28. śalyāharaṇavidhiradhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

ശിരാവ്യധവിധേരനന്തരം ശല്യാഹരണവിധിരാരഭ്യതേ| യതഃ സിരാവ്യധവിധ്യധ്യായേ ശല്യരൂപസ്യ രക്തസ്യ സകലകായവ്യാപിനഃ സിരാവ്യധോപായേന നിര്ഹരണമുക്തമ്| ഇദാനീം പ്രാദേശികസ്യ ലോഹാദേഃ ശല്യസ്യ പ്രതിദേശസ്ഥിതസ്യ ലക്ഷണം നിര്ഹരണോപായാദിശ്ചാസ്മിന്നധ്യായേ ശല്യാഹരണവിധൌ നിര്ദിശ്യത ഇത്യാഹ-

Adhikarana shalyAharaNavidhiradhyAyaH shalyagatiBedAH (2-1) · Śloka 1

അഥാതഃ ശല്യാഹരണവിധിമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ| (ഗദ്യസൂത്രേ|൨| വക്രര്ജുതിര്യഗൂര്ധ്വാധഃ ശല്യാനാം പഞ്ചധാ ഗതിഃ| |൧|

സ൦-വക്രാദിഭേദഭിന്നാ ശല്യാനാം പഞ്ചപ്രകാരാ ഗതിഃ-ഗമനമ്| കദാചിച്ഛല്യാനി വക്രം കൃത്വാ, തിര്യഗ്വാ ഊര്ധ്വം വാ, അധോ വാ, ഗച്ഛന്തിഃ കദാചിദൃജു കൃത്വാ| ഏവമുഭയഥാ തിര്യഗൂര്ധ്വാധോഭേദഗമനാച്ഛല്യാനാം പഞ്ചധാ ഗതിഃ|

Adhikarana antaHshalyasya lakShaNam (1-2) · Śloka 2

| ധ്യാമം ശോഫരുജാവന്തം സ്രവന്തം ശോണിതം മുഹുഃ||൧|| അഭ്യുദ്ഗതം ബുദ്ബുധവത്പിടികോപചിതം വ്രണമ്| മൃദുമാംസം ച ജാനീയാദന്തഃശല്യം സമാസതഃ||൨||

സ൦-ഏവംവിധം വ്രണമന്തഃശല്യം ജാനീയാത്| സമാസതഃസങ്ക്ഷേപേണ| ധ്യാമം-ശ്യാമവര്ണമ്| തഥാ, ശോഫരുജാവന്തമ്| തഥാ, മുഹുഃ ശോണിതം സ്രവന്തമ്| തഥാ, അഭ്യുദ്ഗതം-ആഭിമുഖ്യേനോച്ഛ്രിതമുന്നതമ്| തഥാ, ബുദ്ബുദേന തുല്യം വര്തതേ ബുദ്ബുദവത്| തഥാ, പിടകൈരുപചിതം-വ്യാപ്തമ്| തഥാ, മൃദുമാംസം-കോമലമാംസമ്|

Adhikarana tvaggatashalyasya lakShaNam (3) · Śloka 3

വിശേഷാത്ത്വഗ്ഗതേ ശല്യേ വിവര്ണഃ കഠിനായതഃ| ശോഫോ ഭവതി|൩|

സ൦-വിശേഷേണ പുനസ്ത്വഗ്ഗതേ ശല്യേ ശോഫോ വിവര്ണസ്തഥാ കഠിനോ ദീര്ഘശ്ച സ്യാത്|

Adhikarana mAMsagatasya lakShaNam (3-4) · Śloka 4

| മാംസസ്ഥേ ചോഷഃ ശോഫോ വിവര്ദ്ധതേ||൩|| പീഡനാക്ഷമതാ പാകഃ ശല്യമാര്ഗോ ന രോഹതി| |൪|

സ൦-മാംസഗതേ ശല്യേ ചോഷഃ സ്യാത്| 'സര്വാങ്ഗീണസ്തീവ്രോऽരതിമാന് ദാഹശ്ചോഷ ഉച്യതേ' ഇത്യാഹുഃ| തഥാ ശോഫോ വിവര്ദ്ധതേ| തഥാ, പീഡനസ്യാക്ഷമത്വം പാകശ്ച, ശല്യമാര്ഗശ്ച രോഹം ന യാതി|

Adhikarana peshIgatasya lakShaNam (4) · Śloka 4

| പേശ്യന്തരഗതേ മാംസപ്രാപ്തവച്ഛ്വയഥും വിനാ||൪||

സ൦-പേശീമധ്യഗതേ മാംസഗതേന തുല്യം ലക്ഷണമ്, ശോഥം വര്ജയിത്വാ| മാംസാവയവവിശേഷോ ദീര്ഘതന്ത്വാകൃതിഃ പേശീത്യുച്യതേ|

Adhikarana snAyugatasya lakShaNam (5) · Śloka 5

ആക്ഷേപഃ സ്നായുജാലസ്യ സംരമ്ഭസ്തമ്ഭവേദനാഃ| സ്നായുഗേ ദുര്ഹരം ചൈതത്|൫|

സ൦-സ്നായുഗേ ശല്യേ സ്ത്രായുജാലസ്യാക്ഷേപാദ്യാഃ സ്യുഃ| ആക്ഷേപഃ-ആകര്ഷണമ്| സംരമ്ഭഃ-ക്ഷോഭഃ| സ്തമ്ഭഃ-സ്തബ്ധതാ| വേദനാശൂലമ്| ഏതച്ച-സ്ത്രായുഗം ശല്യം, ദുഃഖേന ഹര്തും ശക്യതേ|

Adhikarana sirAgatasya lakShaNam (5) · Śloka 5

| സിരാധ്മാനം സിരാശ്രിതേ||൫||

സ൦-സിരാശ്രിതേ ശല്യേ സിരാണാമാനാഹഃ സ്യാത്|

Adhikarana strotogatasya lakShaNam (6) · Śloka 6

സ്വകര്മഗുണഹാനിഃ സ്യാത്സ്രോതസാം സ്രോതസി സ്ഥിതേ| |൬|

സ൦-സ്രോതോഗതേ ശല്യേ സ്രോതസാം സ്വകര്മഗുണയോര്ഹാനിഃ സ്യാത്| യഥാ,-കണ്ഠസ്രോതഃസ്ഥിതേ ശല്യേ പാനാഭ്യവഹരണസ്യ നിരോധോ ജായതേ ഗുണോऽപി യസ്തസ്യാപ്രദുഷ്ടത്വാദിലക്ഷണഃ സോऽപ്യസ്യ ഹീയത ഇതി| ഏവമന്യേഷാം സ്വകര്മഗുണഹാനിര്വ്യാഖ്യേയാ|

Adhikarana dhamanIgatasya lakShaNam (6-7) · Śloka 7

| ധമനീസ്ഥേऽനിലോ രക്തം ഫേനയുക്തമുദീരയേത്||൬|| നിര്യാതി ശബ്ദവാന് സ്യാച്ച ഹൃല്ലാസഃ സാങ്ഗവേദനഃ| |൭|

