28. śalyāharaṇavidhiradhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

શિરાવ્યધવિધેરનન્તરં શલ્યાહરણવિધિરારભ્યતે| યતઃ સિરાવ્યધવિધ્યધ્યાયે શલ્યરૂપસ્ય રક્તસ્ય સકલકાયવ્યાપિનઃ સિરાવ્યધોપાયેન નિર્હરણમુક્તમ્| ઇદાનીં પ્રાદેશિકસ્ય લોહાદેઃ શલ્યસ્ય પ્રતિદેશસ્થિતસ્ય લક્ષણં નિર્હરણોપાયાદિશ્ચાસ્મિન્નધ્યાયે શલ્યાહરણવિધૌ નિર્દિશ્યત ઇત્યાહ-

Adhikarana shalyAharaNavidhiradhyAyaH shalyagatiBedAH (2-1) · Śloka 1

અથાતઃ શલ્યાહરણવિધિમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે|૨| વક્રર્જુતિર્યગૂર્ધ્વાધઃ શલ્યાનાં પઞ્ચધા ગતિઃ| |૧|

સ૦-વક્રાદિભેદભિન્ના શલ્યાનાં પઞ્ચપ્રકારા ગતિઃ-ગમનમ્| કદાચિચ્છલ્યાનિ વક્રં કૃત્વા, તિર્યગ્વા ઊર્ધ્વં વા, અધો વા, ગચ્છન્તિઃ કદાચિદૃજુ કૃત્વા| એવમુભયથા તિર્યગૂર્ધ્વાધોભેદગમનાચ્છલ્યાનાં પઞ્ચધા ગતિઃ|

Adhikarana antaHshalyasya lakShaNam (1-2) · Śloka 2

| ધ્યામં શોફરુજાવન્તં સ્રવન્તં શોણિતં મુહુઃ||૧|| અભ્યુદ્ગતં બુદ્બુધવત્પિટિકોપચિતં વ્રણમ્| મૃદુમાંસં ચ જાનીયાદન્તઃશલ્યં સમાસતઃ||૨||

સ૦-એવંવિધં વ્રણમન્તઃશલ્યં જાનીયાત્| સમાસતઃસઙ્ક્ષેપેણ| ધ્યામં-શ્યામવર્ણમ્| તથા, શોફરુજાવન્તમ્| તથા, મુહુઃ શોણિતં સ્રવન્તમ્| તથા, અભ્યુદ્ગતં-આભિમુખ્યેનોચ્છ્રિતમુન્નતમ્| તથા, બુદ્બુદેન તુલ્યં વર્તતે બુદ્બુદવત્| તથા, પિટકૈરુપચિતં-વ્યાપ્તમ્| તથા, મૃદુમાંસં-કોમલમાંસમ્|

Adhikarana tvaggatashalyasya lakShaNam (3) · Śloka 3

વિશેષાત્ત્વગ્ગતે શલ્યે વિવર્ણઃ કઠિનાયતઃ| શોફો ભવતિ|૩|

સ૦-વિશેષેણ પુનસ્ત્વગ્ગતે શલ્યે શોફો વિવર્ણસ્તથા કઠિનો દીર્ઘશ્ચ સ્યાત્|

Adhikarana mAMsagatasya lakShaNam (3-4) · Śloka 4

| માંસસ્થે ચોષઃ શોફો વિવર્દ્ધતે||૩|| પીડનાક્ષમતા પાકઃ શલ્યમાર્ગો ન રોહતિ| |૪|

સ૦-માંસગતે શલ્યે ચોષઃ સ્યાત્| 'સર્વાઙ્ગીણસ્તીવ્રોઽરતિમાન્ દાહશ્ચોષ ઉચ્યતે' ઇત્યાહુઃ| તથા શોફો વિવર્દ્ધતે| તથા, પીડનસ્યાક્ષમત્વં પાકશ્ચ, શલ્યમાર્ગશ્ચ રોહં ન યાતિ|

Adhikarana peshIgatasya lakShaNam (4) · Śloka 4

| પેશ્યન્તરગતે માંસપ્રાપ્તવચ્છ્વયથું વિના||૪||

સ૦-પેશીમધ્યગતે માંસગતેન તુલ્યં લક્ષણમ્, શોથં વર્જયિત્વા| માંસાવયવવિશેષો દીર્ઘતન્ત્વાકૃતિઃ પેશીત્યુચ્યતે|

Adhikarana snAyugatasya lakShaNam (5) · Śloka 5

આક્ષેપઃ સ્નાયુજાલસ્ય સંરમ્ભસ્તમ્ભવેદનાઃ| સ્નાયુગે દુર્હરં ચૈતત્|૫|

સ૦-સ્નાયુગે શલ્યે સ્ત્રાયુજાલસ્યાક્ષેપાદ્યાઃ સ્યુઃ| આક્ષેપઃ-આકર્ષણમ્| સંરમ્ભઃ-ક્ષોભઃ| સ્તમ્ભઃ-સ્તબ્ધતા| વેદનાશૂલમ્| એતચ્ચ-સ્ત્રાયુગં શલ્યં, દુઃખેન હર્તું શક્યતે|

Adhikarana sirAgatasya lakShaNam (5) · Śloka 5

| સિરાધ્માનં સિરાશ્રિતે||૫||

સ૦-સિરાશ્રિતે શલ્યે સિરાણામાનાહઃ સ્યાત્|

Adhikarana strotogatasya lakShaNam (6) · Śloka 6

સ્વકર્મગુણહાનિઃ સ્યાત્સ્રોતસાં સ્રોતસિ સ્થિતે| |૬|

સ૦-સ્રોતોગતે શલ્યે સ્રોતસાં સ્વકર્મગુણયોર્હાનિઃ સ્યાત્| યથા,-કણ્ઠસ્રોતઃસ્થિતે શલ્યે પાનાભ્યવહરણસ્ય નિરોધો જાયતે ગુણોઽપિ યસ્તસ્યાપ્રદુષ્ટત્વાદિલક્ષણઃ સોઽપ્યસ્ય હીયત ઇતિ| એવમન્યેષાં સ્વકર્મગુણહાનિર્વ્યાખ્યેયા|

Adhikarana dhamanIgatasya lakShaNam (6-7) · Śloka 7

| ધમનીસ્થેઽનિલો રક્તં ફેનયુક્તમુદીરયેત્||૬|| નિર્યાતિ શબ્દવાન્ સ્યાચ્ચ હૃલ્લાસઃ સાઙ્ગવેદનઃ| |૭|

સ૦-ધમનીસ્થે શલ્યે વાયુર્લોહિતં સફેનં પ્રેરયેત્| તથા સશબ્દો મરુન્નિર્યાતિ, હૃલ્લાસશ્ચાઙ્ગપીડાયુક્તઃ સ્યાત્|

