28. śalyāharaṇavidhiradhyāyaḥ

Adhikarana shalyAharaNavidhiradhyAyaH shalyagatiBedAH (2-1) · Śloka 1

અથાતઃ શલ્યાહરણવિધિમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે|૨| વક્રર્જુતિર્યગૂર્ધ્વાધઃ શલ્યાનાં પઞ્ચધા ગતિઃ| |૧|

Adhikarana antaHshalyasya lakShaNam (1-2) · Śloka 2

| ધ્યામં શોફરુજાવન્તં સ્રવન્તં શોણિતં મુહુઃ||૧|| અભ્યુદ્ગતં બુદ્બુધવત્પિટિકોપચિતં વ્રણમ્| મૃદુમાંસં ચ જાનીયાદન્તઃશલ્યં સમાસતઃ||૨||

Adhikarana tvaggatashalyasya lakShaNam (3) · Śloka 3

વિશેષાત્ત્વગ્ગતે શલ્યે વિવર્ણઃ કઠિનાયતઃ| શોફો ભવતિ|૩|

Adhikarana mAMsagatasya lakShaNam (3-4) · Śloka 4

| માંસસ્થે ચોષઃ શોફો વિવર્દ્ધતે||૩|| પીડનાક્ષમતા પાકઃ શલ્યમાર્ગો ન રોહતિ| |૪|

Adhikarana peshIgatasya lakShaNam (4) · Śloka 4

| પેશ્યન્તરગતે માંસપ્રાપ્તવચ્છ્વયથું વિના||૪||

Adhikarana snAyugatasya lakShaNam (5) · Śloka 5

આક્ષેપઃ સ્નાયુજાલસ્ય સંરમ્ભસ્તમ્ભવેદનાઃ| સ્નાયુગે દુર્હરં ચૈતત્|૫|

Adhikarana sirAgatasya lakShaNam (5) · Śloka 5

| સિરાધ્માનં સિરાશ્રિતે||૫||

Adhikarana strotogatasya lakShaNam (6) · Śloka 6

સ્વકર્મગુણહાનિઃ સ્યાત્સ્રોતસાં સ્રોતસિ સ્થિતે| |૬|

Adhikarana dhamanIgatasya lakShaNam (6-7) · Śloka 7

| ધમનીસ્થેઽનિલો રક્તં ફેનયુક્તમુદીરયેત્||૬|| નિર્યાતિ શબ્દવાન્ સ્યાચ્ચ હૃલ્લાસઃ સાઙ્ગવેદનઃ| |૭|

Adhikarana asthisandhigatasya lakShaNam (7) · Śloka 7

| સઙ્ઘર્ષો બલવાનસ્થિસન્ધિપ્રાપ્તેઽસ્થિપૂર્ણતા||૭||

Adhikarana asthigatasya lakShaNam (8) · Śloka 8

નૈકરૂપા રુજોઽસ્થિસ્થે શોફઃ| |૮|

Adhikarana sandhigatasya lakShaNam (8) · Śloka 8

તદ્વચ્ચ સન્ધિગે| ચૈષ્ટાનિવૃત્તિશ્ચ ભવેત્|૮|

Adhikarana koShThagatasya lakShaNam (8-9) · Śloka 9

| આટોપઃ કોષ્ઠસંશ્રિતે||૮|| આનાહોઽન્નશકૃન્મૂત્રદર્શનં ચ વ્રણાનને| |૯|

Adhikarana marmagatasya lakShaNam (9) · Śloka 9

| વિદ્યાન્મર્મગતં શલ્યં મર્મવિદ્ધોપલક્ષણૈઃ||૯||

Adhikarana tvaggatAdInAM strAvato lakShaNam (10) · Śloka 10

યથાસ્વં ચ પરિસ્રાવૈસ્ત્વગાદિષુ વિભાવયેત્| |૧૦|

Adhikarana antaHshalyo~apiruDho vraNaH (10) · Śloka 10

| રુહ્યતે શુદ્ધદેહાનામનુલોમસ્થિતં તુ તત્||૧૦||

Adhikarana rUDhamapi shalyaM bAdhate (11) · Śloka 11

દોષકોપાભિઘાતાદિક્ષોભાદ્ભૂયોઽપિ બાધતે| |૧૧|

Adhikarana tva~gnaShTashalyasyopAyaH (11-12) · Śloka 12

| ત્વઙ્નષ્ટે યત્ર તત્ર સ્યુરભ્યઙ્ગસ્વેદમર્દનૈઃ||૧૧|| રાગરુગ્દાહસંરમ્ભા યત્ર ચાજ્યં વિલીયતે| આશુ શુષ્યતિ લેપો વા તત્સ્થાનં શલ્યવદ્વદેત્||૧૨||

