28. śalyāharaṇavidhiradhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

శిరావ్యధవిధేరనంతరం శల్యాహరణవిధిరారభ్యతే| యతః సిరావ్యధవిధ్యధ్యాయే శల్యరూపస్య రక్తస్య సకలకాయవ్యాపినః సిరావ్యధోపాయేన నిర్హరణముక్తం| ఇదానీం ప్రాదేశికస్య లోహాదేః శల్యస్య ప్రతిదేశస్థితస్య లక్షణం నిర్హరణోపాయాదిశ్చాస్మిన్నధ్యాయే శల్యాహరణవిధౌ నిర్దిశ్యత ఇత్యాహ-

Adhikarana shalyAharaNavidhiradhyAyaH shalyagatiBedAH (2-1) · Śloka 1

అథాతః శల్యాహరణవిధిమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| (గద్యసూత్రే|2| వక్రర్జుతిర్యగూర్ధ్వాధః శల్యానాం పంచధా గతిః| |1|

స0-వక్రాదిభేదభిన్నా శల్యానాం పంచప్రకారా గతిః-గమనం| కదాచిచ్ఛల్యాని వక్రం కృత్వా, తిర్యగ్వా ఊర్ధ్వం వా, అధో వా, గచ్ఛంతిః కదాచిదృజు కృత్వా| ఏవముభయథా తిర్యగూర్ధ్వాధోభేదగమనాచ్ఛల్యానాం పంచధా గతిః|

Adhikarana antaHshalyasya lakShaNam (1-2) · Śloka 2

| ధ్యామం శోఫరుజావంతం స్రవంతం శోణితం ముహుః||1|| అభ్యుద్గతం బుద్బుధవత్పిటికోపచితం వ్రణం| మృదుమాంసం చ జానీయాదంతఃశల్యం సమాసతః||2||

స0-ఏవంవిధం వ్రణమంతఃశల్యం జానీయాత్| సమాసతఃసంక్షేపేణ| ధ్యామం-శ్యామవర్ణం| తథా, శోఫరుజావంతం| తథా, ముహుః శోణితం స్రవంతం| తథా, అభ్యుద్గతం-ఆభిముఖ్యేనోచ్ఛ్రితమున్నతం| తథా, బుద్బుదేన తుల్యం వర్తతే బుద్బుదవత్| తథా, పిటకైరుపచితం-వ్యాప్తం| తథా, మృదుమాంసం-కోమలమాంసం|

Adhikarana tvaggatashalyasya lakShaNam (3) · Śloka 3

విశేషాత్త్వగ్గతే శల్యే వివర్ణః కఠినాయతః| శోఫో భవతి|3|

స0-విశేషేణ పునస్త్వగ్గతే శల్యే శోఫో వివర్ణస్తథా కఠినో దీర్ఘశ్చ స్యాత్|

Adhikarana mAMsagatasya lakShaNam (3-4) · Śloka 4

| మాంసస్థే చోషః శోఫో వివర్ద్ధతే||3|| పీడనాక్షమతా పాకః శల్యమార్గో న రోహతి| |4|

స0-మాంసగతే శల్యే చోషః స్యాత్| 'సర్వాంగీణస్తీవ్రోఽరతిమాన్ దాహశ్చోష ఉచ్యతే ఇత్యాహుః| తథా శోఫో వివర్ద్ధతే| తథా, పీడనస్యాక్షమత్వం పాకశ్చ, శల్యమార్గశ్చ రోహం న యాతి|

Adhikarana peshIgatasya lakShaNam (4) · Śloka 4

| పేశ్యంతరగతే మాంసప్రాప్తవచ్ఛ్వయథుం వినా||4||

స0-పేశీమధ్యగతే మాంసగతేన తుల్యం లక్షణం, శోథం వర్జయిత్వా| మాంసావయవవిశేషో దీర్ఘతంత్వాకృతిః పేశీత్యుచ్యతే|

Adhikarana snAyugatasya lakShaNam (5) · Śloka 5

ఆక్షేపః స్నాయుజాలస్య సంరంభస్తంభవేదనాః| స్నాయుగే దుర్హరం చైతత్|5|

స0-స్నాయుగే శల్యే స్త్రాయుజాలస్యాక్షేపాద్యాః స్యుః| ఆక్షేపః-ఆకర్షణం| సంరంభః-క్షోభః| స్తంభః-స్తబ్ధతా| వేదనాశూలం| ఏతచ్చ-స్త్రాయుగం శల్యం, దుఃఖేన హర్తుం శక్యతే|

Adhikarana sirAgatasya lakShaNam (5) · Śloka 5

| సిరాధ్మానం సిరాశ్రితే||5||

స0-సిరాశ్రితే శల్యే సిరాణామానాహః స్యాత్|

Adhikarana strotogatasya lakShaNam (6) · Śloka 6

స్వకర్మగుణహానిః స్యాత్స్రోతసాం స్రోతసి స్థితే| |6|

స0-స్రోతోగతే శల్యే స్రోతసాం స్వకర్మగుణయోర్హానిః స్యాత్| యథా,-కంఠస్రోతఃస్థితే శల్యే పానాభ్యవహరణస్య నిరోధో జాయతే గుణోఽపి యస్తస్యాప్రదుష్టత్వాదిలక్షణః సోఽప్యస్య హీయత ఇతి| ఏవమన్యేషాం స్వకర్మగుణహానిర్వ్యాఖ్యేయా|

Adhikarana dhamanIgatasya lakShaNam (6-7) · Śloka 7

| ధమనీస్థేఽనిలో రక్తం ఫేనయుక్తముదీరయేత్||6|| నిర్యాతి శబ్దవాన్ స్యాచ్చ హృల్లాసః సాంగవేదనః| |7|