Adhikarana asthisandhigatasya lakShaNam (7) · Śloka 7

| સઙ્ઘર્ષો બલવાનસ્થિસન્ધિપ્રાપ્તેઽસ્થિપૂર્ણતા||૭||

સ૦-અસ્થિસન્ધિપ્રાપ્તે શલ્યે બલવાન્ સઙ્ઘર્ષઃ-ક્ષોભઃ, સ્યાત્| તથા, અસ્થિપૂર્ણતા ચ જાયતે|

Adhikarana asthigatasya lakShaNam (8) · Śloka 8

નૈકરૂપા રુજોઽસ્થિસ્થે શોફઃ| |૮|

સ૦-અસ્થિસ્થે શલ્યે, અનેકાકારાઃ (નૈકરૂપાઃ)-નાનાવિધાઃ, રુજો- ભગ્નરૂગ્ણમૃદિતપીડિતાવનુન્નપ્રાયાઃ સ્યુઃ, શોફશ્ચ|

Adhikarana sandhigatasya lakShaNam (8) · Śloka 8

તદ્વચ્ચ સન્ધિગે| ચૈષ્ટાનિવૃત્તિશ્ચ ભવેત્|૮|

સ૦-સન્ધિગતે શલ્યે તદ્વદેવ-અસ્થિસ્થશલ્યેન તુલ્યં લક્ષણમ્| તથા, સન્ધિસ્થશલ્યાક્રાન્તાવયવસ્ય ચેષ્ટાનિવૃત્તિઃ-વ્યાપારોપરમશ્ચ ભવતિ| પૂર્વમસ્થિસન્ધિગતસ્ય શલ્યસ્ય લક્ષણમુક્તમ્| અધુના શરીરસન્ધિગતશલ્યસ્ય લક્ષણમ્| અન્યો હિ શરીરસન્ધિઃ| તથા ચ રાજયક્ષ્મનિદાને વક્ષ્યતિ (હૃ. નિ. અ. ૫|૫)-"શરીરસન્ધીનાવિશ્ય" ઇતિ|

Adhikarana koShThagatasya lakShaNam (8-9) · Śloka 9

| આટોપઃ કોષ્ઠસંશ્રિતે||૮|| આનાહોઽન્નશકૃન્મૂત્રદર્શનં ચ વ્રણાનને| |૯|

સ૦--કોષ્ઠસંશ્રિતે-ઉદરાશ્રિતે શલ્યે, આટોપઃ-ક્ષોભઃ તથાઽઽનાહો-જઠરાધ્માનમ્, તથા વ્રણમુખેઽન્નશકૃન્મૂત્રદર્શનં ચ સ્યાત્|

Adhikarana marmagatasya lakShaNam (9) · Śloka 9

| વિદ્યાન્મર્મગતં શલ્યં મર્મવિદ્ધોપલક્ષણૈઃ||૯||

સ૦-મર્મસ્થં શલ્યં મર્મવિદ્ધોપલક્ષણૈર્વિદ્યાત્-જાનીયાત્| મર્મવિદ્ધસ્ય ચ લક્ષણં સઙ્ગ્રહે કથિતમ્| યથા (શા. અ. ૭) "દેહપ્રસુપ્તિર્ગુરુતા સમ્મોહઃ શીતકામિતા| સ્વેદો મૂર્ચ્છા વમિઃ શ્વાસો મર્મવિદ્ધસ્ય લક્ષણમ્||" ઇતિ|

Adhikarana tvaggatAdInAM strAvato lakShaNam (10) · Śloka 10

યથાસ્વં ચ પરિસ્રાવૈસ્ત્વગાદિષુ વિભાવયેત્| |૧૦|

સ૦-ન કેવલં સામાન્યલક્ષણેન-ધ્યામાદિના, તથા ત્વગાદિસ્થશલ્યવિશેષલક્ષણેન, ત્વગાદિસ્થં શલ્યં લક્ષયેત્| યાવત્ યથાસ્વં પરિસ્રાવૈસ્તથાઽનુરૂપૈર્વિભાવયેત્|

Adhikarana antaHshalyo~apiruDho vraNaH (10) · Śloka 10

| રુહ્યતે શુદ્ધદેહાનામનુલોમસ્થિતં તુ તત્||૧૦||

સ૦-તત્-પ્રાઙ્નિર્દિષ્ટં શલ્યં, રુહ્યતે-રોહં યાતિ| કિમ્ભૂતાનાં પુંસામ્ ? વમનવિરેચનાદિભિઃ શુદ્ધદેહાનામ્| રુહ્યત ઇતિ કર્મકર્તરીતિ કેચિત્, તચ્ચ ન યુક્તમ્| યતઃ કર્મસ્થભાવકાનાં કર્મસ્થક્રિયાણાં ચ કર્તા કર્મવદ્ભવતિ| ન કર્તૃસ્થભાવકાનાં ન ચ કર્તૃસ્થક્રિયાણામિત્યુક્તમ્| રુહિશ્ચ કર્તૃસ્થક્રિયઃ| તસ્માત્ રોહતીતિ રુટ્| રુડિવાચરતીતિ ક્યઙન્તોઽયમ્| રૂઢાભાસો હ્યયમ્, ન તુ સમ્યગ્રૂઢઃ| તથા ચ વક્ષ્યતિ-"દોષકોપ" ઇત્યાદિ| તસ્માદસ્ય રૂઢાભાસત્વાદેષૈવ વ્યુત્પત્તિર્યુક્તા|

Adhikarana rUDhamapi shalyaM bAdhate (11) · Śloka 11

દોષકોપાભિઘાતાદિક્ષોભાદ્ભૂયોઽપિ બાધતે| |૧૧|

સ૦-યતસ્તચ્છલ્યમસમ્યગ્રૂઢત્વાત્ ભૂયોઽપિ બાધતે| પ્રાક્કૃતબાધમપિ પુનરપિ પીડાં જનયતિ| કુતો હેતોઃ ? ઇત્યાહ-દોષકોપશ્ચાભિઘાતશ્ચ, તાવાદી યેષાં ધાવનલઙ્ઘનાદીનાં તે એવં, તૈઃ ક્ષોભઃ-સંરમ્ભઃ, તસ્માત્| દોષકોપક્ષોભાત્ અભિઘાતાદિક્ષોભાત્ બાધતે|

Adhikarana tva~gnaShTashalyasyopAyaH (11-12) · Śloka 12

| ત્વઙ્નષ્ટે યત્ર તત્ર સ્યુરભ્યઙ્ગસ્વેદમર્દનૈઃ||૧૧|| રાગરુગ્દાહસંરમ્ભા યત્ર ચાજ્યં વિલીયતે| આશુ શુષ્યતિ લેપો વા તત્સ્થાનં શલ્યવદ્વદેત્||૧૨||

