాజ్యః సేవనీయోఽపరః క్రమాత్||58|| అసాత్మ్యజా హి రోగాః స్యుః సహసా త్యాగశీలనాత్| 58 1/2| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిరచితాయామష్టాంగహృదయసంహితాయాం సూత్రస్థానే ఋతుచర్యా నామ తృతీయోఽధ్యాయః||3||

స0-ఋత్వోః-శిశిరవసంతయోర్గ్రీష్మప్రావృషోరిత్యాదికయోః, అంత్యశ్చాదిశ్చ యౌ సప్తాహౌ తావృతుసంధిరితి స్మృతః-ఇత్యుచ్యతే| తత్ర-సప్తాహద్వయలక్షణ ఋతుసంధౌ, పూర్వః-పూర్వర్తుసంబంధీ, విధిస్త్యాజ్యః| అపరః-ఏష్యద్దతుసంబంధీ, సేవనీయః| కథం ? క్రమాత్,-క్రమేణ, "పాదేనాపథ్యమభ్యస్తం" (హృ. సూ. అ. 7|47) ఇత్యాదినా| సప్తానామహ్నాం సమాహారః సప్తాహః| సప్తాహశ్చ సప్తాహశ్చ సప్తాహౌ| "రాజాహఃసఖిభ్యష్టచ్" ఇతి టచ్ సమాసాంతః| "న సంఖ్యాదేః సమాహారే" ఇత్యహ్నాదేశనిషేధః| నను, కిమేవం త్యాగః సేవనం చ క్రియతే ? ఇత్యాహ-అసాత్మ్యజా ఇత్యాది| యస్మాత్ సహసా త్యాగశీలనాత్ అసాత్మ్యాత్-అనుచితాజ్జాతా అసాత్మ్యజా రోగాః స్యుః| తతః సహసా త్యాగశీలనం న కార్యమితి భావః| ఇతి శ్రీమృగాంకదత్తపుత్రశ్రీమదరుణదత్తవిరచితాయామష్టాంగహృదయటీకాయాం సర్వాంగసుందరాఖ్యాయాం సూత్రస్థానే తృతీయోఽధ్యాయః సమాప్తః|| 3||