స0-ధమనీస్థే శల్యే వాయుర్లోహితం సఫేనం ప్రేరయేత్| తథా సశబ్దో మరున్నిర్యాతి, హృల్లాసశ్చాంగపీడాయుక్తః స్యాత్|

Adhikarana asthisandhigatasya lakShaNam (7) · Śloka 7

| సంఘర్షో బలవానస్థిసంధిప్రాప్తేఽస్థిపూర్ణతా||7||

స0-అస్థిసంధిప్రాప్తే శల్యే బలవాన్ సంఘర్షః-క్షోభః, స్యాత్| తథా, అస్థిపూర్ణతా చ జాయతే|

Adhikarana asthigatasya lakShaNam (8) · Śloka 8

నైకరూపా రుజోఽస్థిస్థే శోఫః| |8|

స0-అస్థిస్థే శల్యే, అనేకాకారాః (నైకరూపాః)-నానావిధాః, రుజో- భగ్నరూగ్ణమృదితపీడితావనున్నప్రాయాః స్యుః, శోఫశ్చ|

Adhikarana sandhigatasya lakShaNam (8) · Śloka 8

తద్వచ్చ సంధిగే| చైష్టానివృత్తిశ్చ భవేత్|8|

స0-సంధిగతే శల్యే తద్వదేవ-అస్థిస్థశల్యేన తుల్యం లక్షణం| తథా, సంధిస్థశల్యాక్రాంతావయవస్య చేష్టానివృత్తిః-వ్యాపారోపరమశ్చ భవతి| పూర్వమస్థిసంధిగతస్య శల్యస్య లక్షణముక్తం| అధునా శరీరసంధిగతశల్యస్య లక్షణం| అన్యో హి శరీరసంధిః| తథా చ రాజయక్ష్మనిదానే వక్ష్యతి (హృ. ని. అ. 5|5)-"శరీరసంధీనావిశ్య" ఇతి|

Adhikarana koShThagatasya lakShaNam (8-9) · Śloka 9

| ఆటోపః కోష్ఠసంశ్రితే||8|| ఆనాహోఽన్నశకృన్మూత్రదర్శనం చ వ్రణాననే| |9|

స0--కోష్ఠసంశ్రితే-ఉదరాశ్రితే శల్యే, ఆటోపః-క్షోభః తథాఽఽనాహో-జఠరాధ్మానం, తథా వ్రణముఖేఽన్నశకృన్మూత్రదర్శనం చ స్యాత్|

Adhikarana marmagatasya lakShaNam (9) · Śloka 9

| విద్యాన్మర్మగతం శల్యం మర్మవిద్ధోపలక్షణైః||9||

స0-మర్మస్థం శల్యం మర్మవిద్ధోపలక్షణైర్విద్యాత్-జానీయాత్| మర్మవిద్ధస్య చ లక్షణం సంగ్రహే కథితం| యథా (శా. అ. 7) "దేహప్రసుప్తిర్గురుతా సమ్మోహః శీతకామితా| స్వేదో మూర్చ్ఛ్హా వమిః శ్వాసో మర్మవిద్ధస్య లక్షణం||" ఇతి|

Adhikarana tvaggatAdInAM strAvato lakShaNam (10) · Śloka 10

యథాస్వం చ పరిస్రావైస్త్వగాదిషు విభావయేత్| |10|

స0-న కేవలం సామాన్యలక్షణేన-ధ్యామాదినా, తథా త్వగాదిస్థశల్యవిశేషలక్షణేన, త్వగాదిస్థం శల్యం లక్షయేత్| యావత్ యథాస్వం పరిస్రావైస్తథాఽనురూపైర్విభావయేత్|

Adhikarana antaHshalyo~apiruDho vraNaH (10) · Śloka 10

| రుహ్యతే శుద్ధదేహానామనులోమస్థితం తు తత్||10||

స0-తత్-ప్రాఙ్నిర్దిష్టం శల్యం, రుహ్యతే-రోహం యాతి| కింభూతానాం పుంసాం ? వమనవిరేచనాదిభిః శుద్ధదేహానాం| రుహ్యత ఇతి కర్మకర్తరీతి కేచిత్, తచ్చ న యుక్తం| యతః కర్మస్థభావకానాం కర్మస్థక్రియాణాం చ కర్తా కర్మవద్భవతి| న కర్తృస్థభావకానాం న చ కర్తృస్థక్రియాణామిత్యుక్తం| రుహిశ్చ కర్తృస్థక్రియః| తస్మాత్ రోహతీతి రుట్| రుడివాచరతీతి క్యఙంతోఽయం| రూఢాభాసో హ్యయం, న తు సమ్యగ్రూఢః| తథా చ వక్ష్యతి-"దోషకోప" ఇత్యాది| తస్మాదస్య రూఢాభాసత్వాదేషైవ వ్యుత్పత్తిర్యుక్తా|

Adhikarana rUDhamapi shalyaM bAdhate (11) · Śloka 11

దోషకోపాభిఘాతాదిక్షోభాద్భూయోఽపి బాధతే| |11|

స0-యతస్తచ్ఛల్యమసమ్యగ్రూఢత్వాత్ భూయోఽపి బాధతే| ప్రాక్కృతబాధమపి పునరపి పీడాం జనయతి| కుతో హేతోః ? ఇత్యాహ-దోషకోపశ్చాభిఘాతశ్చ, తావాదీ యేషాం ధావనలంఘనాదీనాం తే ఏవం, తైః క్షోభః-సంరంభః, తస్మాత్| దోషకోపక్షోభాత్ అభిఘాతాదిక్షోభాత్ బాధతే|

Adhikarana tva~gnaShTashalyasyopAyaH (11-12) · Śloka 12

| త్వఙ్నష్టే యత్ర తత్ర స్యురభ్యంగస్వేదమర్దనైః||11|| రాగరుగ్దాహసంరంభా యత్ర చాజ్యం విలీయతే| ఆశు శుష్యతి లేపో వా తత్స్థానం శల్యవద్వదేత్||12||