સ૦-તત્ર-તેષુ ત્વઙ્નષ્ટાદિષુ શલ્યેષુ મધ્યે, ત્વઙ્નષ્ટં યત્ર પ્રદેશે સ્યાત્ તત્ર-તસ્થાને, અભ્યઙ્ગાદિભિર્લૌહિત્યશૂલદાહક્ષોભાઃ સ્યુઃ| યત્ર વા સ્થાને ઘૃતં સ્ત્યાનં યોજિતં વિલીયતે તત્સ્થાનં શલ્યવત્-સશલ્યં વદેત્| યદ્વા લેપઃ-ચન્દનાદિના દત્તો, યત્રાશ્વેવ શુષ્યતિ, તત્સ્થાનં-ત્વગ્દેશં, શલ્યવજ્જાનીયાત્|

Adhikarana mAMsanaShTasyopAyaH (13) · Śloka 13

માંસપ્રણષ્ટં સંશુદ્ધ્યા કર્શનાચ્છ્લતતા ગતમ્| ક્ષોભાદ્રાગાદિભિઃ શલ્યં લક્ષયેત્|૧૩|

સ૦-માંસપ્રણષ્ટં-માંસેનાદૃશ્યતાં પ્રાપ્તં, સંશુદ્ધ્યા-વમનવિરેચનાદિકયા, યત્કર્શનં-કૃશત્વં કૃતં, તસ્માત્ શ્લથતાં શિથિલત્વં પ્રાપ્તં, ક્ષોભાત્- અનેકપ્રકારાદ્વેદનારૂપાત્, તથા રાગાદિભિર્લક્ષયેત્|

Adhikarana peshyAdiShu naShTasyopAyaH (13-14) · Śloka 14

| તદ્વદેવ ચ||૧૩|| પેશ્યસ્થિસન્ધિકોષ્ઠેષુ નષ્ટમ્| |૧૪|

સ૦-તદ્વદિતિ તેન-માંસપ્રણષ્ટેન, તુલ્યં વર્તતે| યથા,-શુદ્ધ્યા કર્શનાત્ શ્લથતાં ગતં ક્ષોભાદ્રાગાદિભિર્લક્ષયેદિતિ|

Adhikarana asthinaShTasyopAyaH (14) · Śloka 14

અસ્થિષુ લક્ષયેત્| અસ્થ્નામભ્યઞ્જનસ્વેદબન્ધપીડનમર્દનૈઃ||૧૪||

સ૦-અસ્થિષુ નષ્ટં શલ્યમસ્થ્નામભ્યઞ્જનાદિભિર્લક્ષયેત્|

Adhikarana snAvAdiShu naShTasyopAyaH (15-16) · Śloka 16

પ્રસારણાકુઞ્ચનતઃ સન્ધિનષ્ટં તથાઽસ્થિવત્| નષ્ટે સ્નાયુશિરાસ્રોતોધમનીષ્વસમે પથિ||૧૫|| અશ્વયુક્તં રથં ખણ્ડચક્રમારોપ્ય રોગિણમ્| શીઘ્રં નયેત્તતસ્તસ્ય સંરમ્ભાચ્છલ્યમાદિશેત્||૧૬||

સ૦-સન્ધિનષ્ટં શલ્યમસ્થિનષ્ટશલ્યવલ્લક્ષયેત્ સં-સ્નાયુશિરાસ્રોતોધમનીષુ નષ્ટે શલ્યે, અસમે પથિ-વિષમે માર્ગે, રથમારોપ્ય રોગિણં-શલ્યવન્તં, શીઘ્રં નયેત્-આશ્વેવ દેશાન્તરં પ્રાપયેત્| કિમ્ભૂતં રથમ્ ? ખણ્ડં ચક્રમ્ યસ્ય સ ખણ્ડચક્રઃ, તમ્| તતસ્તસ્ય-રથસ્ય, સંરમ્ભાત્-ક્ષોભાત્, શલ્યમાદિશેત્-લક્ષયેત્|

Adhikarana marmanaShTasyopAyAnuktau hetuH (17) · Śloka 17

મર્મનષ્ટં પૃથઙ્નોક્તં તેષાં માંસાદિસંશ્રયાત્| |૧૭|

સ૦-મર્મનષ્ટં શલ્યં પૃથક્ નાભિહિતમ્| કુતઃ ? તેષાં-મર્મણાં, માંસાદિરેવ પ્રાઙ્નિર્દિષ્ટો યતઃ સંશ્રયો, ન તુ પૃથઙ્મર્માણિ વિદ્યન્તે| { તથા ચ સઙ્ગ્રહે(સૂ. અ. ૩૭)-"મર્મપ્રણષ્ટેઽપ્યનન્યભાવાન્માંસાદિભ્યો મર્મણામુક્તં પરીક્ષણં ભવતિ|" ઇતિ|

Adhikarana naShTasya sAmAnyalakShaNam (17) · Śloka 17

| સામાન્યેન સશલ્યં તુ ક્ષોભિણ્ય ક્રિયયા સરુક્||૧૭||

સ૦-સામાન્યેન-સામાન્યલક્ષ્ણેન, ક્શેભિણ્યા ક્રિયયા-સંરમ્ભોત્પાદકેન કર્મણા શ્વસનપ્રાણાયામાદિકેન, યત્ સરુક્ સ્થાનં તત્ સશલ્યં જાનીયાત્|

Adhikarana adRushyashalyasyAkRutirvraNAkRutyA j~jeyA (18) · Śloka 18

વૃત્તં પૃથુ ચતુષ્કોણં ત્રિપુટં ચ સમાસતઃ| અદૃશ્યશલ્યસંસ્થાનં વ્રણાકૃત્યા વિભાવયેત્||૧૮||

સ૦-વૃત્તં-વર્તુલમ્| પૃથુ-પાર્શ્વાપરપાર્શ્વાભ્યાં યત્પરિચ્છિદ્યતે| ચતુષ્કોણં-ચતુરસ્રમ્| ત્રિપુટં-ત્ર્યસ્રમ્| સમાસતઃ-સઙ્ક્ષેપેણ|| અદૃશ્યસ્ય-અનુપલબ્ધસ્ય, શલ્યસ્ય સંસ્થાનં-આકૃતિં, વ્રણાકૃત્યા-વ્રણસંસ્થાનેન, વિભાવયેત્-વિદ્યાત્|

