28. śalyāharaṇavidhiradhyāyaḥ

Adhikarana shalyAharaNavidhiradhyAyaH shalyagatiBedAH (2-1) · Śloka 1

అథాతః శల్యాహరణవిధిమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| (గద్యసూత్రే|2| వక్రర్జుతిర్యగూర్ధ్వాధః శల్యానాం పంచధా గతిః| |1|

Adhikarana antaHshalyasya lakShaNam (1-2) · Śloka 2

| ధ్యామం శోఫరుజావంతం స్రవంతం శోణితం ముహుః||1|| అభ్యుద్గతం బుద్బుధవత్పిటికోపచితం వ్రణం| మృదుమాంసం చ జానీయాదంతఃశల్యం సమాసతః||2||

Adhikarana tvaggatashalyasya lakShaNam (3) · Śloka 3

విశేషాత్త్వగ్గతే శల్యే వివర్ణః కఠినాయతః| శోఫో భవతి|3|

Adhikarana mAMsagatasya lakShaNam (3-4) · Śloka 4

| మాంసస్థే చోషః శోఫో వివర్ద్ధతే||3|| పీడనాక్షమతా పాకః శల్యమార్గో న రోహతి| |4|

Adhikarana peshIgatasya lakShaNam (4) · Śloka 4

| పేశ్యంతరగతే మాంసప్రాప్తవచ్ఛ్వయథుం వినా||4||

Adhikarana snAyugatasya lakShaNam (5) · Śloka 5

ఆక్షేపః స్నాయుజాలస్య సంరంభస్తంభవేదనాః| స్నాయుగే దుర్హరం చైతత్|5|

Adhikarana sirAgatasya lakShaNam (5) · Śloka 5

| సిరాధ్మానం సిరాశ్రితే||5||

Adhikarana strotogatasya lakShaNam (6) · Śloka 6

స్వకర్మగుణహానిః స్యాత్స్రోతసాం స్రోతసి స్థితే| |6|

Adhikarana dhamanIgatasya lakShaNam (6-7) · Śloka 7

| ధమనీస్థేఽనిలో రక్తం ఫేనయుక్తముదీరయేత్||6|| నిర్యాతి శబ్దవాన్ స్యాచ్చ హృల్లాసః సాంగవేదనః| |7|

Adhikarana asthisandhigatasya lakShaNam (7) · Śloka 7

| సంఘర్షో బలవానస్థిసంధిప్రాప్తేఽస్థిపూర్ణతా||7||

Adhikarana asthigatasya lakShaNam (8) · Śloka 8

నైకరూపా రుజోఽస్థిస్థే శోఫః| |8|

Adhikarana sandhigatasya lakShaNam (8) · Śloka 8

తద్వచ్చ సంధిగే| చైష్టానివృత్తిశ్చ భవేత్|8|

Adhikarana koShThagatasya lakShaNam (8-9) · Śloka 9

| ఆటోపః కోష్ఠసంశ్రితే||8|| ఆనాహోఽన్నశకృన్మూత్రదర్శనం చ వ్రణాననే| |9|

Adhikarana marmagatasya lakShaNam (9) · Śloka 9

| విద్యాన్మర్మగతం శల్యం మర్మవిద్ధోపలక్షణైః||9||

Adhikarana tvaggatAdInAM strAvato lakShaNam (10) · Śloka 10

యథాస్వం చ పరిస్రావైస్త్వగాదిషు విభావయేత్| |10|

Adhikarana antaHshalyo~apiruDho vraNaH (10) · Śloka 10

| రుహ్యతే శుద్ధదేహానామనులోమస్థితం తు తత్||10||

Adhikarana rUDhamapi shalyaM bAdhate (11) · Śloka 11

దోషకోపాభిఘాతాదిక్షోభాద్భూయోఽపి బాధతే| |11|

Adhikarana tva~gnaShTashalyasyopAyaH (11-12) · Śloka 12

| త్వఙ్నష్టే యత్ర తత్ర స్యురభ్యంగస్వేదమర్దనైః||11|| రాగరుగ్దాహసంరంభా యత్ర చాజ్యం విలీయతే| ఆశు శుష్యతి లేపో వా తత్స్థానం శల్యవద్వదేత్||12||