സ൦-ധമനീസ്ഥേ ശല്യേ വായുര്ലോഹിതം സഫേനം പ്രേരയേത്| തഥാ സശബ്ദോ മരുന്നിര്യാതി, ഹൃല്ലാസശ്ചാങ്ഗപീഡായുക്തഃ സ്യാത്|

Adhikarana asthisandhigatasya lakShaNam (7) · Śloka 7

| സങ്ഘര്ഷോ ബലവാനസ്ഥിസന്ധിപ്രാപ്തേऽസ്ഥിപൂര്ണതാ||൭||

സ൦-അസ്ഥിസന്ധിപ്രാപ്തേ ശല്യേ ബലവാന് സങ്ഘര്ഷഃ-ക്ഷോഭഃ, സ്യാത്| തഥാ, അസ്ഥിപൂര്ണതാ ച ജായതേ|

Adhikarana asthigatasya lakShaNam (8) · Śloka 8

നൈകരൂപാ രുജോऽസ്ഥിസ്ഥേ ശോഫഃ| |൮|

സ൦-അസ്ഥിസ്ഥേ ശല്യേ, അനേകാകാരാഃ (നൈകരൂപാഃ)-നാനാവിധാഃ, രുജോ- ഭഗ്നരൂഗ്ണമൃദിതപീഡിതാവനുന്നപ്രായാഃ സ്യുഃ, ശോഫശ്ച|

Adhikarana sandhigatasya lakShaNam (8) · Śloka 8

തദ്വച്ച സന്ധിഗേ| ചൈഷ്ടാനിവൃത്തിശ്ച ഭവേത്|൮|

സ൦-സന്ധിഗതേ ശല്യേ തദ്വദേവ-അസ്ഥിസ്ഥശല്യേന തുല്യം ലക്ഷണമ്| തഥാ, സന്ധിസ്ഥശല്യാക്രാന്താവയവസ്യ ചേഷ്ടാനിവൃത്തിഃ-വ്യാപാരോപരമശ്ച ഭവതി| പൂര്വമസ്ഥിസന്ധിഗതസ്യ ശല്യസ്യ ലക്ഷണമുക്തമ്| അധുനാ ശരീരസന്ധിഗതശല്യസ്യ ലക്ഷണമ്| അന്യോ ഹി ശരീരസന്ധിഃ| തഥാ ച രാജയക്ഷ്മനിദാനേ വക്ഷ്യതി (ഹൃ. നി. അ. ൫|൫)-"ശരീരസന്ധീനാവിശ്യ" ഇതി|

Adhikarana koShThagatasya lakShaNam (8-9) · Śloka 9

| ആടോപഃ കോഷ്ഠസംശ്രിതേ||൮|| ആനാഹോऽന്നശകൃന്മൂത്രദര്ശനം ച വ്രണാനനേ| |൯|

സ൦--കോഷ്ഠസംശ്രിതേ-ഉദരാശ്രിതേ ശല്യേ, ആടോപഃ-ക്ഷോഭഃ തഥാऽऽനാഹോ-ജഠരാധ്മാനമ്, തഥാ വ്രണമുഖേऽന്നശകൃന്മൂത്രദര്ശനം ച സ്യാത്|

Adhikarana marmagatasya lakShaNam (9) · Śloka 9

| വിദ്യാന്മര്മഗതം ശല്യം മര്മവിദ്ധോപലക്ഷണൈഃ||൯||

സ൦-മര്മസ്ഥം ശല്യം മര്മവിദ്ധോപലക്ഷണൈര്വിദ്യാത്-ജാനീയാത്| മര്മവിദ്ധസ്യ ച ലക്ഷണം സങ്ഗ്രഹേ കഥിതമ്| യഥാ (ശാ. അ. ൭) "ദേഹപ്രസുപ്തിര്ഗുരുതാ സമ്മോഹഃ ശീതകാമിതാ| സ്വേദോ മൂര്ച്ഛാ വമിഃ ശ്വാസോ മര്മവിദ്ധസ്യ ലക്ഷണമ്||" ഇതി|

Adhikarana tvaggatAdInAM strAvato lakShaNam (10) · Śloka 10

യഥാസ്വം ച പരിസ്രാവൈസ്ത്വഗാദിഷു വിഭാവയേത്| |൧൦|

സ൦-ന കേവലം സാമാന്യലക്ഷണേന-ധ്യാമാദിനാ, തഥാ ത്വഗാദിസ്ഥശല്യവിശേഷലക്ഷണേന, ത്വഗാദിസ്ഥം ശല്യം ലക്ഷയേത്| യാവത് യഥാസ്വം പരിസ്രാവൈസ്തഥാऽനുരൂപൈര്വിഭാവയേത്|

Adhikarana antaHshalyo~apiruDho vraNaH (10) · Śloka 10

| രുഹ്യതേ ശുദ്ധദേഹാനാമനുലോമസ്ഥിതം തു തത്||൧൦||

സ൦-തത്-പ്രാങ്നിര്ദിഷ്ടം ശല്യം, രുഹ്യതേ-രോഹം യാതി| കിമ്ഭൂതാനാം പുംസാമ് ? വമനവിരേചനാദിഭിഃ ശുദ്ധദേഹാനാമ്| രുഹ്യത ഇതി കര്മകര്തരീതി കേചിത്, തച്ച ന യുക്തമ്| യതഃ കര്മസ്ഥഭാവകാനാം കര്മസ്ഥക്രിയാണാം ച കര്താ കര്മവദ്ഭവതി| ന കര്തൃസ്ഥഭാവകാനാം ന ച കര്തൃസ്ഥക്രിയാണാമിത്യുക്തമ്| രുഹിശ്ച കര്തൃസ്ഥക്രിയഃ| തസ്മാത് രോഹതീതി രുട്| രുഡിവാചരതീതി ക്യങന്തോऽയമ്| രൂഢാഭാസോ ഹ്യയമ്, ന തു സമ്യഗ്രൂഢഃ| തഥാ ച വക്ഷ്യതി-"ദോഷകോപ" ഇത്യാദി| തസ്മാദസ്യ രൂഢാഭാസത്വാദേഷൈവ വ്യുത്പത്തിര്യുക്താ|

Adhikarana rUDhamapi shalyaM bAdhate (11) · Śloka 11

ദോഷകോപാഭിഘാതാദിക്ഷോഭാദ്ഭൂയോऽപി ബാധതേ| |൧൧|

സ൦-യതസ്തച്ഛല്യമസമ്യഗ്രൂഢത്വാത് ഭൂയോऽപി ബാധതേ| പ്രാക്കൃതബാധമപി പുനരപി പീഡാം ജനയതി| കുതോ ഹേതോഃ ? ഇത്യാഹ-ദോഷകോപശ്ചാഭിഘാതശ്ച, താവാദീ യേഷാം ധാവനലങ്ഘനാദീനാം തേ ഏവം, തൈഃ ക്ഷോഭഃ-സംരമ്ഭഃ, തസ്മാത്| ദോഷകോപക്ഷോഭാത് അഭിഘാതാദിക്ഷോഭാത് ബാധതേ|

Adhikarana tva~gnaShTashalyasyopAyaH (11-12) · Śloka 12

| ത്വങ്നഷ്ടേ യത്ര തത്ര സ്യുരഭ്യങ്ഗസ്വേദമര്ദനൈഃ||൧൧|| രാഗരുഗ്ദാഹസംരമ്ഭാ യത്ര ചാജ്യം വിലീയതേ| ആശു ശുഷ്യതി ലേപോ വാ തത്സ്ഥാനം ശല്യവദ്വദേത്||൧൨||

