28. śalyāharaṇavidhiradhyāyaḥ

Adhikarana shalyAharaNavidhiradhyAyaH shalyagatiBedAH (2-1) · Śloka 1

അഥാതഃ ശല്യാഹരണവിധിമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ| (ഗദ്യസൂത്രേ|൨| വക്രര്ജുതിര്യഗൂര്ധ്വാധഃ ശല്യാനാം പഞ്ചധാ ഗതിഃ| |൧|

Adhikarana antaHshalyasya lakShaNam (1-2) · Śloka 2

| ധ്യാമം ശോഫരുജാവന്തം സ്രവന്തം ശോണിതം മുഹുഃ||൧|| അഭ്യുദ്ഗതം ബുദ്ബുധവത്പിടികോപചിതം വ്രണമ്| മൃദുമാംസം ച ജാനീയാദന്തഃശല്യം സമാസതഃ||൨||

Adhikarana tvaggatashalyasya lakShaNam (3) · Śloka 3

വിശേഷാത്ത്വഗ്ഗതേ ശല്യേ വിവര്ണഃ കഠിനായതഃ| ശോഫോ ഭവതി|൩|

Adhikarana mAMsagatasya lakShaNam (3-4) · Śloka 4

| മാംസസ്ഥേ ചോഷഃ ശോഫോ വിവര്ദ്ധതേ||൩|| പീഡനാക്ഷമതാ പാകഃ ശല്യമാര്ഗോ ന രോഹതി| |൪|

Adhikarana peshIgatasya lakShaNam (4) · Śloka 4

| പേശ്യന്തരഗതേ മാംസപ്രാപ്തവച്ഛ്വയഥും വിനാ||൪||

Adhikarana snAyugatasya lakShaNam (5) · Śloka 5

ആക്ഷേപഃ സ്നായുജാലസ്യ സംരമ്ഭസ്തമ്ഭവേദനാഃ| സ്നായുഗേ ദുര്ഹരം ചൈതത്|൫|

Adhikarana sirAgatasya lakShaNam (5) · Śloka 5

| സിരാധ്മാനം സിരാശ്രിതേ||൫||

Adhikarana strotogatasya lakShaNam (6) · Śloka 6

സ്വകര്മഗുണഹാനിഃ സ്യാത്സ്രോതസാം സ്രോതസി സ്ഥിതേ| |൬|

Adhikarana dhamanIgatasya lakShaNam (6-7) · Śloka 7

| ധമനീസ്ഥേऽനിലോ രക്തം ഫേനയുക്തമുദീരയേത്||൬|| നിര്യാതി ശബ്ദവാന് സ്യാച്ച ഹൃല്ലാസഃ സാങ്ഗവേദനഃ| |൭|