Adhikarana mAMsanaShTasyopAyaH (13) · Śloka 13

మాంసప్రణష్టం సంశుద్ధ్యా కర్శనాచ్ఛ్లతతా గతం| క్షోభాద్రాగాదిభిః శల్యం లక్షయేత్|13|

Adhikarana peshyAdiShu naShTasyopAyaH (13-14) · Śloka 14

| తద్వదేవ చ||13|| పేశ్యస్థిసంధికోష్ఠేషు నష్టం| |14|

Adhikarana asthinaShTasyopAyaH (14) · Śloka 14

అస్థిషు లక్షయేత్| అస్థ్నామభ్యంజనస్వేదబంధపీడనమర్దనైః||14||

Adhikarana snAvAdiShu naShTasyopAyaH (15-16) · Śloka 16

ప్రసారణాకుంచనతః సంధినష్టం తథాఽస్థివత్| నష్టే స్నాయుశిరాస్రోతోధమనీష్వసమే పథి||15|| అశ్వయుక్తం రథం ఖండచక్రమారోప్య రోగిణం| శీఘ్రం నయేత్తతస్తస్య సంరంభాచ్ఛల్యమాదిశేత్||16||

Adhikarana marmanaShTasyopAyAnuktau hetuH (17) · Śloka 17

మర్మనష్టం పృథఙ్నోక్తం తేషాం మాంసాదిసంశ్రయాత్| |17|

Adhikarana naShTasya sAmAnyalakShaNam (17) · Śloka 17

| సామాన్యేన సశల్యం తు క్షోభిణ్య క్రియయా సరుక్||17||

Adhikarana adRushyashalyasyAkRutirvraNAkRutyA j~jeyA (18) · Śloka 18

వృత్తం పృథు చతుష్కోణం త్రిపుటం చ సమాసతః| అదృశ్యశల్యసంస్థానం వ్రణాకృత్యా విభావయేత్||18||

Adhikarana shalyAharaNopAyaBedau (19) · Śloka 19

తేషామాహరణోపాయౌ ప్రతిలోమానులోమకౌ| |19|

Adhikarana tayorviShayaH (19) · Śloka 19

| అర్వాచీనపరాచీనే నిర్హరేత్తాద్విపర్యయాత్||19||

Adhikarana tiryaggataM tUbhayorviShayaH (20) · Śloka 20

సుఖాహార్యం యతశ్ఛిత్త్వా తతస్తిర్యగ్గతం హరేత్| |20|

Adhikarana urogatAdiShu shalyeShu nirghAtananiShedhaH (20-21) · Śloka 21

| శల్యం న నిర్ఘాత్యమురఃకక్షావంక్షణపార్శ్వగం||20|| ప్రతిలోమమనుత్తుండం ఛేద్యం పృథుముఖం చ యత్| |21|

Adhikarana anAharaNIyaM shalyam (21) · Śloka 21

| నైవాహరేద్విశల్యఘ్నం నష్టం వా నిరుపద్రవం||21||

Adhikarana hastAhAryaM shalyam (22) · Śloka 22

అథాహరేత్కరప్రాప్యం కరేణైవ| |22|

Adhikarana siMhamukhAdisvastikayantrAhAryaM shalyam (22) · Śloka 22

ఇతరత్పునః| దృశ్యం సింహాహిమకరవర్మికర్కటకాననైః||22||

Adhikarana ka~gkamukhAdisvastikayantrAhAryaM shalyam (23) · Śloka 23

అదృశ్యం వ్రణసంస్థానాద్గ్రహీతుం శక్యతే యతః| కంకభృఙాహ్వకురరశరారీవాయసాననైః||23||

Adhikarana sandaMSAhAryam Salyam (24) · Śloka 24

సందంశాభ్యాం త్వగాదిస్థం| |24|

Adhikarana tAlayantrAhAryaM Salyam (24) · Śloka 24

తాలాభ్యాం సుషిరం హరేత్| |24|

Adhikarana nADIyantrAhAryaM Salyam (24) · Śloka 24

| సుషిరస్థం తు నలకైః|24|

Adhikarana sheShayantrAhAryaM shalyam (24) · Śloka 24

| శేషం శేషైర్యథాయథం||24||

Adhikarana yantreNAhartumashakyasyashalyasyopAyaH (25) · Śloka 25

శస్త్రేణ వా విశస్యాదౌ తతో నిర్లోహితం వ్రణం| కృత్వా ఘృతేన సంస్వేద్య బద్ధాఽఽచారికమాదిశేత్||25||