Adhikarana shalyAharaNopAyaBedau (19) · Śloka 19

તેષામાહરણોપાયૌ પ્રતિલોમાનુલોમકૌ| |૧૯|

સ૦-તેષાં-અદૃશ્યાનાં શલ્યાનામ્| આકર્ષણોપાયૌ દૌ પ્રતિલોમાનુલોમકૌ| પ્રતિલોમઃ-શરીરાન્તઃપ્રવેશવિપર્યયઃ| અનુલોમઃ-શરીરાન્તઃપ્રવેશાનુગતઃ| પ્રતિલોમાનુલોમયોર્નિર્હરણવિષયમાહ-

Adhikarana tayorviShayaH (19) · Śloka 19

| અર્વાચીનપરાચીને નિર્હરેત્તાદ્વિપર્યયાત્||૧૯||

સ૦-તયોઃ-પ્રતિલોમાનુલોમયોર્વિપર્યયઃ, તસ્માદ્વિપર્યયાત્, અનુલોમં પરાચીનમાનયેદિત્યર્થઃ|

Adhikarana tiryaggataM tUbhayorviShayaH (20) · Śloka 20

સુખાહાર્યં યતશ્છિત્ત્વા તતસ્તિર્યગ્ગતં હરેત્| |૨૦|

સ૦-તિર્યગ્ગતં શલ્યં યતો-યસ્માદ્દેહદેશાત્, છિત્વા-વિલુપ્ય, સુખાહાર્યં સમ્પદ્યતે-સુખેનાહર્તું શક્યતે, તતઃ-તસ્માદ્દેહદેશાત્, છિત્ત્વોદ્ધરેત્| છિત્ત્વેત્યત્ર યદ્યપિ કર્મ કિઞ્ચિન્ન નિર્દિષ્ટં, તથાઽપિ ત્વઙ્માંસાદીનાં યોગ્યત્વાત્તેષામેવ કર્મત્વં બોધ્યમ્| માંસાદીનિ છિત્ત્વોદ્ધરેદિત્યર્થઃ|

Adhikarana urogatAdiShu shalyeShu nirghAtananiShedhaH (20-21) · Śloka 21

| શલ્યં ન નિર્ઘાત્યમુરઃકક્ષાવઙ્ક્ષણપાર્શ્વગમ્||૨૦|| પ્રતિલોમમનુત્તુણ્ડં છેદ્યં પૃથુમુખં ચ યત્| |૨૧|

સ૦-શલ્યમુરોગતમુરઃસ્થં કક્ષાસ્થં વઙ્ક્ષણસ્થં પાર્શ્વસ્થં ચ ન નિર્ઘાત્યં-ન નિર્ઘાતનીયમ્| તથા પ્રતિલોમં-નાનુલોમગતં, તથાઽનુત્તુણ્ડં વારિબુદ્બુદવન્નોન્નતં, તથા છેદ્યં શલ્યં, તથા પૃથુમુખં-વિસ્તીર્ણાનનં, ચ ન નિર્ઘાત્યમ્|

Adhikarana anAharaNIyaM shalyam (21) · Śloka 21

| નૈવાહરેદ્વિશલ્યઘ્નં નષ્ટં વા નિરુપદ્રવમ્||૨૧||

સ૦-વિશલ્યં હન્તીતિ વિશલ્યઘ્નમ્| તાવજ્જીવતિ યાવત્સશલ્યઃ| શલ્યાપાયે તુ મ્રિયતે તન્નાહરેદેવ| વિશલ્યસ્ય તસ્ય પ્રાણહરણત્વાત્| એતત્સ્વરૂપં મર્મવિભાગે સ્પષ્ટં કૃત્વા વક્ષ્યતે| નષ્ટં વેતિ વાશબ્દશ્ચાર્થે| નષ્ટં-અદૃશ્યતાં પ્રાપ્તં ચ, યન્નિરુપદ્રવં-તન્નિમિત્તરોગરહિતં, નાહરેત્, પ્રત્યવાયભયાત્|

Adhikarana hastAhAryaM shalyam (22) · Śloka 22

અથાહરેત્કરપ્રાપ્યં કરેણૈવ| |૨૨|

સ૦-કરપ્રાપ્યં-હસ્તગ્રાહ્યં શલ્યં, કરણૈવાહરેત્-નાપરેણ કઙ્કમુખાદિના|

Adhikarana siMhamukhAdisvastikayantrAhAryaM shalyam (22) · Śloka 22

ઇતરત્પુનઃ| દૃશ્યં સિંહાહિમકરવર્મિકર્કટકાનનૈઃ||૨૨||

સ૦-ઇતરત્-અકરપ્રાપ્યં તુ શલ્યં, દૃશ્યં સિંહમુખાદિભિર્યન્ત્રૈરાહરેત્|

Adhikarana ka~gkamukhAdisvastikayantrAhAryaM shalyam (23) · Śloka 23

અદૃશ્યં વ્રણસંસ્થાનાદ્ગ્રહીતું શક્યતે યતઃ| કઙ્કભૃઙાહ્વકુરરશરારીવાયસાનનૈઃ||૨૩||

સ૦-અદૃશ્યં પુનઃ શલ્યં વ્રણસંસ્થાનાદાકલય્ય કઙ્કમુખદિભિર્ગ્રહીતું શક્યતે યતસ્તતસ્તૈર્હરેત્| યત્તદોર્નિત્યાભિસમ્બન્ધાત્તદોપલમ્ભઃ|

Adhikarana sandaMSAhAryam Salyam (24) · Śloka 24

સન્દંશાભ્યાં ત્વગાદિસ્થમ્| |૨૪|

સ૦-ત્વગાદિસ્થં શલ્યં સન્દંશાભ્યાં નિર્હરેત્| આદિગ્રહણાન્માંસાદીનાં ગ્રહણમ્|

Adhikarana tAlayantrAhAryaM Salyam (24) · Śloka 24

તાલાભ્યાં સુષિરં હરેત્| |૨૪|

સ૦-સુષિરં યચ્છલ્યં ત્વગાદિસ્થં તત્તાલયન્ત્રાભ્યાં હરેત્,-ન સંદશાભ્યામ્|

Adhikarana nADIyantrAhAryaM Salyam (24) · Śloka 24

| સુષિરસ્થં તુ નલકૈઃ|૨૪|

સ૦-સુષિરસ્થં પુનઃ શલ્યં નલકૈઃ-નાડીયન્ત્રૈઃ, આકર્ષેત્|

Adhikarana sheShayantrAhAryaM shalyam (24) · Śloka 24

| શેષં શેષૈર્યથાયથમ્||૨૪||

સ૦-શેષં શલ્યં શેષૈર્યન્ત્રૈર્યથાયોગમાહરેત્|

Adhikarana yantreNAhartumashakyasyashalyasyopAyaH (25) · Śloka 25

શસ્ત્રેણ વા વિશસ્યાદૌ તતો નિર્લોહિતં વ્રણમ્| કૃત્વા ઘૃતેન સંસ્વેદ્ય બદ્ધાઽઽચારિકમાદિશેત્||૨૫||