స0-తత్ర-తేషు త్వఙ్నష్టాదిషు శల్యేషు మధ్యే, త్వఙ్నష్టం యత్ర ప్రదేశే స్యాత్ తత్ర-తస్థానే, అభ్యంగాదిభిర్లౌహిత్యశూలదాహక్షోభాః స్యుః| యత్ర వా స్థానే ఘృతం స్త్యానం యోజితం విలీయతే తత్స్థానం శల్యవత్-సశల్యం వదేత్| యద్వా లేపః-చందనాదినా దత్తో, యత్రాశ్వేవ శుష్యతి, తత్స్థానం-త్వగ్దేశం, శల్యవజ్జానీయాత్|

Adhikarana mAMsanaShTasyopAyaH (13) · Śloka 13

మాంసప్రణష్టం సంశుద్ధ్యా కర్శనాచ్ఛ్లతతా గతం| క్షోభాద్రాగాదిభిః శల్యం లక్షయేత్|13|

స0-మాంసప్రణష్టం-మాంసేనాదృశ్యతాం ప్రాప్తం, సంశుద్ధ్యా-వమనవిరేచనాదికయా, యత్కర్శనం-కృశత్వం కృతం, తస్మాత్ శ్లథతాం శిథిలత్వం ప్రాప్తం, క్షోభాత్- అనేకప్రకారాద్వేదనారూపాత్, తథా రాగాదిభిర్లక్షయేత్|

Adhikarana peshyAdiShu naShTasyopAyaH (13-14) · Śloka 14

| తద్వదేవ చ||13|| పేశ్యస్థిసంధికోష్ఠేషు నష్టం| |14|

స0-తద్వదితి తేన-మాంసప్రణష్టేన, తుల్యం వర్తతే| యథా,-శుద్ధ్యా కర్శనాత్ శ్లథతాం గతం క్షోభాద్రాగాదిభిర్లక్షయేదితి|

Adhikarana asthinaShTasyopAyaH (14) · Śloka 14

అస్థిషు లక్షయేత్| అస్థ్నామభ్యంజనస్వేదబంధపీడనమర్దనైః||14||

స0-అస్థిషు నష్టం శల్యమస్థ్నామభ్యంజనాదిభిర్లక్షయేత్|

Adhikarana snAvAdiShu naShTasyopAyaH (15-16) · Śloka 16

ప్రసారణాకుంచనతః సంధినష్టం తథాఽస్థివత్| నష్టే స్నాయుశిరాస్రోతోధమనీష్వసమే పథి||15|| అశ్వయుక్తం రథం ఖండచక్రమారోప్య రోగిణం| శీఘ్రం నయేత్తతస్తస్య సంరంభాచ్ఛల్యమాదిశేత్||16||

స0-సంధినష్టం శల్యమస్థినష్టశల్యవల్లక్షయేత్ సం-స్నాయుశిరాస్రోతోధమనీషు నష్టే శల్యే, అసమే పథి-విషమే మార్గే, రథమారోప్య రోగిణం-శల్యవంతం, శీఘ్రం నయేత్-ఆశ్వేవ దేశాంతరం ప్రాపయేత్| కింభూతం రథం ? ఖండం చక్రం యస్య స ఖండచక్రః, తం| తతస్తస్య-రథస్య, సంరంభాత్-క్షోభాత్, శల్యమాదిశేత్-లక్షయేత్|

Adhikarana marmanaShTasyopAyAnuktau hetuH (17) · Śloka 17

మర్మనష్టం పృథఙ్నోక్తం తేషాం మాంసాదిసంశ్రయాత్| |17|

స0-మర్మనష్టం శల్యం పృథక్ నాభిహితం| కుతః ? తేషాం-మర్మణాం, మాంసాదిరేవ ప్రాఙ్నిర్దిష్టో యతః సంశ్రయో, న తు పృథఙ్మర్మాణి విద్యంతే| { తథా చ సంగ్రహే(సూ. అ. 37)-"మర్మప్రణష్టేఽప్యనన్యభావాన్మాంసాదిభ్యో మర్మణాముక్తం పరీక్షణం భవతి|" ఇతి|

Adhikarana naShTasya sAmAnyalakShaNam (17) · Śloka 17

| సామాన్యేన సశల్యం తు క్షోభిణ్య క్రియయా సరుక్||17||

స0-సామాన్యేన-సామాన్యలక్ష్ణేన, క్శేభిణ్యా క్రియయా-సంరంభోత్పాదకేన కర్మణా శ్వసనప్రాణాయామాదికేన, యత్ సరుక్ స్థానం తత్ సశల్యం జానీయాత్|

Adhikarana adRushyashalyasyAkRutirvraNAkRutyA j~jeyA (18) · Śloka 18

వృత్తం పృథు చతుష్కోణం త్రిపుటం చ సమాసతః| అదృశ్యశల్యసంస్థానం వ్రణాకృత్యా విభావయేత్||18||

స0-వృత్తం-వర్తులం| పృథు-పార్శ్వాపరపార్శ్వాభ్యాం యత్పరిచ్ఛిద్యతే| చతుష్కోణం-చతురస్రం| త్రిపుటం-త్ర్యస్రం| సమాసతః-సంక్షేపేణ|| అదృశ్యస్య-అనుపలబ్ధస్య, శల్యస్య సంస్థానం-ఆకృతిం, వ్రణాకృత్యా-వ్రణసంస్థానేన, విభావయేత్-విద్యాత్|