Adhikarana asthisandhigatasya lakShaNam (7) · Śloka 7

| സങ്ഘര്ഷോ ബലവാനസ്ഥിസന്ധിപ്രാപ്തേऽസ്ഥിപൂര്ണതാ||൭||

Adhikarana asthigatasya lakShaNam (8) · Śloka 8

നൈകരൂപാ രുജോऽസ്ഥിസ്ഥേ ശോഫഃ| |൮|

Adhikarana sandhigatasya lakShaNam (8) · Śloka 8

തദ്വച്ച സന്ധിഗേ| ചൈഷ്ടാനിവൃത്തിശ്ച ഭവേത്|൮|

Adhikarana koShThagatasya lakShaNam (8-9) · Śloka 9

| ആടോപഃ കോഷ്ഠസംശ്രിതേ||൮|| ആനാഹോऽന്നശകൃന്മൂത്രദര്ശനം ച വ്രണാനനേ| |൯|

Adhikarana marmagatasya lakShaNam (9) · Śloka 9

| വിദ്യാന്മര്മഗതം ശല്യം മര്മവിദ്ധോപലക്ഷണൈഃ||൯||

Adhikarana tvaggatAdInAM strAvato lakShaNam (10) · Śloka 10

യഥാസ്വം ച പരിസ്രാവൈസ്ത്വഗാദിഷു വിഭാവയേത്| |൧൦|

Adhikarana antaHshalyo~apiruDho vraNaH (10) · Śloka 10

| രുഹ്യതേ ശുദ്ധദേഹാനാമനുലോമസ്ഥിതം തു തത്||൧൦||

Adhikarana rUDhamapi shalyaM bAdhate (11) · Śloka 11

ദോഷകോപാഭിഘാതാദിക്ഷോഭാദ്ഭൂയോऽപി ബാധതേ| |൧൧|

Adhikarana tva~gnaShTashalyasyopAyaH (11-12) · Śloka 12

| ത്വങ്നഷ്ടേ യത്ര തത്ര സ്യുരഭ്യങ്ഗസ്വേദമര്ദനൈഃ||൧൧|| രാഗരുഗ്ദാഹസംരമ്ഭാ യത്ര ചാജ്യം വിലീയതേ| ആശു ശുഷ്യതി ലേപോ വാ തത്സ്ഥാനം ശല്യവദ്വദേത്||൧൨||

Adhikarana mAMsanaShTasyopAyaH (13) · Śloka 13

മാംസപ്രണഷ്ടം സംശുദ്ധ്യാ കര്ശനാച്ഛ്ലതതാ ഗതമ്| ക്ഷോഭാദ്രാഗാദിഭിഃ ശല്യം ലക്ഷയേത്|൧൩|

Adhikarana peshyAdiShu naShTasyopAyaH (13-14) · Śloka 14

| തദ്വദേവ ച||൧൩|| പേശ്യസ്ഥിസന്ധികോഷ്ഠേഷു നഷ്ടമ്| |൧൪|

Adhikarana asthinaShTasyopAyaH (14) · Śloka 14

അസ്ഥിഷു ലക്ഷയേത്| അസ്ഥ്നാമഭ്യഞ്ജനസ്വേദബന്ധപീഡനമര്ദനൈഃ||൧൪||

Adhikarana snAvAdiShu naShTasyopAyaH (15-16) · Śloka 16

പ്രസാരണാകുഞ്ചനതഃ സന്ധിനഷ്ടം തഥാऽസ്ഥിവത്| നഷ്ടേ സ്നായുശിരാസ്രോതോധമനീഷ്വസമേ പഥി||൧൫|| അശ്വയുക്തം രഥം ഖണ്ഡചക്രമാരോപ്യ രോഗിണമ്| ശീഘ്രം നയേത്തതസ്തസ്യ സംരമ്ഭാച്ഛല്യമാദിശേത്||൧൬||

Adhikarana marmanaShTasyopAyAnuktau hetuH (17) · Śloka 17

മര്മനഷ്ടം പൃഥങ്നോക്തം തേഷാം മാംസാദിസംശ്രയാത്| |൧൭|

Adhikarana naShTasya sAmAnyalakShaNam (17) · Śloka 17

| സാമാന്യേന സശല്യം തു ക്ഷോഭിണ്യ ക്രിയയാ സരുക്||൧൭||

Adhikarana adRushyashalyasyAkRutirvraNAkRutyA j~jeyA (18) · Śloka 18

വൃത്തം പൃഥു ചതുഷ്കോണം ത്രിപുടം ച സമാസതഃ| അദൃശ്യശല്യസംസ്ഥാനം വ്രണാകൃത്യാ വിഭാവയേത്||൧൮||