સ૦-શસ્ત્રેણ વા પૂર્વં વિશસ્ય-માંસાદીન્ છિત્ત્વા, તતઃ- અનન્તરં, અપનીતરક્તં વ્રણં વિધાય, સર્પિષા સ્વેદયિત્વા, વસ્ત્રપટ્ટાદિના સર્પિમધુ બદ્ધ્વા, આચારિકં-સ્નેહવિધ્યુક્તં "ઉષ્ણોદકોપચારી સ્યાત્" ઇત્યાદિકં, આદિશેત્-કથયેત્|

Adhikarana sirAsnAyuvIlagnasyopAyaH (26) · Śloka 26

સિરાસ્નાયુવિલગ્નં તુ ચાલયિત્વા શલાકયા| |૨૬|

સ૦-સિરાસ્નાયુવિલગ્નં પુનઃ શલ્યં શલાકયા ચાલયિત્વા શિથિલીકૃત્ય, આહરેત્|

Adhikarana hRudayalagnasyopAyaH (26-27) · Śloka 27

| હૃદયે સંસ્થિતં શલ્યં ત્રાસિતસ્ય હિમામ્બુના||૨૬|| તતઃ સ્થાનાન્તરં પ્રાપ્તમાહરેત્તદ્યથાયથમ્| યથામાર્ગં દુરાકર્ષમ્|૨૭|

સ૦-હૃદયે યદાશ્રિતં શલ્યં તચ્છીતજલેન ત્રાસિતસ્ય સ્થાનાન્તરગતં જ્ઞાત્વા, યથાયથં-યથાસ્વં વિશિષ્ટયન્ત્રૈઃ, શલ્યં નિર્હરેત્|

Adhikarana hRudayopAyamanyatrAdishati (27) · Śloka 27

| અન્યતોઽપ્યેવમાહરેત્||૨૭||

સ૦-અન્યતોઽપિ-અન્યદેશસ્થમપિ શલ્યં, દુરાકર્ષં-દુઃખેનાક્રષ્ટું શક્યતે, તત્ સ્વમાર્ગં નયેત્ તદેવમેવાહરેત્, યથા હૃત્સ્થં શલ્યમ્ સ્થાનાન્તરં પ્રાપ્તં નિર્હાર્યમ્| તથા, યથામાર્ગં-માર્ગાનતિક્રમેણ, અન્યદેશસ્થમપિ શલ્યમાકર્ષણીયમ્|

Adhikarana asthilagnasyopAyaH (28) · Śloka 28

અસ્થિદષ્ટે નરં પદ્ભ્યાં પીડયિત્વા વિનિર્હરેત્| |૨૮|

સ૦-અસ્થિદષ્ટે-અસ્થ્નિ વિદષ્ટે સ્પૃષ્ટે સતિ શલ્યે, નરં બલવન્તં પદ્ભ્યાં પીડયિત્વા-આક્રમ્ય, તચ્છલ્યં વિનિર્હરેત્| 'અસ્થિનષ્ટે' ઇતિ વા પાઠઃ|

Adhikarana upAyAntaram (28) · Śloka 28

| ઇત્યશક્યે સુબલિભિઃ સુગૃહીતસ્ય કિઙ્કરૈઃ||૨૮||

સ૦-ઇત્યશક્યે-અનેનાપિ પ્રકારેણક્રષ્ટુમશક્યે શલ્યે, કિઙ્કરૈઃ-ભૃત્યૈઃ, મહાબલૈઃ સુગૃહીતસ્ય-સુષ્ઠ્વવષ્ટબ્ધસ્ય નરસ્ય, શલ્યં કઙ્કમુખાદિના નિર્હરેત્|

Adhikarana evamapyashakyasyopAyaH (29-31) · Śloka 31

તથાઽપ્યશક્યે વારઙ્ગં વક્રીકૃત્ય ધનુર્જ્યયા| સુબદ્ધં વક્ત્રકટકે બધ્નીયાત્સુસમાહિતઃ||૨૯|| સુસંયતસ્ય પઞ્ચાઙ્ગ્યા વાજિનઃ કશયાઽથ તમ્| તાડયેદિતિ મૂર્ધાનં વેગેનોન્નમયન્ યથા||૩૦|| ઉદ્ધરેચ્છલ્યમ્| |૩૧|

સ૦-તથાપ્યશક્યે-એવમપિ શલ્ય આહર્તુમશક્યે, વારઙ્ગં-શસ્ત્રાદિમયસ્ય શલ્યસ્ય શિખાકારં, વક્રીકૃત્ય-કુટિલતાં પ્રાપય્ય, તતો ધનુર્જ્યયા-સ્નાય્વાદિમય્યા, સુબદ્ધં કૃત્વા, અનન્તરં, વાજિનઃ-અશ્વસ્ય, વક્ત્રકટકે બધ્નીયાદ્વૈદ્યઃ| કિમ્ભૂતઃ ? સુસમાહિતઃ,-તદ્ગતમનાઃ| કિમ્ભૂતસ્ય વાજિનઃ ? સુસંયતસ્ય,-સુષ્ઠુ-શોભનં કૃત્વા, બદ્ધસ્ય| કથં સુસંયતસ્ય ? પઞ્ચાઙ્ગ્યા, પઞ્ચાનામઙ્ગાનાં-ચતુર્ણાં પાદાનાં મુખસહિતાનાં, સમાહારઃ પઞ્ચાઙ્ગી,-બન્ધવિશેષઃ, તયા પઞ્ચાઙ્ગ્યા, બદ્ધસ્ય| અનન્તરં વાજિનં કશયા-ચર્મયષ્ટ્યા, ઇતિ-એવં, તાડયેત્, યથા સ વાજી મૂર્ધાનમુન્નમયન્-ઉત્ક્ષિપન્, વેગેન-બલેનાઽઽક્રાન્ત્યા, શલ્યમુદ્ધરેત્|

Adhikarana upAyAntaram (31) · Śloka 31

એવં વા શાખાયાં કલ્પયેત્તરોઃ| |૩૧|

સ૦-અથવા એવં-અનેન પ્રકારેણ, વારઙ્ગં વક્રતાં નીત્વા ધનુર્જ્યયા સુબદ્ધં સમ્પાદ્ય સુસમાહિતો ભિષક્, વૃક્ષસ્ય શાખામાનમય્ય ધનુર્જ્યયૈવ તસ્યાં તત્ બધ્નીયાચ્છલ્યાકર્ષણાર્થમ્| અત્ર ચ યા શાખા કિઙ્કરહસ્તાદિવિમુક્તમાત્રૈવોર્ધ્વમુન્નમ્યમાના શલ્યમુદ્ધરતિ તાદૃશી કલ્પનીયા|