Adhikarana shalyAharaNopAyaBedau (19) · Śloka 19

తేషామాహరణోపాయౌ ప్రతిలోమానులోమకౌ| |19|

స0-తేషాం-అదృశ్యానాం శల్యానాం| ఆకర్షణోపాయౌ దౌ ప్రతిలోమానులోమకౌ| ప్రతిలోమః-శరీరాంతఃప్రవేశవిపర్యయః| అనులోమః-శరీరాంతఃప్రవేశానుగతః| ప్రతిలోమానులోమయోర్నిర్హరణవిషయమాహ-

Adhikarana tayorviShayaH (19) · Śloka 19

| అర్వాచీనపరాచీనే నిర్హరేత్తాద్విపర్యయాత్||19||

స0-తయోః-ప్రతిలోమానులోమయోర్విపర్యయః, తస్మాద్విపర్యయాత్, అనులోమం పరాచీనమానయేదిత్యర్థః|

Adhikarana tiryaggataM tUbhayorviShayaH (20) · Śloka 20

సుఖాహార్యం యతశ్ఛిత్త్వా తతస్తిర్యగ్గతం హరేత్| |20|

స0-తిర్యగ్గతం శల్యం యతో-యస్మాద్దేహదేశాత్, ఛిత్వా-విలుప్య, సుఖాహార్యం సంపద్యతే-సుఖేనాహర్తుం శక్యతే, తతః-తస్మాద్దేహదేశాత్, ఛిత్త్వోద్ధరేత్| ఛిత్త్వేత్యత్ర యద్యపి కర్మ కించిన్న నిర్దిష్టం, తథాఽపి త్వఙ్మాంసాదీనాం యోగ్యత్వాత్తేషామేవ కర్మత్వం బోధ్యం| మాంసాదీని ఛ్హిత్త్వోద్ధరేదిత్యర్థః|

Adhikarana urogatAdiShu shalyeShu nirghAtananiShedhaH (20-21) · Śloka 21

| శల్యం న నిర్ఘాత్యమురఃకక్షావంక్షణపార్శ్వగం||20|| ప్రతిలోమమనుత్తుండం ఛేద్యం పృథుముఖం చ యత్| |21|

స0-శల్యమురోగతమురఃస్థం కక్షాస్థం వంక్షణస్థం పార్శ్వస్థం చ న నిర్ఘాత్యం-న నిర్ఘాతనీయం| తథా ప్రతిలోమం-నానులోమగతం, తథాఽనుత్తుండం వారిబుద్బుదవన్నోన్నతం, తథా ఛేద్యం శల్యం, తథా పృథుముఖం-విస్తీర్ణాననం, చ న నిర్ఘాత్యం|

Adhikarana anAharaNIyaM shalyam (21) · Śloka 21

| నైవాహరేద్విశల్యఘ్నం నష్టం వా నిరుపద్రవం||21||

స0-విశల్యం హంతీతి విశల్యఘ్నం| తావజ్జీవతి యావత్సశల్యః| శల్యాపాయే తు మ్రియతే తన్నాహరేదేవ| విశల్యస్య తస్య ప్రాణహరణత్వాత్| ఏతత్స్వరూపం మర్మవిభాగే స్పష్టం కృత్వా వక్ష్యతే| నష్టం వేతి వాశబ్దశ్చార్థే| నష్టం-అదృశ్యతాం ప్రాప్తం చ, యన్నిరుపద్రవం-తన్నిమిత్తరోగరహితం, నాహరేత్, ప్రత్యవాయభయాత్|

Adhikarana hastAhAryaM shalyam (22) · Śloka 22

అథాహరేత్కరప్రాప్యం కరేణైవ| |22|

స0-కరప్రాప్యం-హస్తగ్రాహ్యం శల్యం, కరణైవాహరేత్-నాపరేణ కంకముఖాదినా|

Adhikarana siMhamukhAdisvastikayantrAhAryaM shalyam (22) · Śloka 22

ఇతరత్పునః| దృశ్యం సింహాహిమకరవర్మికర్కటకాననైః||22||

స0-ఇతరత్-అకరప్రాప్యం తు శల్యం, దృశ్యం సింహముఖాదిభిర్యంత్రైరాహరేత్|

Adhikarana ka~gkamukhAdisvastikayantrAhAryaM shalyam (23) · Śloka 23

అదృశ్యం వ్రణసంస్థానాద్గ్రహీతుం శక్యతే యతః| కంకభృఙాహ్వకురరశరారీవాయసాననైః||23||

స0-అదృశ్యం పునః శల్యం వ్రణసంస్థానాదాకలయ్య కంకముఖదిభిర్గ్రహీతుం శక్యతే యతస్తతస్తైర్హరేత్| యత్తదోర్నిత్యాభిసంబంధాత్తదోపలంభః|

Adhikarana sandaMSAhAryam Salyam (24) · Śloka 24

సందంశాభ్యాం త్వగాదిస్థం| |24|

స0-త్వగాదిస్థం శల్యం సందంశాభ్యాం నిర్హరేత్| ఆదిగ్రహణాన్మాంసాదీనాం గ్రహణం|

Adhikarana tAlayantrAhAryaM Salyam (24) · Śloka 24

తాలాభ్యాం సుషిరం హరేత్| |24|

స0-సుషిరం యచ్ఛల్యం త్వగాదిస్థం తత్తాలయంత్రాభ్యాం హరేత్,-న సందశాభ్యాం|

Adhikarana nADIyantrAhAryaM Salyam (24) · Śloka 24

| సుషిరస్థం తు నలకైః|24|

స0-సుషిరస్థం పునః శల్యం నలకైః-నాడీయంత్రైః, ఆకర్షేత్|

Adhikarana sheShayantrAhAryaM shalyam (24) · Śloka 24

| శేషం శేషైర్యథాయథం||24||

స0-శేషం శల్యం శేషైర్యంత్రైర్యథాయోగమాహరేత్|

Adhikarana yantreNAhartumashakyasyashalyasyopAyaH (25) · Śloka 25

శస్త్రేణ వా విశస్యాదౌ తతో నిర్లోహితం వ్రణం| కృత్వా ఘృతేన సంస్వేద్య బద్ధాఽఽచారికమాదిశేత్||25||