സ൦-തത്ര-തേഷു ത്വങ്നഷ്ടാദിഷു ശല്യേഷു മധ്യേ, ത്വങ്നഷ്ടം യത്ര പ്രദേശേ സ്യാത് തത്ര-തസ്ഥാനേ, അഭ്യങ്ഗാദിഭിര്ലൌഹിത്യശൂലദാഹക്ഷോഭാഃ സ്യുഃ| യത്ര വാ സ്ഥാനേ ഘൃതം സ്ത്യാനം യോജിതം വിലീയതേ തത്സ്ഥാനം ശല്യവത്-സശല്യം വദേത്| യദ്വാ ലേപഃ-ചന്ദനാദിനാ ദത്തോ, യത്രാശ്വേവ ശുഷ്യതി, തത്സ്ഥാനം-ത്വഗ്ദേശം, ശല്യവജ്ജാനീയാത്|

Adhikarana mAMsanaShTasyopAyaH (13) · Śloka 13

മാംസപ്രണഷ്ടം സംശുദ്ധ്യാ കര്ശനാച്ഛ്ലതതാ ഗതമ്| ക്ഷോഭാദ്രാഗാദിഭിഃ ശല്യം ലക്ഷയേത്|൧൩|

സ൦-മാംസപ്രണഷ്ടം-മാംസേനാദൃശ്യതാം പ്രാപ്തം, സംശുദ്ധ്യാ-വമനവിരേചനാദികയാ, യത്കര്ശനം-കൃശത്വം കൃതം, തസ്മാത് ശ്ലഥതാം ശിഥിലത്വം പ്രാപ്തം, ക്ഷോഭാത്- അനേകപ്രകാരാദ്വേദനാരൂപാത്, തഥാ രാഗാദിഭിര്ലക്ഷയേത്|

Adhikarana peshyAdiShu naShTasyopAyaH (13-14) · Śloka 14

| തദ്വദേവ ച||൧൩|| പേശ്യസ്ഥിസന്ധികോഷ്ഠേഷു നഷ്ടമ്| |൧൪|

സ൦-തദ്വദിതി തേന-മാംസപ്രണഷ്ടേന, തുല്യം വര്തതേ| യഥാ,-ശുദ്ധ്യാ കര്ശനാത് ശ്ലഥതാം ഗതം ക്ഷോഭാദ്രാഗാദിഭിര്ലക്ഷയേദിതി|

Adhikarana asthinaShTasyopAyaH (14) · Śloka 14

അസ്ഥിഷു ലക്ഷയേത്| അസ്ഥ്നാമഭ്യഞ്ജനസ്വേദബന്ധപീഡനമര്ദനൈഃ||൧൪||

സ൦-അസ്ഥിഷു നഷ്ടം ശല്യമസ്ഥ്നാമഭ്യഞ്ജനാദിഭിര്ലക്ഷയേത്|

Adhikarana snAvAdiShu naShTasyopAyaH (15-16) · Śloka 16

പ്രസാരണാകുഞ്ചനതഃ സന്ധിനഷ്ടം തഥാऽസ്ഥിവത്| നഷ്ടേ സ്നായുശിരാസ്രോതോധമനീഷ്വസമേ പഥി||൧൫|| അശ്വയുക്തം രഥം ഖണ്ഡചക്രമാരോപ്യ രോഗിണമ്| ശീഘ്രം നയേത്തതസ്തസ്യ സംരമ്ഭാച്ഛല്യമാദിശേത്||൧൬||

സ൦-സന്ധിനഷ്ടം ശല്യമസ്ഥിനഷ്ടശല്യവല്ലക്ഷയേത് സം-സ്നായുശിരാസ്രോതോധമനീഷു നഷ്ടേ ശല്യേ, അസമേ പഥി-വിഷമേ മാര്ഗേ, രഥമാരോപ്യ രോഗിണം-ശല്യവന്തം, ശീഘ്രം നയേത്-ആശ്വേവ ദേശാന്തരം പ്രാപയേത്| കിമ്ഭൂതം രഥമ് ? ഖണ്ഡം ചക്രമ് യസ്യ സ ഖണ്ഡചക്രഃ, തമ്| തതസ്തസ്യ-രഥസ്യ, സംരമ്ഭാത്-ക്ഷോഭാത്, ശല്യമാദിശേത്-ലക്ഷയേത്|

Adhikarana marmanaShTasyopAyAnuktau hetuH (17) · Śloka 17

മര്മനഷ്ടം പൃഥങ്നോക്തം തേഷാം മാംസാദിസംശ്രയാത്| |൧൭|

സ൦-മര്മനഷ്ടം ശല്യം പൃഥക് നാഭിഹിതമ്| കുതഃ ? തേഷാം-മര്മണാം, മാംസാദിരേവ പ്രാങ്നിര്ദിഷ്ടോ യതഃ സംശ്രയോ, ന തു പൃഥങ്മര്മാണി വിദ്യന്തേ| { തഥാ ച സങ്ഗ്രഹേ(സൂ. അ. ൩൭)-"മര്മപ്രണഷ്ടേऽപ്യനന്യഭാവാന്മാംസാദിഭ്യോ മര്മണാമുക്തം പരീക്ഷണം ഭവതി|" ഇതി|

Adhikarana naShTasya sAmAnyalakShaNam (17) · Śloka 17

| സാമാന്യേന സശല്യം തു ക്ഷോഭിണ്യ ക്രിയയാ സരുക്||൧൭||

സ൦-സാമാന്യേന-സാമാന്യലക്ഷ്ണേന, ക്ശേഭിണ്യാ ക്രിയയാ-സംരമ്ഭോത്പാദകേന കര്മണാ ശ്വസനപ്രാണായാമാദികേന, യത് സരുക് സ്ഥാനം തത് സശല്യം ജാനീയാത്|

Adhikarana adRushyashalyasyAkRutirvraNAkRutyA j~jeyA (18) · Śloka 18

വൃത്തം പൃഥു ചതുഷ്കോണം ത്രിപുടം ച സമാസതഃ| അദൃശ്യശല്യസംസ്ഥാനം വ്രണാകൃത്യാ വിഭാവയേത്||൧൮||

സ൦-വൃത്തം-വര്തുലമ്| പൃഥു-പാര്ശ്വാപരപാര്ശ്വാഭ്യാം യത്പരിച്ഛിദ്യതേ| ചതുഷ്കോണം-ചതുരസ്രമ്| ത്രിപുടം-ത്ര്യസ്രമ്| സമാസതഃ-സങ്ക്ഷേപേണ|| അദൃശ്യസ്യ-അനുപലബ്ധസ്യ, ശല്യസ്യ സംസ്ഥാനം-ആകൃതിം, വ്രണാകൃത്യാ-വ്രണസംസ്ഥാനേന, വിഭാവയേത്-വിദ്യാത്|