Adhikarana durbalavAra~ggasyopAyaH (31) · Śloka 31

| બદ્ધા દુર્બલવારઙ્ગં કુશાભિઃ શલ્યમાહરેત્||૩૧||

સ૦-દુર્બલં-તનુ, વારઙ્ગં યસ્ય શલ્યસ્ય તચ્છલ્યં કુશાભિઃ-વંશાદિકમ્બિકાભિઃ, બદ્ધા શલ્યમાકર્ષેત્|

Adhikarana shoPagrastavAra~ggasyopAyaH (32) · Śloka 32

શ્વયથુગ્રસ્તવારઙ્ગં શોફમુત્પીડ્ય યુક્તિતઃ| |૩૨|

સ૦-શ્વયથુના ગ્રસ્તં-આચ્છાદિતં, વારઙ્ગં યસ્ય શલ્યસ્ય તચ્છલ્યમાહરેત્| કથમ્ ? યુક્તિતઃ,-યથા યુજ્યતે તથા, શોફમુત્પીડ્ય-ઊર્ધ્વં પીડયિત્વા|

Adhikarana uttuNDitasyopAyaH (32) · Śloka 32

| મુદ્ગરાહતયા નાડ્યા નિર્ઘાત્યોત્તુણ્ડિતં હરેત્||૩૨||

સ૦-ઉત્તુણ્ડિતં શલ્યં-બુદ્બુદવદભિમુખીભૂતં, નાડ્યા નિર્ઘાત્ય-ચાલયિત્વા, હરેત્| કિમ્ભૂતયા? મુદ્ગરેણાહતયા| મુદ્ગરગ્રહણમુપલક્ષણાર્થમ્, પાષાણાદિભિરપ્યાહતયોત્તુણ્ડિતં હરેદિતિ વેદ્યમ્|

Adhikarana amArgottuNDitasyopAyaH (33) · Śloka 33

તૈરેવ ચાનયેન્માર્ગમમાર્ગોત્તુણ્ડિતં તુ યત્| |૩૩|

સ૦-તૈરેવ ચ-મુદ્ગરાદિભિરાહતૈઃ, અમાર્ગૈરુત્તુણ્ડિતં-અમાર્ગોત્તુણ્ડિતં, માર્ગમાનયેત્-માર્ગં પ્રાપયેત્|

Adhikarana karNayoktasyopAyaH (33) · Śloka 33

| મૃદિત્વા કર્ણિનાં કર્ણં નાડ્યાસ્યેન નિગૃહ્ય વા||૩૩||

સ૦-કર્ણઃ કર્ણૌ કર્ણા વા વિદ્યન્તે યેષાં તે કર્ણિનઃ,-ભલ્લાદયઃ તેષાં કર્ણં મૃદિત્વા-ભઙ્ક્ત્વા, શલ્યં નિર્હરેત્| અથવા નાડ્યાસ્યેન-નાડીમુખેન, નિગૃહ્ય નિર્હરેત્| "નાડી પઞ્ચમુખચ્છિદ્રા" (હૃ. સૂ. અ. ૨૪|૧૩) ઇત્યેવમાદિગ્રન્થનિર્દિષ્ટૈર્નાડીયન્ત્રૈર્નિર્હરેદિત્યર્થઃ|

Adhikarana niShkarNasyopAyaH (34) · Śloka 34

અયસ્કાન્તેન નિષ્કર્ણં વિવૃતાસ્યમૃજુસ્થિતમ્| |૩૪|

સ૦-અયસ્કાન્તેન-લોહાકર્ષકમણિવિશેષેણ, નિષ્કર્ણં શલ્યં તથા વિવૃતમુખં ઋજુ-સ્પષ્ટં કૃત્વાઽવસ્થિતમ્ નિર્હરેત્|

Adhikarana pakkAshayagatasyopAyaH (34) · Śloka 34

| પક્વાશયગતં શલ્યં વિરેકેણ વિનિર્હરેત્||૩૪||

સ૦-પક્વાશયસ્થિતં શલ્યં વિરેચનેન વિશેષેણ નિર્હરેત્|

Adhikarana duShTavAtAdInAmupAyaH (35) · Śloka 35

દુષ્ટવાતવિષસ્તન્યરક્તતોયાદિ ચૂષણૈઃ| |૩૫|

સ૦-દુષ્ટવાતાદીનિ ચૂષણૈર્નિર્હરેત્| ચૂષણૈરિતિ બહુવચનનિર્દેશાચ્છૃઙ્ગાદિભિરિતિ બોધ્યમ્|

Adhikarana kaNThagatasyopAyaH (35-36) · Śloka 36

| કણ્ઠસ્રોતોગતે શલ્યે સૂત્રં કણ્ઠે પ્રવેશયેત્||૩૫|| બિસેનાત્તે તતઃ શલ્યે બિસં સૂત્રં સમં હરેત્| |૩૬|

સ૦-કણ્ઠસ્રોતઃસ્થે શલ્યે સૂત્રં-કાર્પાસાદિજં, બિસેન કણ્ઠે પ્રવેશયેત્- બિસસંલગ્નં સૂત્રં કૃત્વા શલ્યનિર્હરણાય પ્રવેશયેદિત્યર્થઃ| આત્તે-ગૃહીતે, શલ્યે બિસસંલગ્ને, અનન્તરં શલ્યં બિસસૂત્રં સમં-તુલ્યકાલં, આહરેત્|

Adhikarana jAtuShasyopAyaH (36-37) · Śloka 37

| નાડ્યાઽગ્નિતાપિતાં ક્ષિપ્ત્વા શલાકામપ્સ્થિરીકૃતામ્||૩૬|| આનયેજ્જાતુષં કણ્ઠાત્| |૩૭|

સ૦-જાતુષે શલ્યે કણ્ઠસ્રોતઃપ્રવિષ્ટે તત્ જાતુષં શલ્યં કણ્ઠાદાનયેત્| કથમ્ ? ઇત્યાહ-શલાકાં કણ્ઠે ક્ષિપ્ત્વા| કથમ્ ? નાડ્યા-નાડીયન્ત્રેણ પ્રક્ષિપ્ય કણ્ઠદાહપરિહારાર્થમ્| કીદૃશીં શલાકામ્ ? અદ્ભિઃ સ્થિરીકૃતાં, નિર્વાપણદ્વારેણ| તાં તથાવિધામ્ શલાકાં કૃત્વા નાડ્યૈવ જાતુષં શલ્યં કણ્ઠાદાનયેત્-આકર્ષયેત્| જાતુષમિત્યત્ર"ત્રપુજતુનોઃષુક્" ઇત્યણ્ ષુગાગમશ્ચ|