Adhikarana shalyAharaNopAyaBedau (19) · Śloka 19

തേഷാമാഹരണോപായൌ പ്രതിലോമാനുലോമകൌ| |൧൯|

Adhikarana tayorviShayaH (19) · Śloka 19

| അര്വാചീനപരാചീനേ നിര്ഹരേത്താദ്വിപര്യയാത്||൧൯||

Adhikarana tiryaggataM tUbhayorviShayaH (20) · Śloka 20

സുഖാഹാര്യം യതശ്ഛിത്ത്വാ തതസ്തിര്യഗ്ഗതം ഹരേത്| |൨൦|

Adhikarana urogatAdiShu shalyeShu nirghAtananiShedhaH (20-21) · Śloka 21

| ശല്യം ന നിര്ഘാത്യമുരഃകക്ഷാവങ്ക്ഷണപാര്ശ്വഗമ്||൨൦|| പ്രതിലോമമനുത്തുണ്ഡം ഛേദ്യം പൃഥുമുഖം ച യത്| |൨൧|

Adhikarana anAharaNIyaM shalyam (21) · Śloka 21

| നൈവാഹരേദ്വിശല്യഘ്നം നഷ്ടം വാ നിരുപദ്രവമ്||൨൧||

Adhikarana hastAhAryaM shalyam (22) · Śloka 22

അഥാഹരേത്കരപ്രാപ്യം കരേണൈവ| |൨൨|

Adhikarana siMhamukhAdisvastikayantrAhAryaM shalyam (22) · Śloka 22

ഇതരത്പുനഃ| ദൃശ്യം സിംഹാഹിമകരവര്മികര്കടകാനനൈഃ||൨൨||

Adhikarana ka~gkamukhAdisvastikayantrAhAryaM shalyam (23) · Śloka 23

അദൃശ്യം വ്രണസംസ്ഥാനാദ്ഗ്രഹീതും ശക്യതേ യതഃ| കങ്കഭൃങാഹ്വകുരരശരാരീവായസാനനൈഃ||൨൩||

Adhikarana sandaMSAhAryam Salyam (24) · Śloka 24

സന്ദംശാഭ്യാം ത്വഗാദിസ്ഥമ്| |൨൪|

Adhikarana tAlayantrAhAryaM Salyam (24) · Śloka 24

താലാഭ്യാം സുഷിരം ഹരേത്| |൨൪|

Adhikarana nADIyantrAhAryaM Salyam (24) · Śloka 24

| സുഷിരസ്ഥം തു നലകൈഃ|൨൪|

Adhikarana sheShayantrAhAryaM shalyam (24) · Śloka 24

| ശേഷം ശേഷൈര്യഥായഥമ്||൨൪||

Adhikarana yantreNAhartumashakyasyashalyasyopAyaH (25) · Śloka 25

ശസ്ത്രേണ വാ വിശസ്യാദൌ തതോ നിര്ലോഹിതം വ്രണമ്| കൃത്വാ ഘൃതേന സംസ്വേദ്യ ബദ്ധാऽऽചാരികമാദിശേത്||൨൫||

Adhikarana sirAsnAyuvIlagnasyopAyaH (26) · Śloka 26

സിരാസ്നായുവിലഗ്നം തു ചാലയിത്വാ ശലാകയാ| |൨൬|

Adhikarana hRudayalagnasyopAyaH (26-27) · Śloka 27

| ഹൃദയേ സംസ്ഥിതം ശല്യം ത്രാസിതസ്യ ഹിമാമ്ബുനാ||൨൬|| തതഃ സ്ഥാനാന്തരം പ്രാപ്തമാഹരേത്തദ്യഥായഥമ്| യഥാമാര്ഗം ദുരാകര്ഷമ്|൨൭|