Adhikarana shalyAharaNopAyaBedau (19) · Śloka 19

തേഷാമാഹരണോപായൌ പ്രതിലോമാനുലോമകൌ| |൧൯|

സ൦-തേഷാം-അദൃശ്യാനാം ശല്യാനാമ്| ആകര്ഷണോപായൌ ദൌ പ്രതിലോമാനുലോമകൌ| പ്രതിലോമഃ-ശരീരാന്തഃപ്രവേശവിപര്യയഃ| അനുലോമഃ-ശരീരാന്തഃപ്രവേശാനുഗതഃ| പ്രതിലോമാനുലോമയോര്നിര്ഹരണവിഷയമാഹ-

Adhikarana tayorviShayaH (19) · Śloka 19

| അര്വാചീനപരാചീനേ നിര്ഹരേത്താദ്വിപര്യയാത്||൧൯||

സ൦-തയോഃ-പ്രതിലോമാനുലോമയോര്വിപര്യയഃ, തസ്മാദ്വിപര്യയാത്, അനുലോമം പരാചീനമാനയേദിത്യര്ഥഃ|

Adhikarana tiryaggataM tUbhayorviShayaH (20) · Śloka 20

സുഖാഹാര്യം യതശ്ഛിത്ത്വാ തതസ്തിര്യഗ്ഗതം ഹരേത്| |൨൦|

സ൦-തിര്യഗ്ഗതം ശല്യം യതോ-യസ്മാദ്ദേഹദേശാത്, ഛിത്വാ-വിലുപ്യ, സുഖാഹാര്യം സമ്പദ്യതേ-സുഖേനാഹര്തും ശക്യതേ, തതഃ-തസ്മാദ്ദേഹദേശാത്, ഛിത്ത്വോദ്ധരേത്| ഛിത്ത്വേത്യത്ര യദ്യപി കര്മ കിഞ്ചിന്ന നിര്ദിഷ്ടം, തഥാऽപി ത്വങ്മാംസാദീനാം യോഗ്യത്വാത്തേഷാമേവ കര്മത്വം ബോധ്യമ്| മാംസാദീനി ഛിത്ത്വോദ്ധരേദിത്യര്ഥഃ|

Adhikarana urogatAdiShu shalyeShu nirghAtananiShedhaH (20-21) · Śloka 21

| ശല്യം ന നിര്ഘാത്യമുരഃകക്ഷാവങ്ക്ഷണപാര്ശ്വഗമ്||൨൦|| പ്രതിലോമമനുത്തുണ്ഡം ഛേദ്യം പൃഥുമുഖം ച യത്| |൨൧|

സ൦-ശല്യമുരോഗതമുരഃസ്ഥം കക്ഷാസ്ഥം വങ്ക്ഷണസ്ഥം പാര്ശ്വസ്ഥം ച ന നിര്ഘാത്യം-ന നിര്ഘാതനീയമ്| തഥാ പ്രതിലോമം-നാനുലോമഗതം, തഥാऽനുത്തുണ്ഡം വാരിബുദ്ബുദവന്നോന്നതം, തഥാ ഛേദ്യം ശല്യം, തഥാ പൃഥുമുഖം-വിസ്തീര്ണാനനം, ച ന നിര്ഘാത്യമ്|

Adhikarana anAharaNIyaM shalyam (21) · Śloka 21

| നൈവാഹരേദ്വിശല്യഘ്നം നഷ്ടം വാ നിരുപദ്രവമ്||൨൧||

സ൦-വിശല്യം ഹന്തീതി വിശല്യഘ്നമ്| താവജ്ജീവതി യാവത്സശല്യഃ| ശല്യാപായേ തു മ്രിയതേ തന്നാഹരേദേവ| വിശല്യസ്യ തസ്യ പ്രാണഹരണത്വാത്| ഏതത്സ്വരൂപം മര്മവിഭാഗേ സ്പഷ്ടം കൃത്വാ വക്ഷ്യതേ| നഷ്ടം വേതി വാശബ്ദശ്ചാര്ഥേ| നഷ്ടം-അദൃശ്യതാം പ്രാപ്തം ച, യന്നിരുപദ്രവം-തന്നിമിത്തരോഗരഹിതം, നാഹരേത്, പ്രത്യവായഭയാത്|

Adhikarana hastAhAryaM shalyam (22) · Śloka 22

അഥാഹരേത്കരപ്രാപ്യം കരേണൈവ| |൨൨|

സ൦-കരപ്രാപ്യം-ഹസ്തഗ്രാഹ്യം ശല്യം, കരണൈവാഹരേത്-നാപരേണ കങ്കമുഖാദിനാ|

Adhikarana siMhamukhAdisvastikayantrAhAryaM shalyam (22) · Śloka 22

ഇതരത്പുനഃ| ദൃശ്യം സിംഹാഹിമകരവര്മികര്കടകാനനൈഃ||൨൨||

സ൦-ഇതരത്-അകരപ്രാപ്യം തു ശല്യം, ദൃശ്യം സിംഹമുഖാദിഭിര്യന്ത്രൈരാഹരേത്|

Adhikarana ka~gkamukhAdisvastikayantrAhAryaM shalyam (23) · Śloka 23

അദൃശ്യം വ്രണസംസ്ഥാനാദ്ഗ്രഹീതും ശക്യതേ യതഃ| കങ്കഭൃങാഹ്വകുരരശരാരീവായസാനനൈഃ||൨൩||

സ൦-അദൃശ്യം പുനഃ ശല്യം വ്രണസംസ്ഥാനാദാകലയ്യ കങ്കമുഖദിഭിര്ഗ്രഹീതും ശക്യതേ യതസ്തതസ്തൈര്ഹരേത്| യത്തദോര്നിത്യാഭിസമ്ബന്ധാത്തദോപലമ്ഭഃ|

Adhikarana sandaMSAhAryam Salyam (24) · Śloka 24

സന്ദംശാഭ്യാം ത്വഗാദിസ്ഥമ്| |൨൪|

സ൦-ത്വഗാദിസ്ഥം ശല്യം സന്ദംശാഭ്യാം നിര്ഹരേത്| ആദിഗ്രഹണാന്മാംസാദീനാം ഗ്രഹണമ്|

Adhikarana tAlayantrAhAryaM Salyam (24) · Śloka 24

താലാഭ്യാം സുഷിരം ഹരേത്| |൨൪|

സ൦-സുഷിരം യച്ഛല്യം ത്വഗാദിസ്ഥം തത്താലയന്ത്രാഭ്യാം ഹരേത്,-ന സംദശാഭ്യാമ്|

Adhikarana nADIyantrAhAryaM Salyam (24) · Śloka 24

| സുഷിരസ്ഥം തു നലകൈഃ|൨൪|

സ൦-സുഷിരസ്ഥം പുനഃ ശല്യം നലകൈഃ-നാഡീയന്ത്രൈഃ, ആകര്ഷേത്|

Adhikarana sheShayantrAhAryaM shalyam (24) · Śloka 24

| ശേഷം ശേഷൈര്യഥായഥമ്||൨൪||

സ൦-ശേഷം ശല്യം ശേഷൈര്യന്ത്രൈര്യഥായോഗമാഹരേത്|

Adhikarana yantreNAhartumashakyasyashalyasyopAyaH (25) · Śloka 25

ശസ്ത്രേണ വാ വിശസ്യാദൌ തതോ നിര്ലോഹിതം വ്രണമ്| കൃത്വാ ഘൃതേന സംസ്വേദ്യ ബദ്ധാऽऽചാരികമാദിശേത്||൨൫||