స0-శస్త్రేణ వా పూర్వం విశస్య-మాంసాదీన్ ఛిత్త్వా, తతః- అనంతరం, అపనీతరక్తం వ్రణం విధాయ, సర్పిషా స్వేదయిత్వా, వస్త్రపట్టాదినా సర్పిమధు బద్ధ్వా, ఆచారికం-స్నేహవిధ్యుక్తం "ఉష్ణోదకోపచారీ స్యాత్" ఇత్యాదికం, ఆదిశేత్-కథయేత్|

Adhikarana sirAsnAyuvIlagnasyopAyaH (26) · Śloka 26

సిరాస్నాయువిలగ్నం తు చాలయిత్వా శలాకయా| |26|

స0-సిరాస్నాయువిలగ్నం పునః శల్యం శలాకయా చాలయిత్వా శిథిలీకృత్య, ఆహరేత్|

Adhikarana hRudayalagnasyopAyaH (26-27) · Śloka 27

| హృదయే సంస్థితం శల్యం త్రాసితస్య హిమాంబునా||26|| తతః స్థానాంతరం ప్రాప్తమాహరేత్తద్యథాయథం| యథామార్గం దురాకర్షం|27|

స0-హృదయే యదాశ్రితం శల్యం తచ్ఛీతజలేన త్రాసితస్య స్థానాంతరగతం జ్ఞాత్వా, యథాయథం-యథాస్వం విశిష్టయంత్రైః, శల్యం నిర్హరేత్|

Adhikarana hRudayopAyamanyatrAdishati (27) · Śloka 27

| అన్యతోఽప్యేవమాహరేత్||27||

స0-అన్యతోఽపి-అన్యదేశస్థమపి శల్యం, దురాకర్షం-దుఃఖేనాక్రష్టుం శక్యతే, తత్ స్వమార్గం నయేత్ తదేవమేవాహరేత్, యథా హృత్స్థం శల్యం స్థానాంతరం ప్రాప్తం నిర్హార్యం| తథా, యథామార్గం-మార్గానతిక్రమేణ, అన్యదేశస్థమపి శల్యమాకర్షణీయం|

Adhikarana asthilagnasyopAyaH (28) · Śloka 28

అస్థిదష్టే నరం పద్భ్యాం పీడయిత్వా వినిర్హరేత్| |28|

స0-అస్థిదష్టే-అస్థ్ని విదష్టే స్పృష్టే సతి శల్యే, నరం బలవంతం పద్భ్యాం పీడయిత్వా-ఆక్రమ్య, తచ్ఛల్యం వినిర్హరేత్| 'అస్థినష్టే ఇతి వా పాఠః|

Adhikarana upAyAntaram (28) · Śloka 28

| ఇత్యశక్యే సుబలిభిః సుగృహీతస్య కింకరైః||28||

స0-ఇత్యశక్యే-అనేనాపి ప్రకారేణక్రష్టుమశక్యే శల్యే, కింకరైః-భృత్యైః, మహాబలైః సుగృహీతస్య-సుష్ఠ్వవష్టబ్ధస్య నరస్య, శల్యం కంకముఖాదినా నిర్హరేత్|

Adhikarana evamapyashakyasyopAyaH (29-31) · Śloka 31

తథాఽప్యశక్యే వారంగం వక్రీకృత్య ధనుర్జ్యయా| సుబద్ధం వక్త్రకటకే బధ్నీయాత్సుసమాహితః||29|| సుసంయతస్య పంచాంగ్యా వాజినః కశయాఽథ తం| తాడయేదితి మూర్ధానం వేగేనోన్నమయన్ యథా||30|| ఉద్ధరేచ్ఛల్యం| |31|

స0-తథాప్యశక్యే-ఏవమపి శల్య ఆహర్తుమశక్యే, వారంగం-శస్త్రాదిమయస్య శల్యస్య శిఖాకారం, వక్రీకృత్య-కుటిలతాం ప్రాపయ్య, తతో ధనుర్జ్యయా-స్నాయ్వాదిమయ్యా, సుబద్ధం కృత్వా, అనంతరం, వాజినః-అశ్వస్య, వక్త్రకటకే బధ్నీయాద్వైద్యః| కింభూతః ? సుసమాహితః,-తద్గతమనాః| కింభూతస్య వాజినః ? సుసంయతస్య,-సుష్ఠు-శోభనం కృత్వా, బద్ధస్య| కథం సుసంయతస్య ? పంచాంగ్యా, పంచానామంగానాం-చతుర్ణాం పాదానాం ముఖసహితానాం, సమాహారః పంచాంగీ,-బంధవిశేషః, తయా పంచాంగ్యా, బద్ధస్య| అనంతరం వాజినం కశయా-చర్మయష్ట్యా, ఇతి-ఏవం, తాడయేత్, యథా స వాజీ మూర్ధానమున్నమయన్-ఉత్క్షిపన్, వేగేన-బలేనాఽఽక్రాంత్యా, శల్యముద్ధరేత్|

Adhikarana upAyAntaram (31) · Śloka 31

ఏవం వా శాఖాయాం కల్పయేత్తరోః| |31|

స0-అథవా ఏవం-అనేన ప్రకారేణ, వారంగం వక్రతాం నీత్వా ధనుర్జ్యయా సుబద్ధం సంపాద్య సుసమాహితో భిషక్, వృక్షస్య శాఖామానమయ్య ధనుర్జ్యయైవ తస్యాం తత్ బధ్నీయాచ్ఛల్యాకర్షణార్థం| అత్ర చ యా శాఖా కింకరహస్తాదివిముక్తమాత్రైవోర్ధ్వమున్నమ్యమానా శల్యముద్ధరతి తాదృశీ కల్పనీయా|