Adhikarana hRudayopAyamanyatrAdishati (27) · Śloka 27

| അന്യതോऽപ്യേവമാഹരേത്||൨൭||

Adhikarana asthilagnasyopAyaH (28) · Śloka 28

അസ്ഥിദഷ്ടേ നരം പദ്ഭ്യാം പീഡയിത്വാ വിനിര്ഹരേത്| |൨൮|

Adhikarana upAyAntaram (28) · Śloka 28

| ഇത്യശക്യേ സുബലിഭിഃ സുഗൃഹീതസ്യ കിങ്കരൈഃ||൨൮||

Adhikarana evamapyashakyasyopAyaH (29-31) · Śloka 31

തഥാऽപ്യശക്യേ വാരങ്ഗം വക്രീകൃത്യ ധനുര്ജ്യയാ| സുബദ്ധം വക്ത്രകടകേ ബധ്നീയാത്സുസമാഹിതഃ||൨൯|| സുസംയതസ്യ പഞ്ചാങ്ഗ്യാ വാജിനഃ കശയാऽഥ തമ്| താഡയേദിതി മൂര്ധാനം വേഗേനോന്നമയന് യഥാ||൩൦|| ഉദ്ധരേച്ഛല്യമ്| |൩൧|

Adhikarana upAyAntaram (31) · Śloka 31

ഏവം വാ ശാഖായാം കല്പയേത്തരോഃ| |൩൧|

Adhikarana durbalavAra~ggasyopAyaH (31) · Śloka 31

| ബദ്ധാ ദുര്ബലവാരങ്ഗം കുശാഭിഃ ശല്യമാഹരേത്||൩൧||

Adhikarana shoPagrastavAra~ggasyopAyaH (32) · Śloka 32

ശ്വയഥുഗ്രസ്തവാരങ്ഗം ശോഫമുത്പീഡ്യ യുക്തിതഃ| |൩൨|

Adhikarana uttuNDitasyopAyaH (32) · Śloka 32

| മുദ്ഗരാഹതയാ നാഡ്യാ നിര്ഘാത്യോത്തുണ്ഡിതം ഹരേത്||൩൨||

Adhikarana amArgottuNDitasyopAyaH (33) · Śloka 33

തൈരേവ ചാനയേന്മാര്ഗമമാര്ഗോത്തുണ്ഡിതം തു യത്| |൩൩|

Adhikarana karNayoktasyopAyaH (33) · Śloka 33

| മൃദിത്വാ കര്ണിനാം കര്ണം നാഡ്യാസ്യേന നിഗൃഹ്യ വാ||൩൩||

Adhikarana niShkarNasyopAyaH (34) · Śloka 34

അയസ്കാന്തേന നിഷ്കര്ണം വിവൃതാസ്യമൃജുസ്ഥിതമ്| |൩൪|

Adhikarana pakkAshayagatasyopAyaH (34) · Śloka 34

| പക്വാശയഗതം ശല്യം വിരേകേണ വിനിര്ഹരേത്||൩൪||

Adhikarana duShTavAtAdInAmupAyaH (35) · Śloka 35

ദുഷ്ടവാതവിഷസ്തന്യരക്തതോയാദി ചൂഷണൈഃ| |൩൫|

Adhikarana kaNThagatasyopAyaH (35-36) · Śloka 36

| കണ്ഠസ്രോതോഗതേ ശല്യേ സൂത്രം കണ്ഠേ പ്രവേശയേത്||൩൫|| ബിസേനാത്തേ തതഃ ശല്യേ ബിസം സൂത്രം സമം ഹരേത്| |൩൬|

Adhikarana jAtuShasyopAyaH (36-37) · Śloka 37

| നാഡ്യാऽഗ്നിതാപിതാം ക്ഷിപ്ത്വാ ശലാകാമപ്സ്ഥിരീകൃതാമ്||൩൬|| ആനയേജ്ജാതുഷം കണ്ഠാത്| |൩൭|