Adhikarana mAMsanaShTasyopAyaH (13) · Śloka 13

માંસપ્રણષ્ટં સંશુદ્ધ્યા કર્શનાચ્છ્લતતા ગતમ્| ક્ષોભાદ્રાગાદિભિઃ શલ્યં લક્ષયેત્|૧૩|

Adhikarana peshyAdiShu naShTasyopAyaH (13-14) · Śloka 14

| તદ્વદેવ ચ||૧૩|| પેશ્યસ્થિસન્ધિકોષ્ઠેષુ નષ્ટમ્| |૧૪|

Adhikarana asthinaShTasyopAyaH (14) · Śloka 14

અસ્થિષુ લક્ષયેત્| અસ્થ્નામભ્યઞ્જનસ્વેદબન્ધપીડનમર્દનૈઃ||૧૪||

Adhikarana snAvAdiShu naShTasyopAyaH (15-16) · Śloka 16

પ્રસારણાકુઞ્ચનતઃ સન્ધિનષ્ટં તથાઽસ્થિવત્| નષ્ટે સ્નાયુશિરાસ્રોતોધમનીષ્વસમે પથિ||૧૫|| અશ્વયુક્તં રથં ખણ્ડચક્રમારોપ્ય રોગિણમ્| શીઘ્રં નયેત્તતસ્તસ્ય સંરમ્ભાચ્છલ્યમાદિશેત્||૧૬||

Adhikarana marmanaShTasyopAyAnuktau hetuH (17) · Śloka 17

મર્મનષ્ટં પૃથઙ્નોક્તં તેષાં માંસાદિસંશ્રયાત્| |૧૭|

Adhikarana naShTasya sAmAnyalakShaNam (17) · Śloka 17

| સામાન્યેન સશલ્યં તુ ક્ષોભિણ્ય ક્રિયયા સરુક્||૧૭||

Adhikarana adRushyashalyasyAkRutirvraNAkRutyA j~jeyA (18) · Śloka 18

વૃત્તં પૃથુ ચતુષ્કોણં ત્રિપુટં ચ સમાસતઃ| અદૃશ્યશલ્યસંસ્થાનં વ્રણાકૃત્યા વિભાવયેત્||૧૮||

Adhikarana shalyAharaNopAyaBedau (19) · Śloka 19

તેષામાહરણોપાયૌ પ્રતિલોમાનુલોમકૌ| |૧૯|

Adhikarana tayorviShayaH (19) · Śloka 19

| અર્વાચીનપરાચીને નિર્હરેત્તાદ્વિપર્યયાત્||૧૯||

Adhikarana tiryaggataM tUbhayorviShayaH (20) · Śloka 20

સુખાહાર્યં યતશ્છિત્ત્વા તતસ્તિર્યગ્ગતં હરેત્| |૨૦|

Adhikarana urogatAdiShu shalyeShu nirghAtananiShedhaH (20-21) · Śloka 21

| શલ્યં ન નિર્ઘાત્યમુરઃકક્ષાવઙ્ક્ષણપાર્શ્વગમ્||૨૦|| પ્રતિલોમમનુત્તુણ્ડં છેદ્યં પૃથુમુખં ચ યત્| |૨૧|