Adhikarana durbalavAra~ggasyopAyaH (31) · Śloka 31

| బద్ధా దుర్బలవారంగం కుశాభిః శల్యమాహరేత్||31||

స0-దుర్బలం-తను, వారంగం యస్య శల్యస్య తచ్ఛల్యం కుశాభిః-వంశాదికంబికాభిః, బద్ధా శల్యమాకర్షేత్|

Adhikarana shoPagrastavAra~ggasyopAyaH (32) · Śloka 32

శ్వయథుగ్రస్తవారంగం శోఫముత్పీడ్య యుక్తితః| |32|

స0-శ్వయథునా గ్రస్తం-ఆచ్ఛాదితం, వారంగం యస్య శల్యస్య తచ్ఛల్యమాహరేత్| కథం ? యుక్తితః,-యథా యుజ్యతే తథా, శోఫముత్పీడ్య-ఊర్ధ్వం పీడయిత్వా|

Adhikarana uttuNDitasyopAyaH (32) · Śloka 32

| ముద్గరాహతయా నాడ్యా నిర్ఘాత్యోత్తుండితం హరేత్||32||

స0-ఉత్తుండితం శల్యం-బుద్బుదవదభిముఖీభూతం, నాడ్యా నిర్ఘాత్య-చాలయిత్వా, హరేత్| కింభూతయా? ముద్గరేణాహతయా| ముద్గరగ్రహణముపలక్షణార్థం, పాషాణాదిభిరప్యాహతయోత్తుండితం హరేదితి వేద్యం|

Adhikarana amArgottuNDitasyopAyaH (33) · Śloka 33

తైరేవ చానయేన్మార్గమమార్గోత్తుండితం తు యత్| |33|

స0-తైరేవ చ-ముద్గరాదిభిరాహతైః, అమార్గైరుత్తుండితం-అమార్గోత్తుండితం, మార్గమానయేత్-మార్గం ప్రాపయేత్|

Adhikarana karNayoktasyopAyaH (33) · Śloka 33

| మృదిత్వా కర్ణినాం కర్ణం నాడ్యాస్యేన నిగృహ్య వా||33||

స0-కర్ణః కర్ణౌ కర్ణా వా విద్యంతే యేషాం తే కర్ణినః,-భల్లాదయః తేషాం కర్ణం మృదిత్వా-భంక్త్వా, శల్యం నిర్హరేత్| అథవా నాడ్యాస్యేన-నాడీముఖేన, నిగృహ్య నిర్హరేత్| "నాడీ పంచముఖచ్ఛిద్రా" (హృ. సూ. అ. 24|13) ఇత్యేవమాదిగ్రంథనిర్దిష్టైర్నాడీయంత్రైర్నిర్హరేదిత్యర్థః|

Adhikarana niShkarNasyopAyaH (34) · Śloka 34

అయస్కాంతేన నిష్కర్ణం వివృతాస్యమృజుస్థితం| |34|

స0-అయస్కాంతేన-లోహాకర్షకమణివిశేషేణ, నిష్కర్ణం శల్యం తథా వివృతముఖం ఋజు-స్పష్టం కృత్వాఽవస్థితం నిర్హరేత్|

Adhikarana pakkAshayagatasyopAyaH (34) · Śloka 34

| పక్వాశయగతం శల్యం విరేకేణ వినిర్హరేత్||34||

స0-పక్వాశయస్థితం శల్యం విరేచనేన విశేషేణ నిర్హరేత్|

Adhikarana duShTavAtAdInAmupAyaH (35) · Śloka 35

దుష్టవాతవిషస్తన్యరక్తతోయాది చూషణైః| |35|

స0-దుష్టవాతాదీని చూషణైర్నిర్హరేత్| చూషణైరితి బహువచననిర్దేశాచ్ఛృంగాదిభిరితి బోధ్యం|

Adhikarana kaNThagatasyopAyaH (35-36) · Śloka 36

| కంఠస్రోతోగతే శల్యే సూత్రం కంఠే ప్రవేశయేత్||35|| బిసేనాత్తే తతః శల్యే బిసం సూత్రం సమం హరేత్| |36|

స0-కంఠస్రోతఃస్థే శల్యే సూత్రం-కార్పాసాదిజం, బిసేన కంఠే ప్రవేశయేత్- బిససంలగ్నం సూత్రం కృత్వా శల్యనిర్హరణాయ ప్రవేశయేదిత్యర్థః| ఆత్తే-గృహీతే, శల్యే బిససంలగ్నే, అనంతరం శల్యం బిససూత్రం సమం-తుల్యకాలం, ఆహరేత్|

Adhikarana jAtuShasyopAyaH (36-37) · Śloka 37

| నాడ్యాఽగ్నితాపితాం క్షిప్త్వా శలాకామప్స్థిరీకృతాం||36|| ఆనయేజ్జాతుషం కంఠాత్| |37|

స0-జాతుషే శల్యే కంఠస్రోతఃప్రవిష్టే తత్ జాతుషం శల్యం కంఠాదానయేత్| కథం ? ఇత్యాహ-శలాకాం కంఠే క్షిప్త్వా| కథం ? నాడ్యా-నాడీయంత్రేణ ప్రక్షిప్య కంఠదాహపరిహారార్థం| కీదృశీం శలాకాం ? అద్భిః స్థిరీకృతాం, నిర్వాపణద్వారేణ| తాం తథావిధాం శలాకాం కృత్వా నాడ్యైవ జాతుషం శల్యం కంఠాదానయేత్-ఆకర్షయేత్| జాతుషమిత్యత్ర"త్రపుజతునోఃషుక్" ఇత్యణ్ షుగాగమశ్చ|