Adhikarana ajAtuShasyopAyaH (37) · Śloka 37

જતુદિગ્ધામજાતુષમ્| |૩૭|

સ૦-અજાતુષં-દારુવેણ્વાદિમયં શલ્યં, કણ્ઠસ્રોતઃસ્થિતં જતુદિગ્ધાં-લાક્ષાલિપ્તાં, શલાકામગ્નિતાપિતાં નાડ્યા ક્ષિપ્ત્વા પૂર્વવચ્છલ્યમાહરેત્| જતુદિગ્ધામિત્યુપલક્ષણાર્થમ્, સિક્થાદિદિગ્ધામપિ| યથા શલાકયા હર્તું યુજ્યતે તથા કૃત્વેતિ બોધ્યમ્|

Adhikarana matsyAdikaNTakasyopAyaH (37-38) · Śloka 38

| કેશોન્દુકેન પીતેન દ્રવૈઃ કણ્ટકમાક્ષિપેત્||૩૭|| સહસા સૂત્રબદ્ધેન વમતઃ| |૩૮|

સ૦-કણ્ટકં-મત્સ્યાદિજં, માંસસઙ્ગેન ભુક્તં કણ્ઠસ્રોતસિ સ્થિતં, દ્રવૈઃ-પાનીયાદિભિઃ સહ, પીતેન કેશોન્દુકેનાક્ષિપેત્| કેશાનાં સમૂહઃ-કેશોન્દુકમ્, તેન| કિમ્ભૂતેન કેશોન્દુકેન ? સૂત્રબદ્ધેન,-દીર્ઘસૂત્રગ્રથિતેન| વમતઃ-વમનમાચરતઃ, કણ્ટકમેકદેશસક્તસૂત્રં સહસૈવાક્ષિપેત્| એવં ચ વમનદ્રવ્યસંસ્કૃતૈર્દ્રવૈઃ કેશોન્દુકં પાતવ્યમિત્યવતિષ્ઠતે|

Adhikarana keshondukasyopAyaH (38) · Śloka 38

તેન ચેતરત્| |૩૮|

સ૦-તેન-કણ્ઠકેન, ઇતરત્-કેશોન્દુકં, પ્રમાદપીતમાહરેત્| ક્ષતકણ્ઠશ્ચ ત્રિફલાં મધુઘૃતસિતોપેતામનુકણ્ઠં લિહ્યાત્| સુશ્રુતે ચોક્તમ્ (સૂ. અ. ૨૭|૧૯)-"અસ્થિશલ્યમન્યદ્વાતિર્યક્કણ્ઠાસક્તમવેક્ષ્ય કેશોન્દુકં દૃઢૈકસૂત્રબદ્ધં દ્રવભક્તોપહિતં પાયયેદાકણ્ઠાત્ પૂર્ણકોષ્ઠં ચ વામયેત્| વમતશ્ચ શલ્યૈકદેશસક્તં જ્ઞાત્વા સૂત્રં સહસા ત્વાક્ષિપેત્| મૃદુના વા દન્તધાવનકૂર્ચકેનાપહરેત્ પ્રણુદેદ્વાઽન્તઃ|" ઇતિ|

Adhikarana UrdhvamAhartumashakyasyopAyaH (38) · Śloka 38

| અશક્યં મુખનાસાભ્યામાહર્તું પરતો નુદેત્||૩૮||

સ૦-મુખનાસાગતં શલ્યં મુખનાસાભ્યામાહર્તુમશક્યં-આક્રષ્ટું યન્ન શક્યતે, તત્પરતો નુદેત્| પ્રકૃતત્વાન્મુખાત્ પરતો નાસાયાશ્ચ પરતઃ| તસ્માદ્યેન કેનચિદુપાયેન કોષ્ઠં નયેદિતિ ગમ્યતે|

Adhikarana grAsashalyasyopAyaH (39) · Śloka 39

અપ્પાનસ્કન્ધઘાતાભ્યાં ગ્રાસશલ્યં પ્રવેશયેત્| |૩૯|

સ૦-ગ્રાસઃ શલ્યમિવ ગ્રાસશલ્યં કણ્ઠાસક્તમન્તઃકોષ્ઠાખ્યં નયેત્| કથમ્ ? અપાં પાનં-અપ્પાનં, તેન| તથા સ્કન્ધઘાતેન, સ્કન્ધસ્ય મુષ્ટ્યાદિના હનનં-સ્કન્ધઘાતઃ|

Adhikarana sUkShmAkShivraNashalyAnAmupAyaH (39) · Śloka 39

| સૂક્ષ્માક્ષિવ્રણશલ્યાનિ ક્ષૌમવાલજલૈર્હરેત્||૩૯||

સ૦-અક્ષણી ચ વ્રણશ્ચ, તત્ર શલ્યાનિ-અક્ષિવ્રણશલ્યાનિ, સૂક્ષ્માણિ ચ તાન્યક્ષિવ્રણશલ્યાનિ ચ-સૂક્ષ્માક્ષિવ્રણશલ્યાનિ, તાનિ ક્ષૌ માદિભિર્નિર્હરેત્| યોગ્યતાવશાત્ કદાચિત્ ક્ષૌ મેન-કૌશેયેન, કદાચિદ્વાલેન, કદાચિજ્જલેન ચ, નિર્હરેત્|

Adhikarana udakashalyasyopAyaH (40) · Śloka 40

અપાં પૂર્ણં વિધુનુયાદવાક્શિરસમાયતમ્| વામયેચ્ચામુખં ભસ્મરાશૌ વા નિખનેન્નરમ્||૪૦||

સ૦-અપાં પૂર્ણં નરં વિધુનુયાત્| કિમ્ભૂતમ્ ? અવક્શિરસમ્, અવાક્-અધઃ, શિરો-મૂર્ધા, યસ્ય તમ્| તથા આયતં-દીર્ઘં કૃત્વા, તથા તં નરં વામયેદ્વૈદ્યઃ| અથવા, આમુખં-મુખં યાવત્, ભસ્મરાશૌ નિખનેત્-ન્યસેત્| તથોક્તમ્-"ઉદકપૂર્ણસ્ય ચક્રાદ્યારોપણેનોદકનિઃસારઃ કાર્યઃ|" ઇતિ|

Adhikarana karNagatodakashalyasyopAyaH (41) · Śloka 41

કર્ણેઽમ્બુપૂર્ણે હસ્તેન મથિત્વા તૈલવારિણી| ક્ષિપેદધોમુખં કર્ણં હન્યાદ્વાઽઽચૂષયેત વા||૪૧||