സ൦-ശസ്ത്രേണ വാ പൂര്വം വിശസ്യ-മാംസാദീന് ഛിത്ത്വാ, തതഃ- അനന്തരം, അപനീതരക്തം വ്രണം വിധായ, സര്പിഷാ സ്വേദയിത്വാ, വസ്ത്രപട്ടാദിനാ സര്പിമധു ബദ്ധ്വാ, ആചാരികം-സ്നേഹവിധ്യുക്തം "ഉഷ്ണോദകോപചാരീ സ്യാത്" ഇത്യാദികം, ആദിശേത്-കഥയേത്|

Adhikarana sirAsnAyuvIlagnasyopAyaH (26) · Śloka 26

സിരാസ്നായുവിലഗ്നം തു ചാലയിത്വാ ശലാകയാ| |൨൬|

സ൦-സിരാസ്നായുവിലഗ്നം പുനഃ ശല്യം ശലാകയാ ചാലയിത്വാ ശിഥിലീകൃത്യ, ആഹരേത്|

Adhikarana hRudayalagnasyopAyaH (26-27) · Śloka 27

| ഹൃദയേ സംസ്ഥിതം ശല്യം ത്രാസിതസ്യ ഹിമാമ്ബുനാ||൨൬|| തതഃ സ്ഥാനാന്തരം പ്രാപ്തമാഹരേത്തദ്യഥായഥമ്| യഥാമാര്ഗം ദുരാകര്ഷമ്|൨൭|

സ൦-ഹൃദയേ യദാശ്രിതം ശല്യം തച്ഛീതജലേന ത്രാസിതസ്യ സ്ഥാനാന്തരഗതം ജ്ഞാത്വാ, യഥായഥം-യഥാസ്വം വിശിഷ്ടയന്ത്രൈഃ, ശല്യം നിര്ഹരേത്|

Adhikarana hRudayopAyamanyatrAdishati (27) · Śloka 27

| അന്യതോऽപ്യേവമാഹരേത്||൨൭||

സ൦-അന്യതോऽപി-അന്യദേശസ്ഥമപി ശല്യം, ദുരാകര്ഷം-ദുഃഖേനാക്രഷ്ടും ശക്യതേ, തത് സ്വമാര്ഗം നയേത് തദേവമേവാഹരേത്, യഥാ ഹൃത്സ്ഥം ശല്യമ് സ്ഥാനാന്തരം പ്രാപ്തം നിര്ഹാര്യമ്| തഥാ, യഥാമാര്ഗം-മാര്ഗാനതിക്രമേണ, അന്യദേശസ്ഥമപി ശല്യമാകര്ഷണീയമ്|

Adhikarana asthilagnasyopAyaH (28) · Śloka 28

അസ്ഥിദഷ്ടേ നരം പദ്ഭ്യാം പീഡയിത്വാ വിനിര്ഹരേത്| |൨൮|

സ൦-അസ്ഥിദഷ്ടേ-അസ്ഥ്നി വിദഷ്ടേ സ്പൃഷ്ടേ സതി ശല്യേ, നരം ബലവന്തം പദ്ഭ്യാം പീഡയിത്വാ-ആക്രമ്യ, തച്ഛല്യം വിനിര്ഹരേത്| 'അസ്ഥിനഷ്ടേ' ഇതി വാ പാഠഃ|

Adhikarana upAyAntaram (28) · Śloka 28

| ഇത്യശക്യേ സുബലിഭിഃ സുഗൃഹീതസ്യ കിങ്കരൈഃ||൨൮||

സ൦-ഇത്യശക്യേ-അനേനാപി പ്രകാരേണക്രഷ്ടുമശക്യേ ശല്യേ, കിങ്കരൈഃ-ഭൃത്യൈഃ, മഹാബലൈഃ സുഗൃഹീതസ്യ-സുഷ്ഠ്വവഷ്ടബ്ധസ്യ നരസ്യ, ശല്യം കങ്കമുഖാദിനാ നിര്ഹരേത്|

Adhikarana evamapyashakyasyopAyaH (29-31) · Śloka 31

തഥാऽപ്യശക്യേ വാരങ്ഗം വക്രീകൃത്യ ധനുര്ജ്യയാ| സുബദ്ധം വക്ത്രകടകേ ബധ്നീയാത്സുസമാഹിതഃ||൨൯|| സുസംയതസ്യ പഞ്ചാങ്ഗ്യാ വാജിനഃ കശയാऽഥ തമ്| താഡയേദിതി മൂര്ധാനം വേഗേനോന്നമയന് യഥാ||൩൦|| ഉദ്ധരേച്ഛല്യമ്| |൩൧|

സ൦-തഥാപ്യശക്യേ-ഏവമപി ശല്യ ആഹര്തുമശക്യേ, വാരങ്ഗം-ശസ്ത്രാദിമയസ്യ ശല്യസ്യ ശിഖാകാരം, വക്രീകൃത്യ-കുടിലതാം പ്രാപയ്യ, തതോ ധനുര്ജ്യയാ-സ്നായ്വാദിമയ്യാ, സുബദ്ധം കൃത്വാ, അനന്തരം, വാജിനഃ-അശ്വസ്യ, വക്ത്രകടകേ ബധ്നീയാദ്വൈദ്യഃ| കിമ്ഭൂതഃ ? സുസമാഹിതഃ,-തദ്ഗതമനാഃ| കിമ്ഭൂതസ്യ വാജിനഃ ? സുസംയതസ്യ,-സുഷ്ഠു-ശോഭനം കൃത്വാ, ബദ്ധസ്യ| കഥം സുസംയതസ്യ ? പഞ്ചാങ്ഗ്യാ, പഞ്ചാനാമങ്ഗാനാം-ചതുര്ണാം പാദാനാം മുഖസഹിതാനാം, സമാഹാരഃ പഞ്ചാങ്ഗീ,-ബന്ധവിശേഷഃ, തയാ പഞ്ചാങ്ഗ്യാ, ബദ്ധസ്യ| അനന്തരം വാജിനം കശയാ-ചര്മയഷ്ട്യാ, ഇതി-ഏവം, താഡയേത്, യഥാ സ വാജീ മൂര്ധാനമുന്നമയന്-ഉത്ക്ഷിപന്, വേഗേന-ബലേനാऽऽക്രാന്ത്യാ, ശല്യമുദ്ധരേത്|

Adhikarana upAyAntaram (31) · Śloka 31

ഏവം വാ ശാഖായാം കല്പയേത്തരോഃ| |൩൧|

സ൦-അഥവാ ഏവം-അനേന പ്രകാരേണ, വാരങ്ഗം വക്രതാം നീത്വാ ധനുര്ജ്യയാ സുബദ്ധം സമ്പാദ്യ സുസമാഹിതോ ഭിഷക്, വൃക്ഷസ്യ ശാഖാമാനമയ്യ ധനുര്ജ്യയൈവ തസ്യാം തത് ബധ്നീയാച്ഛല്യാകര്ഷണാര്ഥമ്| അത്ര ച യാ ശാഖാ കിങ്കരഹസ്താദിവിമുക്തമാത്രൈവോര്ധ്വമുന്നമ്യമാനാ ശല്യമുദ്ധരതി താദൃശീ കല്പനീയാ|