Adhikarana ajAtuShasyopAyaH (37) · Śloka 37

జతుదిగ్ధామజాతుషం| |37|

స0-అజాతుషం-దారువేణ్వాదిమయం శల్యం, కంఠస్రోతఃస్థితం జతుదిగ్ధాం-లాక్షాలిప్తాం, శలాకామగ్నితాపితాం నాడ్యా క్షిప్త్వా పూర్వవచ్ఛల్యమాహరేత్| జతుదిగ్ధామిత్యుపలక్షణార్థం, సిక్థాదిదిగ్ధామపి| యథా శలాకయా హర్తుం యుజ్యతే తథా కృత్వేతి బోధ్యం|

Adhikarana matsyAdikaNTakasyopAyaH (37-38) · Śloka 38

| కేశోందుకేన పీతేన ద్రవైః కంటకమాక్షిపేత్||37|| సహసా సూత్రబద్ధేన వమతః| |38|

స0-కంటకం-మత్స్యాదిజం, మాంససంగేన భుక్తం కంఠస్రోతసి స్థితం, ద్రవైః-పానీయాదిభిః సహ, పీతేన కేశోందుకేనాక్షిపేత్| కేశానాం సమూహః-కేశోందుకం, తేన| కింభూతేన కేశోందుకేన ? సూత్రబద్ధేన,-దీర్ఘసూత్రగ్రథితేన| వమతః-వమనమాచరతః, కంటకమేకదేశసక్తసూత్రం సహసైవాక్షిపేత్| ఏవం చ వమనద్రవ్యసంస్కృతైర్ద్రవైః కేశోందుకం పాతవ్యమిత్యవతిష్ఠతే|

Adhikarana keshondukasyopAyaH (38) · Śloka 38

తేన చేతరత్| |38|

స0-తేన-కంఠకేన, ఇతరత్-కేశోందుకం, ప్రమాదపీతమాహరేత్| క్షతకంఠశ్చ త్రిఫలాం మధుఘృతసితోపేతామనుకంఠం లిహ్యాత్| సుశ్రుతే చోక్తం (సూ. అ. 27|19)-"అస్థిశల్యమన్యద్వాతిర్యక్కంఠాసక్తమవేక్ష్య కేశోందుకం దృఢైకసూత్రబద్ధం ద్రవభక్తోపహితం పాయయేదాకంఠాత్ పూర్ణకోష్ఠం చ వామయేత్| వమతశ్చ శల్యైకదేశసక్తం జ్ఞాత్వా సూత్రం సహసా త్వాక్షిపేత్| మృదునా వా దంతధావనకూర్చకేనాపహరేత్ ప్రణుదేద్వాఽంతః|" ఇతి|

Adhikarana UrdhvamAhartumashakyasyopAyaH (38) · Śloka 38

| అశక్యం ముఖనాసాభ్యామాహర్తుం పరతో నుదేత్||38||

స0-ముఖనాసాగతం శల్యం ముఖనాసాభ్యామాహర్తుమశక్యం-ఆక్రష్టుం యన్న శక్యతే, తత్పరతో నుదేత్| ప్రకృతత్వాన్ముఖాత్ పరతో నాసాయాశ్చ పరతః| తస్మాద్యేన కేనచిదుపాయేన కోష్ఠం నయేదితి గమ్యతే|

Adhikarana grAsashalyasyopAyaH (39) · Śloka 39

అప్పానస్కంధఘాతాభ్యాం గ్రాసశల్యం ప్రవేశయేత్| |39|

స0-గ్రాసః శల్యమివ గ్రాసశల్యం కంఠాసక్తమంతఃకోష్ఠాఖ్యం నయేత్| కథం ? అపాం పానం-అప్పానం, తేన| తథా స్కంధఘాతేన, స్కంధస్య ముష్ట్యాదినా హననం-స్కంధఘాతః|

Adhikarana sUkShmAkShivraNashalyAnAmupAyaH (39) · Śloka 39

| సూక్ష్మాక్షివ్రణశల్యాని క్షౌమవాలజలైర్హరేత్||39||

స0-అక్షణీ చ వ్రణశ్చ, తత్ర శల్యాని-అక్షివ్రణశల్యాని, సూక్ష్మాణి చ తాన్యక్షివ్రణశల్యాని చ-సూక్ష్మాక్షివ్రణశల్యాని, తాని క్షౌ మాదిభిర్నిర్హరేత్| యోగ్యతావశాత్ కదాచిత్ క్షౌ మేన-కౌశేయేన, కదాచిద్వాలేన, కదాచిజ్జలేన చ, నిర్హరేత్|

Adhikarana udakashalyasyopAyaH (40) · Śloka 40

అపాం పూర్ణం విధునుయాదవాక్శిరసమాయతం| వామయేచ్చాముఖం భస్మరాశౌ వా నిఖనేన్నరం||40||

స0-అపాం పూర్ణం నరం విధునుయాత్| కింభూతం ? అవక్శిరసం, అవాక్-అధః, శిరో-మూర్ధా, యస్య తం| తథా ఆయతం-దీర్ఘం కృత్వా, తథా తం నరం వామయేద్వైద్యః| అథవా, ఆముఖం-ముఖం యావత్, భస్మరాశౌ నిఖనేత్-న్యసేత్| తథోక్తం-"ఉదకపూర్ణస్య చక్రాద్యారోపణేనోదకనిఃసారః కార్యః|" ఇతి|

Adhikarana karNagatodakashalyasyopAyaH (41) · Śloka 41

కర్ణేఽంబుపూర్ణే హస్తేన మథిత్వా తైలవారిణీ| క్షిపేదధోముఖం కర్ణం హన్యాద్వాఽఽచూషయేత వా||41||