સ૦-કર્ણેઽમ્બુના પૂર્ણે સતિ તૈલવારિણી ક્ષિપેત્| કિં કૃત્વા ? હસ્તેન મથિત્વા-કરેણ વિલોડ્ય| તથાઽધોમુખં કર્ણં હન્યાત્| વા-અથવા, ચૂષયેત્ નાડ્યા વા શૃઙ્ગાદિભિઃ|

Adhikarana karNagatakITashalyasyopAyaH (42) · Śloka 42

કીટે સ્રોતોગતે કર્ણં પૂરયેલ્લવણામ્બુના| સુક્તેન વા સુખોષ્ણેન મૃતે ક્લેદહરો વિધિઃ||૪૨||

સ૦-કીટે-પિપીલિકાશતપદ્યાદૌ, સ્રોતઃસ્થિતે (સ્રોતોગતે)-તોદગૌરવમેદાદિભિરનુમિતે, કર્ણં લવણામ્બુના પૂરયેત્| અથવા સુક્તેન પૂરયેત્| કિમ્ભૂતેન? સુખોષ્ણેન| મૃતે પુનસ્તસ્મિન્ કીટે ક્લેદહરો વિધિઃ કાર્યઃ|

Adhikarana jAtuShAdishalyaM dehoShmaNaiva vilIyate (43) · Śloka 43

જાતુષં હેમરૂપ્યાદિધાતુજં ચ ચિરસ્થિતમ્| ઊષ્મણા પ્રાયશઃ શલ્યં દેહજેન વિલીયતે||૪૩||

સ૦-જાતુષાદિશલ્યં દેહજેનોષ્મણા ચિરસ્થિતં પ્રાયશો વિલીયતે|

Adhikarana mRudAdishalyaM cirAdapi na ciliyate,vilayanABAve hetuH (44-45) · Śloka 45

મૃદ્વેણુદારુશૃઙ્ગાસ્થિદન્તવાલોપલાનિ ન| વિષાણવેણ્વયસ્તાલદારુશલ્યં ચિરાદપિ||૪૪|| પ્undefinedયો નિર્ભુજ્યતે તદ્ધિ પચત્યાશુ પલાસૃજી| |૪૫|

સ૦-મૃદ્વેણુદાર્વાદિશલ્યં દેહોષ્મણા ન વિલીયતે| ઉપલશબ્સ્ય નપુંસકત્વં ચિન્ત્યમ્| વિષાણાદિશલ્યં પ્રાયો દેહજેનોષ્મણા ચિરાદપિ ન વિલીયતે| અપિ તુ નિર્ભુજ્યતે-પૃથગ્ભવતિ| ચિરાદપિ ન પચ્યતે કુતઃ ? ઇત્યાહ-તદ્ધીત્યાદિ| હિ-યસ્માત્, તત્-વિષાણાદિશલ્યં, શીઘ્રમેવ પલાસૃજી પચતિ| અતો માંસરક્તપાકાદ્દેહજેન ચોષ્મણા પ્રાયો નિર્ભુજ્યતે|

Adhikarana vidAhopAyaH (45-47) · Śloka 47

| શલ્યે માંસાવગાઢે ચેત્સ દેશો ન વિદહ્યતે||૪૫|| તતસ્તં મર્દનસ્વેદશુદ્ધિકર્ષણબૃંહણૈઃ| તીક્ષ્ણોપનાહપાનાન્નઘનશસ્ત્રપદાઙ્કનૈઃ||૪૬|| પાચયિત્વા હરેચ્છલ્યં પાટનૈષણમેદનૈઃ| |૪૭|

સ૦-માંસાવગાઢે-માંસાન્તર્નિગૂઢે શલ્યે સતિ, યદિ સ દેશો ન વિદહ્યતે-ન પચ્યતે, યત્ર તત્ તિષ્ઠતિ શલ્યમ્| તતસ્તં મર્દનેન સ્વેદનેન વા, કદાચિત્ શુદ્ધ્યા-વમનાદિકયા, કદાચિત્કર્ષણેન, કદાચિદ્બૃંહણેન, કદાચિત્તીક્ષ્ણોપનાહેન, કદાચિત્તીક્ષ્ણાન્નપાનેન, તીક્ષ્ણશબ્દસ્ય હિ પ્રત્યેકં સમ્બન્ધઃ, કદાચિદ્ધનશસ્ત્રપદાઙ્કનૈઃ, શસ્ત્રસ્ય પદાનિ-શસ્ત્રપદાનિ, ઘનાનિ સંહિતનિ, ચ તાનિ શસ્ત્રપદાનિ ચ, તેષામઙ્કનં-લક્ષણં, તૈઃ| મર્દનાદિભિરેકેન દ્વાભ્યાં સર્વૈર્વા યથાક્રમં પૂર્વં શલ્યં પાચયિત્વા તતઃ પાટનૈષણભેદનૈર્હરેત્|

Adhikarana anuktashalyasa~ggrahArthaMmupAyaH (28) · Śloka 28

| શલ્યપ્રદેશયન્ત્રાણામવેક્ષ્ય બહુરૂપતામ્||૪૭|| તૈસ્તૈરુપાયૈર્મતિમાન્ શલ્યં વિદ્યાત્તથાઽઽહરેત્| ૪૭ ૧/૨| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતા- યામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને શલ્યાહર- ણવિધિર્નામાષ્ટાવિંશોઽધ્યાયઃ||૨૮||

સ૦-શલ્યાનિ-ધાતુવિષાણવેણ્વાદિજાનિ, પ્રદેશાઃ-ત્વઙ્માંસાદયઃ, યન્ત્રાણિ-સ્વસ્તિકાદીનિ, તેષાં બહુરૂપતામવેક્ષ્ય- નાનાકારતાં જ્ઞાત્વા, તૈસ્તૈરુપાયૈઃ-ઉક્તાનુક્તૈર્વિજ્ઞાનસાધનકારણૈઃ, મતિમાન્-ભિષક્, શલ્યં જાનીયાત્ તથાઽઽકર્ષેદિતિ| સઙ્ગ્રહે ચોક્તમ્ (સૂ. અ. ૩૭)-"વ્રણે પ્રસન્ને પ્રાન્તેષુ નાતિસ્પર્શાસહિષ્ણુષુ| અલ્પે શોફે ચ તાપે ચ નિઃશલ્યમિતિ નિર્દિશેત્|" ઇતિ| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્રશ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદય- ટીકાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં સૂત્રસ્થાને શલ્યાહરણ- વિધિર્નામાષ્ટાવિંશોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ|| ૨૮||