Adhikarana durbalavAra~ggasyopAyaH (31) · Śloka 31

| ബദ്ധാ ദുര്ബലവാരങ്ഗം കുശാഭിഃ ശല്യമാഹരേത്||൩൧||

സ൦-ദുര്ബലം-തനു, വാരങ്ഗം യസ്യ ശല്യസ്യ തച്ഛല്യം കുശാഭിഃ-വംശാദികമ്ബികാഭിഃ, ബദ്ധാ ശല്യമാകര്ഷേത്|

Adhikarana shoPagrastavAra~ggasyopAyaH (32) · Śloka 32

ശ്വയഥുഗ്രസ്തവാരങ്ഗം ശോഫമുത്പീഡ്യ യുക്തിതഃ| |൩൨|

സ൦-ശ്വയഥുനാ ഗ്രസ്തം-ആച്ഛാദിതം, വാരങ്ഗം യസ്യ ശല്യസ്യ തച്ഛല്യമാഹരേത്| കഥമ് ? യുക്തിതഃ,-യഥാ യുജ്യതേ തഥാ, ശോഫമുത്പീഡ്യ-ഊര്ധ്വം പീഡയിത്വാ|

Adhikarana uttuNDitasyopAyaH (32) · Śloka 32

| മുദ്ഗരാഹതയാ നാഡ്യാ നിര്ഘാത്യോത്തുണ്ഡിതം ഹരേത്||൩൨||

സ൦-ഉത്തുണ്ഡിതം ശല്യം-ബുദ്ബുദവദഭിമുഖീഭൂതം, നാഡ്യാ നിര്ഘാത്യ-ചാലയിത്വാ, ഹരേത്| കിമ്ഭൂതയാ? മുദ്ഗരേണാഹതയാ| മുദ്ഗരഗ്രഹണമുപലക്ഷണാര്ഥമ്, പാഷാണാദിഭിരപ്യാഹതയോത്തുണ്ഡിതം ഹരേദിതി വേദ്യമ്|

Adhikarana amArgottuNDitasyopAyaH (33) · Śloka 33

തൈരേവ ചാനയേന്മാര്ഗമമാര്ഗോത്തുണ്ഡിതം തു യത്| |൩൩|

സ൦-തൈരേവ ച-മുദ്ഗരാദിഭിരാഹതൈഃ, അമാര്ഗൈരുത്തുണ്ഡിതം-അമാര്ഗോത്തുണ്ഡിതം, മാര്ഗമാനയേത്-മാര്ഗം പ്രാപയേത്|

Adhikarana karNayoktasyopAyaH (33) · Śloka 33

| മൃദിത്വാ കര്ണിനാം കര്ണം നാഡ്യാസ്യേന നിഗൃഹ്യ വാ||൩൩||

സ൦-കര്ണഃ കര്ണൌ കര്ണാ വാ വിദ്യന്തേ യേഷാം തേ കര്ണിനഃ,-ഭല്ലാദയഃ തേഷാം കര്ണം മൃദിത്വാ-ഭങ്ക്ത്വാ, ശല്യം നിര്ഹരേത്| അഥവാ നാഡ്യാസ്യേന-നാഡീമുഖേന, നിഗൃഹ്യ നിര്ഹരേത്| "നാഡീ പഞ്ചമുഖച്ഛിദ്രാ" (ഹൃ. സൂ. അ. ൨൪|൧൩) ഇത്യേവമാദിഗ്രന്ഥനിര്ദിഷ്ടൈര്നാഡീയന്ത്രൈര്നിര്ഹരേദിത്യര്ഥഃ|

Adhikarana niShkarNasyopAyaH (34) · Śloka 34

അയസ്കാന്തേന നിഷ്കര്ണം വിവൃതാസ്യമൃജുസ്ഥിതമ്| |൩൪|

സ൦-അയസ്കാന്തേന-ലോഹാകര്ഷകമണിവിശേഷേണ, നിഷ്കര്ണം ശല്യം തഥാ വിവൃതമുഖം ഋജു-സ്പഷ്ടം കൃത്വാऽവസ്ഥിതമ് നിര്ഹരേത്|

Adhikarana pakkAshayagatasyopAyaH (34) · Śloka 34

| പക്വാശയഗതം ശല്യം വിരേകേണ വിനിര്ഹരേത്||൩൪||

സ൦-പക്വാശയസ്ഥിതം ശല്യം വിരേചനേന വിശേഷേണ നിര്ഹരേത്|

Adhikarana duShTavAtAdInAmupAyaH (35) · Śloka 35

ദുഷ്ടവാതവിഷസ്തന്യരക്തതോയാദി ചൂഷണൈഃ| |൩൫|

സ൦-ദുഷ്ടവാതാദീനി ചൂഷണൈര്നിര്ഹരേത്| ചൂഷണൈരിതി ബഹുവചനനിര്ദേശാച്ഛൃങ്ഗാദിഭിരിതി ബോധ്യമ്|

Adhikarana kaNThagatasyopAyaH (35-36) · Śloka 36

| കണ്ഠസ്രോതോഗതേ ശല്യേ സൂത്രം കണ്ഠേ പ്രവേശയേത്||൩൫|| ബിസേനാത്തേ തതഃ ശല്യേ ബിസം സൂത്രം സമം ഹരേത്| |൩൬|

സ൦-കണ്ഠസ്രോതഃസ്ഥേ ശല്യേ സൂത്രം-കാര്പാസാദിജം, ബിസേന കണ്ഠേ പ്രവേശയേത്- ബിസസംലഗ്നം സൂത്രം കൃത്വാ ശല്യനിര്ഹരണായ പ്രവേശയേദിത്യര്ഥഃ| ആത്തേ-ഗൃഹീതേ, ശല്യേ ബിസസംലഗ്നേ, അനന്തരം ശല്യം ബിസസൂത്രം സമം-തുല്യകാലം, ആഹരേത്|

Adhikarana jAtuShasyopAyaH (36-37) · Śloka 37

| നാഡ്യാऽഗ്നിതാപിതാം ക്ഷിപ്ത്വാ ശലാകാമപ്സ്ഥിരീകൃതാമ്||൩൬|| ആനയേജ്ജാതുഷം കണ്ഠാത്| |൩൭|

സ൦-ജാതുഷേ ശല്യേ കണ്ഠസ്രോതഃപ്രവിഷ്ടേ തത് ജാതുഷം ശല്യം കണ്ഠാദാനയേത്| കഥമ് ? ഇത്യാഹ-ശലാകാം കണ്ഠേ ക്ഷിപ്ത്വാ| കഥമ് ? നാഡ്യാ-നാഡീയന്ത്രേണ പ്രക്ഷിപ്യ കണ്ഠദാഹപരിഹാരാര്ഥമ്| കീദൃശീം ശലാകാമ് ? അദ്ഭിഃ സ്ഥിരീകൃതാം, നിര്വാപണദ്വാരേണ| താം തഥാവിധാമ് ശലാകാം കൃത്വാ നാഡ്യൈവ ജാതുഷം ശല്യം കണ്ഠാദാനയേത്-ആകര്ഷയേത്| ജാതുഷമിത്യത്ര"ത്രപുജതുനോഃഷുക്" ഇത്യണ് ഷുഗാഗമശ്ച|