స0-కర్ణేఽంబునా పూర్ణే సతి తైలవారిణీ క్షిపేత్| కిం కృత్వా ? హస్తేన మథిత్వా-కరేణ విలోడ్య| తథాఽధోముఖం కర్ణం హన్యాత్| వా-అథవా, చూషయేత్ నాడ్యా వా శృంగాదిభిః|

Adhikarana karNagatakITashalyasyopAyaH (42) · Śloka 42

కీటే స్రోతోగతే కర్ణం పూరయేల్లవణాంబునా| సుక్తేన వా సుఖోష్ణేన మృతే క్లేదహరో విధిః||42||

స0-కీటే-పిపీలికాశతపద్యాదౌ, స్రోతఃస్థితే (స్రోతోగతే)-తోదగౌరవమేదాదిభిరనుమితే, కర్ణం లవణాంబునా పూరయేత్| అథవా సుక్తేన పూరయేత్| కింభూతేన? సుఖోష్ణేన| మృతే పునస్తస్మిన్ కీటే క్లేదహరో విధిః కార్యః|

Adhikarana jAtuShAdishalyaM dehoShmaNaiva vilIyate (43) · Śloka 43

జాతుషం హేమరూప్యాదిధాతుజం చ చిరస్థితం| ఊష్మణా ప్రాయశః శల్యం దేహజేన విలీయతే||43||

స0-జాతుషాదిశల్యం దేహజేనోష్మణా చిరస్థితం ప్రాయశో విలీయతే|

Adhikarana mRudAdishalyaM cirAdapi na ciliyate,vilayanABAve hetuH (44-45) · Śloka 45

మృద్వేణుదారుశృంగాస్థిదంతవాలోపలాని న| విషాణవేణ్వయస్తాలదారుశల్యం చిరాదపి||44|| ప్Rఅయో నిర్భుజ్యతే తద్ధి పచత్యాశు పలాసృజీ| |45|

స0-మృద్వేణుదార్వాదిశల్యం దేహోష్మణా న విలీయతే| ఉపలశబ్స్య నపుంసకత్వం చింత్యం| విషాణాదిశల్యం ప్రాయో దేహజేనోష్మణా చిరాదపి న విలీయతే| అపి తు నిర్భుజ్యతే-పృథగ్భవతి| చిరాదపి న పచ్యతే కుతః ? ఇత్యాహ-తద్ధీత్యాది| హి-యస్మాత్, తత్-విషాణాదిశల్యం, శీఘ్రమేవ పలాసృజీ పచతి| అతో మాంసరక్తపాకాద్దేహజేన చోష్మణా ప్రాయో నిర్భుజ్యతే|

Adhikarana vidAhopAyaH (45-47) · Śloka 47

| శల్యే మాంసావగాఢే చేత్స దేశో న విదహ్యతే||45|| తతస్తం మర్దనస్వేదశుద్ధికర్షణబృంహణైః| తీక్ష్ణోపనాహపానాన్నఘనశస్త్రపదాంకనైః||46|| పాచయిత్వా హరేచ్ఛల్యం పాటనైషణమేదనైః| |47|

స0-మాంసావగాఢే-మాంసాంతర్నిగూఢే శల్యే సతి, యది స దేశో న విదహ్యతే-న పచ్యతే, యత్ర తత్ తిష్ఠతి శల్యం| తతస్తం మర్దనేన స్వేదనేన వా, కదాచిత్ శుద్ధ్యా-వమనాదికయా, కదాచిత్కర్షణేన, కదాచిద్బృంహణేన, కదాచిత్తీక్ష్ణోపనాహేన, కదాచిత్తీక్ష్ణాన్నపానేన, తీక్ష్ణశబ్దస్య హి ప్రత్యేకం సంబంధః, కదాచిద్ధనశస్త్రపదాంకనైః, శస్త్రస్య పదాని-శస్త్రపదాని, ఘనాని సంహితని, చ తాని శస్త్రపదాని చ, తేషామంకనం-లక్షణం, తైః| మర్దనాదిభిరేకేన ద్వాభ్యాం సర్వైర్వా యథాక్రమం పూర్వం శల్యం పాచయిత్వా తతః పాటనైషణభేదనైర్హరేత్|

Adhikarana anuktashalyasa~ggrahArthaMmupAyaH (28) · Śloka 28

| శల్యప్రదేశయంత్రాణామవేక్ష్య బహురూపతాం||47|| తైస్తైరుపాయైర్మతిమాన్ శల్యం విద్యాత్తథాఽఽహరేత్| 47 1/2| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిరచితా- యామష్టాంగహృదయసంహితాయాం సూత్రస్థానే శల్యాహర- ణవిధిర్నామాష్టావింశోఽధ్యాయః||28||

స0-శల్యాని-ధాతువిషాణవేణ్వాదిజాని, ప్రదేశాః-త్వఙ్మాంసాదయః, యంత్రాణి-స్వస్తికాదీని, తేషాం బహురూపతామవేక్ష్య- నానాకారతాం జ్ఞాత్వా, తైస్తైరుపాయైః-ఉక్తానుక్తైర్విజ్ఞానసాధనకారణైః, మతిమాన్-భిషక్, శల్యం జానీయాత్ తథాఽఽకర్షేదితి| సంగ్రహే చోక్తం (సూ. అ. 37)-"వ్రణే ప్రసన్నే ప్రాంతేషు నాతిస్పర్శాసహిష్ణుషు| అల్పే శోఫే చ తాపే చ నిఃశల్యమితి నిర్దిశేత్|" ఇతి| ఇతి శ్రీమృగాంకదత్తపుత్రశ్రీమదరుణదత్తవిరచితాయామష్టాంగహృదయ- టీకాయాం సర్వాంగసుందరాఖ్యాయాం సూత్రస్థానే శల్యాహరణ- విధిర్నామాష్టావింశోఽధ్యాయః సమాప్తః|| 28||