Adhikarana anAharaNIyaM shalyam (21) · Śloka 21

| નૈવાહરેદ્વિશલ્યઘ્નં નષ્ટં વા નિરુપદ્રવમ્||૨૧||

Adhikarana hastAhAryaM shalyam (22) · Śloka 22

અથાહરેત્કરપ્રાપ્યં કરેણૈવ| |૨૨|

Adhikarana siMhamukhAdisvastikayantrAhAryaM shalyam (22) · Śloka 22

ઇતરત્પુનઃ| દૃશ્યં સિંહાહિમકરવર્મિકર્કટકાનનૈઃ||૨૨||

Adhikarana ka~gkamukhAdisvastikayantrAhAryaM shalyam (23) · Śloka 23

અદૃશ્યં વ્રણસંસ્થાનાદ્ગ્રહીતું શક્યતે યતઃ| કઙ્કભૃઙાહ્વકુરરશરારીવાયસાનનૈઃ||૨૩||

Adhikarana sandaMSAhAryam Salyam (24) · Śloka 24

સન્દંશાભ્યાં ત્વગાદિસ્થમ્| |૨૪|

Adhikarana tAlayantrAhAryaM Salyam (24) · Śloka 24

તાલાભ્યાં સુષિરં હરેત્| |૨૪|

Adhikarana nADIyantrAhAryaM Salyam (24) · Śloka 24

| સુષિરસ્થં તુ નલકૈઃ|૨૪|

Adhikarana sheShayantrAhAryaM shalyam (24) · Śloka 24

| શેષં શેષૈર્યથાયથમ્||૨૪||

Adhikarana yantreNAhartumashakyasyashalyasyopAyaH (25) · Śloka 25

શસ્ત્રેણ વા વિશસ્યાદૌ તતો નિર્લોહિતં વ્રણમ્| કૃત્વા ઘૃતેન સંસ્વેદ્ય બદ્ધાઽઽચારિકમાદિશેત્||૨૫||

Adhikarana sirAsnAyuvIlagnasyopAyaH (26) · Śloka 26

સિરાસ્નાયુવિલગ્નં તુ ચાલયિત્વા શલાકયા| |૨૬|

Adhikarana hRudayalagnasyopAyaH (26-27) · Śloka 27

| હૃદયે સંસ્થિતં શલ્યં ત્રાસિતસ્ય હિમામ્બુના||૨૬|| તતઃ સ્થાનાન્તરં પ્રાપ્તમાહરેત્તદ્યથાયથમ્| યથામાર્ગં દુરાકર્ષમ્|૨૭|

Adhikarana hRudayopAyamanyatrAdishati (27) · Śloka 27

| અન્યતોઽપ્યેવમાહરેત્||૨૭||

Adhikarana asthilagnasyopAyaH (28) · Śloka 28

અસ્થિદષ્ટે નરં પદ્ભ્યાં પીડયિત્વા વિનિર્હરેત્| |૨૮|

Adhikarana upAyAntaram (28) · Śloka 28

| ઇત્યશક્યે સુબલિભિઃ સુગૃહીતસ્ય કિઙ્કરૈઃ||૨૮||

Adhikarana evamapyashakyasyopAyaH (29-31) · Śloka 31

તથાઽપ્યશક્યે વારઙ્ગં વક્રીકૃત્ય ધનુર્જ્યયા| સુબદ્ધં વક્ત્રકટકે બધ્નીયાત્સુસમાહિતઃ||૨૯|| સુસંયતસ્ય પઞ્ચાઙ્ગ્યા વાજિનઃ કશયાઽથ તમ્| તાડયેદિતિ મૂર્ધાનં વેગેનોન્નમયન્ યથા||૩૦|| ઉદ્ધરેચ્છલ્યમ્| |૩૧|

Adhikarana upAyAntaram (31) · Śloka 31

એવં વા શાખાયાં કલ્પયેત્તરોઃ| |૩૧|

Adhikarana durbalavAra~ggasyopAyaH (31) · Śloka 31

| બદ્ધા દુર્બલવારઙ્ગં કુશાભિઃ શલ્યમાહરેત્||૩૧||

Adhikarana shoPagrastavAra~ggasyopAyaH (32) · Śloka 32

શ્વયથુગ્રસ્તવારઙ્ગં શોફમુત્પીડ્ય યુક્તિતઃ| |૩૨|

Adhikarana uttuNDitasyopAyaH (32) · Śloka 32

| મુદ્ગરાહતયા નાડ્યા નિર્ઘાત્યોત્તુણ્ડિતં હરેત્||૩૨||

Adhikarana amArgottuNDitasyopAyaH (33) · Śloka 33

તૈરેવ ચાનયેન્માર્ગમમાર્ગોત્તુણ્ડિતં તુ યત્| |૩૩|

Adhikarana karNayoktasyopAyaH (33) · Śloka 33

| મૃદિત્વા કર્ણિનાં કર્ણં નાડ્યાસ્યેન નિગૃહ્ય વા||૩૩||

Adhikarana niShkarNasyopAyaH (34) · Śloka 34

અયસ્કાન્તેન નિષ્કર્ણં વિવૃતાસ્યમૃજુસ્થિતમ્| |૩૪|

Adhikarana pakkAshayagatasyopAyaH (34) · Śloka 34

| પક્વાશયગતં શલ્યં વિરેકેણ વિનિર્હરેત્||૩૪||

Adhikarana duShTavAtAdInAmupAyaH (35) · Śloka 35

દુષ્ટવાતવિષસ્તન્યરક્તતોયાદિ ચૂષણૈઃ| |૩૫|

Adhikarana kaNThagatasyopAyaH (35-36) · Śloka 36

| કણ્ઠસ્રોતોગતે શલ્યે સૂત્રં કણ્ઠે પ્રવેશયેત્||૩૫|| બિસેનાત્તે તતઃ શલ્યે બિસં સૂત્રં સમં હરેત્| |૩૬|