Adhikarana ajAtuShasyopAyaH (37) · Śloka 37

ജതുദിഗ്ധാമജാതുഷമ്| |൩൭|

സ൦-അജാതുഷം-ദാരുവേണ്വാദിമയം ശല്യം, കണ്ഠസ്രോതഃസ്ഥിതം ജതുദിഗ്ധാം-ലാക്ഷാലിപ്താം, ശലാകാമഗ്നിതാപിതാം നാഡ്യാ ക്ഷിപ്ത്വാ പൂര്വവച്ഛല്യമാഹരേത്| ജതുദിഗ്ധാമിത്യുപലക്ഷണാര്ഥമ്, സിക്ഥാദിദിഗ്ധാമപി| യഥാ ശലാകയാ ഹര്തും യുജ്യതേ തഥാ കൃത്വേതി ബോധ്യമ്|

Adhikarana matsyAdikaNTakasyopAyaH (37-38) · Śloka 38

| കേശോന്ദുകേന പീതേന ദ്രവൈഃ കണ്ടകമാക്ഷിപേത്||൩൭|| സഹസാ സൂത്രബദ്ധേന വമതഃ| |൩൮|

സ൦-കണ്ടകം-മത്സ്യാദിജം, മാംസസങ്ഗേന ഭുക്തം കണ്ഠസ്രോതസി സ്ഥിതം, ദ്രവൈഃ-പാനീയാദിഭിഃ സഹ, പീതേന കേശോന്ദുകേനാക്ഷിപേത്| കേശാനാം സമൂഹഃ-കേശോന്ദുകമ്, തേന| കിമ്ഭൂതേന കേശോന്ദുകേന ? സൂത്രബദ്ധേന,-ദീര്ഘസൂത്രഗ്രഥിതേന| വമതഃ-വമനമാചരതഃ, കണ്ടകമേകദേശസക്തസൂത്രം സഹസൈവാക്ഷിപേത്| ഏവം ച വമനദ്രവ്യസംസ്കൃതൈര്ദ്രവൈഃ കേശോന്ദുകം പാതവ്യമിത്യവതിഷ്ഠതേ|

Adhikarana keshondukasyopAyaH (38) · Śloka 38

തേന ചേതരത്| |൩൮|

സ൦-തേന-കണ്ഠകേന, ഇതരത്-കേശോന്ദുകം, പ്രമാദപീതമാഹരേത്| ക്ഷതകണ്ഠശ്ച ത്രിഫലാം മധുഘൃതസിതോപേതാമനുകണ്ഠം ലിഹ്യാത്| സുശ്രുതേ ചോക്തമ് (സൂ. അ. ൨൭|൧൯)-"അസ്ഥിശല്യമന്യദ്വാതിര്യക്കണ്ഠാസക്തമവേക്ഷ്യ കേശോന്ദുകം ദൃഢൈകസൂത്രബദ്ധം ദ്രവഭക്തോപഹിതം പായയേദാകണ്ഠാത് പൂര്ണകോഷ്ഠം ച വാമയേത്| വമതശ്ച ശല്യൈകദേശസക്തം ജ്ഞാത്വാ സൂത്രം സഹസാ ത്വാക്ഷിപേത്| മൃദുനാ വാ ദന്തധാവനകൂര്ചകേനാപഹരേത് പ്രണുദേദ്വാऽന്തഃ|" ഇതി|

Adhikarana UrdhvamAhartumashakyasyopAyaH (38) · Śloka 38

| അശക്യം മുഖനാസാഭ്യാമാഹര്തും പരതോ നുദേത്||൩൮||

സ൦-മുഖനാസാഗതം ശല്യം മുഖനാസാഭ്യാമാഹര്തുമശക്യം-ആക്രഷ്ടും യന്ന ശക്യതേ, തത്പരതോ നുദേത്| പ്രകൃതത്വാന്മുഖാത് പരതോ നാസായാശ്ച പരതഃ| തസ്മാദ്യേന കേനചിദുപായേന കോഷ്ഠം നയേദിതി ഗമ്യതേ|

Adhikarana grAsashalyasyopAyaH (39) · Śloka 39

അപ്പാനസ്കന്ധഘാതാഭ്യാം ഗ്രാസശല്യം പ്രവേശയേത്| |൩൯|

സ൦-ഗ്രാസഃ ശല്യമിവ ഗ്രാസശല്യം കണ്ഠാസക്തമന്തഃകോഷ്ഠാഖ്യം നയേത്| കഥമ് ? അപാം പാനം-അപ്പാനം, തേന| തഥാ സ്കന്ധഘാതേന, സ്കന്ധസ്യ മുഷ്ട്യാദിനാ ഹനനം-സ്കന്ധഘാതഃ|

Adhikarana sUkShmAkShivraNashalyAnAmupAyaH (39) · Śloka 39

| സൂക്ഷ്മാക്ഷിവ്രണശല്യാനി ക്ഷൌമവാലജലൈര്ഹരേത്||൩൯||

സ൦-അക്ഷണീ ച വ്രണശ്ച, തത്ര ശല്യാനി-അക്ഷിവ്രണശല്യാനി, സൂക്ഷ്മാണി ച താന്യക്ഷിവ്രണശല്യാനി ച-സൂക്ഷ്മാക്ഷിവ്രണശല്യാനി, താനി ക്ഷൌ മാദിഭിര്നിര്ഹരേത്| യോഗ്യതാവശാത് കദാചിത് ക്ഷൌ മേന-കൌശേയേന, കദാചിദ്വാലേന, കദാചിജ്ജലേന ച, നിര്ഹരേത്|

Adhikarana udakashalyasyopAyaH (40) · Śloka 40

അപാം പൂര്ണം വിധുനുയാദവാക്ശിരസമായതമ്| വാമയേച്ചാമുഖം ഭസ്മരാശൌ വാ നിഖനേന്നരമ്||൪൦||

സ൦-അപാം പൂര്ണം നരം വിധുനുയാത്| കിമ്ഭൂതമ് ? അവക്ശിരസമ്, അവാക്-അധഃ, ശിരോ-മൂര്ധാ, യസ്യ തമ്| തഥാ ആയതം-ദീര്ഘം കൃത്വാ, തഥാ തം നരം വാമയേദ്വൈദ്യഃ| അഥവാ, ആമുഖം-മുഖം യാവത്, ഭസ്മരാശൌ നിഖനേത്-ന്യസേത്| തഥോക്തമ്-"ഉദകപൂര്ണസ്യ ചക്രാദ്യാരോപണേനോദകനിഃസാരഃ കാര്യഃ|" ഇതി|

Adhikarana karNagatodakashalyasyopAyaH (41) · Śloka 41

കര്ണേऽമ്ബുപൂര്ണേ ഹസ്തേന മഥിത്വാ തൈലവാരിണീ| ക്ഷിപേദധോമുഖം കര്ണം ഹന്യാദ്വാऽऽചൂഷയേത വാ||൪൧||