Adhikarana ajAtuShasyopAyaH (37) · Śloka 37

ജതുദിഗ്ധാമജാതുഷമ്| |൩൭|

Adhikarana matsyAdikaNTakasyopAyaH (37-38) · Śloka 38

| കേശോന്ദുകേന പീതേന ദ്രവൈഃ കണ്ടകമാക്ഷിപേത്||൩൭|| സഹസാ സൂത്രബദ്ധേന വമതഃ| |൩൮|

Adhikarana keshondukasyopAyaH (38) · Śloka 38

തേന ചേതരത്| |൩൮|

Adhikarana UrdhvamAhartumashakyasyopAyaH (38) · Śloka 38

| അശക്യം മുഖനാസാഭ്യാമാഹര്തും പരതോ നുദേത്||൩൮||

Adhikarana grAsashalyasyopAyaH (39) · Śloka 39

അപ്പാനസ്കന്ധഘാതാഭ്യാം ഗ്രാസശല്യം പ്രവേശയേത്| |൩൯|

Adhikarana sUkShmAkShivraNashalyAnAmupAyaH (39) · Śloka 39

| സൂക്ഷ്മാക്ഷിവ്രണശല്യാനി ക്ഷൌമവാലജലൈര്ഹരേത്||൩൯||

Adhikarana udakashalyasyopAyaH (40) · Śloka 40

അപാം പൂര്ണം വിധുനുയാദവാക്ശിരസമായതമ്| വാമയേച്ചാമുഖം ഭസ്മരാശൌ വാ നിഖനേന്നരമ്||൪൦||

Adhikarana karNagatodakashalyasyopAyaH (41) · Śloka 41

കര്ണേऽമ്ബുപൂര്ണേ ഹസ്തേന മഥിത്വാ തൈലവാരിണീ| ക്ഷിപേദധോമുഖം കര്ണം ഹന്യാദ്വാऽऽചൂഷയേത വാ||൪൧||

Adhikarana karNagatakITashalyasyopAyaH (42) · Śloka 42

കീടേ സ്രോതോഗതേ കര്ണം പൂരയേല്ലവണാമ്ബുനാ| സുക്തേന വാ സുഖോഷ്ണേന മൃതേ ക്ലേദഹരോ വിധിഃ||൪൨||

Adhikarana jAtuShAdishalyaM dehoShmaNaiva vilIyate (43) · Śloka 43

ജാതുഷം ഹേമരൂപ്യാദിധാതുജം ച ചിരസ്ഥിതമ്| ഊഷ്മണാ പ്രായശഃ ശല്യം ദേഹജേന വിലീയതേ||൪൩||

Adhikarana mRudAdishalyaM cirAdapi na ciliyate,vilayanABAve hetuH (44-45) · Śloka 45

മൃദ്വേണുദാരുശൃങ്ഗാസ്ഥിദന്തവാലോപലാനി ന| വിഷാണവേണ്വയസ്താലദാരുശല്യം ചിരാദപി||൪൪|| പ്റയോ നിര്ഭുജ്യതേ തദ്ധി പചത്യാശു പലാസൃജീ| |൪൫|

Adhikarana vidAhopAyaH (45-47) · Śloka 47

| ശല്യേ മാംസാവഗാഢേ ചേത്സ ദേശോ ന വിദഹ്യതേ||൪൫|| തതസ്തം മര്ദനസ്വേദശുദ്ധികര്ഷണബൃംഹണൈഃ| തീക്ഷ്ണോപനാഹപാനാന്നഘനശസ്ത്രപദാങ്കനൈഃ||൪൬|| പാചയിത്വാ ഹരേച്ഛല്യം പാടനൈഷണമേദനൈഃ| |൪൭|

Adhikarana anuktashalyasa~ggrahArthaMmupAyaH (28) · Śloka 28

| ശല്യപ്രദേശയന്ത്രാണാമവേക്ഷ്യ ബഹുരൂപതാമ്||൪൭|| തൈസ്തൈരുപായൈര്മതിമാന് ശല്യം വിദ്യാത്തഥാऽऽഹരേത്| ൪൭ ൧/൨| ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസൂനുശ്രീമദ്വാഗ്ഭടവിരചിതാ- യാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയസംഹിതായാം സൂത്രസ്ഥാനേ ശല്യാഹര- ണവിധിര്നാമാഷ്ടാവിംശോऽധ്യായഃ||൨൮||