Adhikarana jAtuShasyopAyaH (36-37) · Śloka 37

| નાડ્યાઽગ્નિતાપિતાં ક્ષિપ્ત્વા શલાકામપ્સ્થિરીકૃતામ્||૩૬|| આનયેજ્જાતુષં કણ્ઠાત્| |૩૭|

Adhikarana ajAtuShasyopAyaH (37) · Śloka 37

જતુદિગ્ધામજાતુષમ્| |૩૭|

Adhikarana matsyAdikaNTakasyopAyaH (37-38) · Śloka 38

| કેશોન્દુકેન પીતેન દ્રવૈઃ કણ્ટકમાક્ષિપેત્||૩૭|| સહસા સૂત્રબદ્ધેન વમતઃ| |૩૮|

Adhikarana keshondukasyopAyaH (38) · Śloka 38

તેન ચેતરત્| |૩૮|

Adhikarana UrdhvamAhartumashakyasyopAyaH (38) · Śloka 38

| અશક્યં મુખનાસાભ્યામાહર્તું પરતો નુદેત્||૩૮||

Adhikarana grAsashalyasyopAyaH (39) · Śloka 39

અપ્પાનસ્કન્ધઘાતાભ્યાં ગ્રાસશલ્યં પ્રવેશયેત્| |૩૯|

Adhikarana sUkShmAkShivraNashalyAnAmupAyaH (39) · Śloka 39

| સૂક્ષ્માક્ષિવ્રણશલ્યાનિ ક્ષૌમવાલજલૈર્હરેત્||૩૯||

Adhikarana udakashalyasyopAyaH (40) · Śloka 40

અપાં પૂર્ણં વિધુનુયાદવાક્શિરસમાયતમ્| વામયેચ્ચામુખં ભસ્મરાશૌ વા નિખનેન્નરમ્||૪૦||

Adhikarana karNagatodakashalyasyopAyaH (41) · Śloka 41

કર્ણેઽમ્બુપૂર્ણે હસ્તેન મથિત્વા તૈલવારિણી| ક્ષિપેદધોમુખં કર્ણં હન્યાદ્વાઽઽચૂષયેત વા||૪૧||

Adhikarana karNagatakITashalyasyopAyaH (42) · Śloka 42

કીટે સ્રોતોગતે કર્ણં પૂરયેલ્લવણામ્બુના| સુક્તેન વા સુખોષ્ણેન મૃતે ક્લેદહરો વિધિઃ||૪૨||

Adhikarana jAtuShAdishalyaM dehoShmaNaiva vilIyate (43) · Śloka 43

જાતુષં હેમરૂપ્યાદિધાતુજં ચ ચિરસ્થિતમ્| ઊષ્મણા પ્રાયશઃ શલ્યં દેહજેન વિલીયતે||૪૩||

Adhikarana mRudAdishalyaM cirAdapi na ciliyate,vilayanABAve hetuH (44-45) · Śloka 45

મૃદ્વેણુદારુશૃઙ્ગાસ્થિદન્તવાલોપલાનિ ન| વિષાણવેણ્વયસ્તાલદારુશલ્યં ચિરાદપિ||૪૪|| પ્undefinedયો નિર્ભુજ્યતે તદ્ધિ પચત્યાશુ પલાસૃજી| |૪૫|

Adhikarana vidAhopAyaH (45-47) · Śloka 47

| શલ્યે માંસાવગાઢે ચેત્સ દેશો ન વિદહ્યતે||૪૫|| તતસ્તં મર્દનસ્વેદશુદ્ધિકર્ષણબૃંહણૈઃ| તીક્ષ્ણોપનાહપાનાન્નઘનશસ્ત્રપદાઙ્કનૈઃ||૪૬|| પાચયિત્વા હરેચ્છલ્યં પાટનૈષણમેદનૈઃ| |૪૭|

Adhikarana anuktashalyasa~ggrahArthaMmupAyaH (28) · Śloka 28

| શલ્યપ્રદેશયન્ત્રાણામવેક્ષ્ય બહુરૂપતામ્||૪૭|| તૈસ્તૈરુપાયૈર્મતિમાન્ શલ્યં વિદ્યાત્તથાઽઽહરેત્| ૪૭ ૧/૨| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતા- યામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને શલ્યાહર- ણવિધિર્નામાષ્ટાવિંશોઽધ્યાયઃ||૨૮||