സ൦-കര്ണേऽമ്ബുനാ പൂര്ണേ സതി തൈലവാരിണീ ക്ഷിപേത്| കിം കൃത്വാ ? ഹസ്തേന മഥിത്വാ-കരേണ വിലോഡ്യ| തഥാऽധോമുഖം കര്ണം ഹന്യാത്| വാ-അഥവാ, ചൂഷയേത് നാഡ്യാ വാ ശൃങ്ഗാദിഭിഃ|

Adhikarana karNagatakITashalyasyopAyaH (42) · Śloka 42

കീടേ സ്രോതോഗതേ കര്ണം പൂരയേല്ലവണാമ്ബുനാ| സുക്തേന വാ സുഖോഷ്ണേന മൃതേ ക്ലേദഹരോ വിധിഃ||൪൨||

സ൦-കീടേ-പിപീലികാശതപദ്യാദൌ, സ്രോതഃസ്ഥിതേ (സ്രോതോഗതേ)-തോദഗൌരവമേദാദിഭിരനുമിതേ, കര്ണം ലവണാമ്ബുനാ പൂരയേത്| അഥവാ സുക്തേന പൂരയേത്| കിമ്ഭൂതേന? സുഖോഷ്ണേന| മൃതേ പുനസ്തസ്മിന് കീടേ ക്ലേദഹരോ വിധിഃ കാര്യഃ|

Adhikarana jAtuShAdishalyaM dehoShmaNaiva vilIyate (43) · Śloka 43

ജാതുഷം ഹേമരൂപ്യാദിധാതുജം ച ചിരസ്ഥിതമ്| ഊഷ്മണാ പ്രായശഃ ശല്യം ദേഹജേന വിലീയതേ||൪൩||

സ൦-ജാതുഷാദിശല്യം ദേഹജേനോഷ്മണാ ചിരസ്ഥിതം പ്രായശോ വിലീയതേ|

Adhikarana mRudAdishalyaM cirAdapi na ciliyate,vilayanABAve hetuH (44-45) · Śloka 45

മൃദ്വേണുദാരുശൃങ്ഗാസ്ഥിദന്തവാലോപലാനി ന| വിഷാണവേണ്വയസ്താലദാരുശല്യം ചിരാദപി||൪൪|| പ്റയോ നിര്ഭുജ്യതേ തദ്ധി പചത്യാശു പലാസൃജീ| |൪൫|

സ൦-മൃദ്വേണുദാര്വാദിശല്യം ദേഹോഷ്മണാ ന വിലീയതേ| ഉപലശബ്സ്യ നപുംസകത്വം ചിന്ത്യമ്| വിഷാണാദിശല്യം പ്രായോ ദേഹജേനോഷ്മണാ ചിരാദപി ന വിലീയതേ| അപി തു നിര്ഭുജ്യതേ-പൃഥഗ്ഭവതി| ചിരാദപി ന പച്യതേ കുതഃ ? ഇത്യാഹ-തദ്ധീത്യാദി| ഹി-യസ്മാത്, തത്-വിഷാണാദിശല്യം, ശീഘ്രമേവ പലാസൃജീ പചതി| അതോ മാംസരക്തപാകാദ്ദേഹജേന ചോഷ്മണാ പ്രായോ നിര്ഭുജ്യതേ|

Adhikarana vidAhopAyaH (45-47) · Śloka 47

| ശല്യേ മാംസാവഗാഢേ ചേത്സ ദേശോ ന വിദഹ്യതേ||൪൫|| തതസ്തം മര്ദനസ്വേദശുദ്ധികര്ഷണബൃംഹണൈഃ| തീക്ഷ്ണോപനാഹപാനാന്നഘനശസ്ത്രപദാങ്കനൈഃ||൪൬|| പാചയിത്വാ ഹരേച്ഛല്യം പാടനൈഷണമേദനൈഃ| |൪൭|

സ൦-മാംസാവഗാഢേ-മാംസാന്തര്നിഗൂഢേ ശല്യേ സതി, യദി സ ദേശോ ന വിദഹ്യതേ-ന പച്യതേ, യത്ര തത് തിഷ്ഠതി ശല്യമ്| തതസ്തം മര്ദനേന സ്വേദനേന വാ, കദാചിത് ശുദ്ധ്യാ-വമനാദികയാ, കദാചിത്കര്ഷണേന, കദാചിദ്ബൃംഹണേന, കദാചിത്തീക്ഷ്ണോപനാഹേന, കദാചിത്തീക്ഷ്ണാന്നപാനേന, തീക്ഷ്ണശബ്ദസ്യ ഹി പ്രത്യേകം സമ്ബന്ധഃ, കദാചിദ്ധനശസ്ത്രപദാങ്കനൈഃ, ശസ്ത്രസ്യ പദാനി-ശസ്ത്രപദാനി, ഘനാനി സംഹിതനി, ച താനി ശസ്ത്രപദാനി ച, തേഷാമങ്കനം-ലക്ഷണം, തൈഃ| മര്ദനാദിഭിരേകേന ദ്വാഭ്യാം സര്വൈര്വാ യഥാക്രമം പൂര്വം ശല്യം പാചയിത്വാ തതഃ പാടനൈഷണഭേദനൈര്ഹരേത്|

Adhikarana anuktashalyasa~ggrahArthaMmupAyaH (28) · Śloka 28

| ശല്യപ്രദേശയന്ത്രാണാമവേക്ഷ്യ ബഹുരൂപതാമ്||൪൭|| തൈസ്തൈരുപായൈര്മതിമാന് ശല്യം വിദ്യാത്തഥാऽऽഹരേത്| ൪൭ ൧/൨| ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസൂനുശ്രീമദ്വാഗ്ഭടവിരചിതാ- യാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയസംഹിതായാം സൂത്രസ്ഥാനേ ശല്യാഹര- ണവിധിര്നാമാഷ്ടാവിംശോऽധ്യായഃ||൨൮||

സ൦-ശല്യാനി-ധാതുവിഷാണവേണ്വാദിജാനി, പ്രദേശാഃ-ത്വങ്മാംസാദയഃ, യന്ത്രാണി-സ്വസ്തികാദീനി, തേഷാം ബഹുരൂപതാമവേക്ഷ്യ- നാനാകാരതാം ജ്ഞാത്വാ, തൈസ്തൈരുപായൈഃ-ഉക്താനുക്തൈര്വിജ്ഞാനസാധനകാരണൈഃ, മതിമാന്-ഭിഷക്, ശല്യം ജാനീയാത് തഥാऽऽകര്ഷേദിതി| സങ്ഗ്രഹേ ചോക്തമ് (സൂ. അ. ൩൭)-"വ്രണേ പ്രസന്നേ പ്രാന്തേഷു നാതിസ്പര്ശാസഹിഷ്ണുഷു| അല്പേ ശോഫേ ച താപേ ച നിഃശല്യമിതി നിര്ദിശേത്|" ഇതി| ഇതി ശ്രീമൃഗാങ്കദത്തപുത്രശ്രീമദരുണദത്തവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയ- ടീകായാം സര്വാങ്ഗസുന്ദരാഖ്യായാം സൂത്രസ്ഥാനേ ശല്യാഹരണ- വിധിര്നാമാഷ്ടാവിംശോऽധ്യായഃ സമാപ്തഃ|| ൨൮||