Adhikarana sirAsnAyuvIlagnasyopAyaH (26) · Śloka 26

సిరాస్నాయువిలగ్నం తు చాలయిత్వా శలాకయా| |26|

Adhikarana hRudayalagnasyopAyaH (26-27) · Śloka 27

| హృదయే సంస్థితం శల్యం త్రాసితస్య హిమాంబునా||26|| తతః స్థానాంతరం ప్రాప్తమాహరేత్తద్యథాయథం| యథామార్గం దురాకర్షం|27|

Adhikarana hRudayopAyamanyatrAdishati (27) · Śloka 27

| అన్యతోఽప్యేవమాహరేత్||27||

Adhikarana asthilagnasyopAyaH (28) · Śloka 28

అస్థిదష్టే నరం పద్భ్యాం పీడయిత్వా వినిర్హరేత్| |28|

Adhikarana upAyAntaram (28) · Śloka 28

| ఇత్యశక్యే సుబలిభిః సుగృహీతస్య కింకరైః||28||

Adhikarana evamapyashakyasyopAyaH (29-31) · Śloka 31

తథాఽప్యశక్యే వారంగం వక్రీకృత్య ధనుర్జ్యయా| సుబద్ధం వక్త్రకటకే బధ్నీయాత్సుసమాహితః||29|| సుసంయతస్య పంచాంగ్యా వాజినః కశయాఽథ తం| తాడయేదితి మూర్ధానం వేగేనోన్నమయన్ యథా||30|| ఉద్ధరేచ్ఛల్యం| |31|

Adhikarana upAyAntaram (31) · Śloka 31

ఏవం వా శాఖాయాం కల్పయేత్తరోః| |31|

Adhikarana durbalavAra~ggasyopAyaH (31) · Śloka 31

| బద్ధా దుర్బలవారంగం కుశాభిః శల్యమాహరేత్||31||

Adhikarana shoPagrastavAra~ggasyopAyaH (32) · Śloka 32

శ్వయథుగ్రస్తవారంగం శోఫముత్పీడ్య యుక్తితః| |32|

Adhikarana uttuNDitasyopAyaH (32) · Śloka 32

| ముద్గరాహతయా నాడ్యా నిర్ఘాత్యోత్తుండితం హరేత్||32||

Adhikarana amArgottuNDitasyopAyaH (33) · Śloka 33

తైరేవ చానయేన్మార్గమమార్గోత్తుండితం తు యత్| |33|

Adhikarana karNayoktasyopAyaH (33) · Śloka 33

| మృదిత్వా కర్ణినాం కర్ణం నాడ్యాస్యేన నిగృహ్య వా||33||

Adhikarana niShkarNasyopAyaH (34) · Śloka 34

అయస్కాంతేన నిష్కర్ణం వివృతాస్యమృజుస్థితం| |34|

Adhikarana pakkAshayagatasyopAyaH (34) · Śloka 34

| పక్వాశయగతం శల్యం విరేకేణ వినిర్హరేత్||34||

Adhikarana duShTavAtAdInAmupAyaH (35) · Śloka 35

దుష్టవాతవిషస్తన్యరక్తతోయాది చూషణైః| |35|

Adhikarana kaNThagatasyopAyaH (35-36) · Śloka 36

| కంఠస్రోతోగతే శల్యే సూత్రం కంఠే ప్రవేశయేత్||35|| బిసేనాత్తే తతః శల్యే బిసం సూత్రం సమం హరేత్| |36|

Adhikarana jAtuShasyopAyaH (36-37) · Śloka 37

| నాడ్యాఽగ్నితాపితాం క్షిప్త్వా శలాకామప్స్థిరీకృతాం||36|| ఆనయేజ్జాతుషం కంఠాత్| |37|

Adhikarana ajAtuShasyopAyaH (37) · Śloka 37

జతుదిగ్ధామజాతుషం| |37|

Adhikarana matsyAdikaNTakasyopAyaH (37-38) · Śloka 38

| కేశోందుకేన పీతేన ద్రవైః కంటకమాక్షిపేత్||37|| సహసా సూత్రబద్ధేన వమతః| |38|

Adhikarana keshondukasyopAyaH (38) · Śloka 38

తేన చేతరత్| |38|

Adhikarana UrdhvamAhartumashakyasyopAyaH (38) · Śloka 38

| అశక్యం ముఖనాసాభ్యామాహర్తుం పరతో నుదేత్||38||

Adhikarana grAsashalyasyopAyaH (39) · Śloka 39

అప్పానస్కంధఘాతాభ్యాం గ్రాసశల్యం ప్రవేశయేత్| |39|

Adhikarana sUkShmAkShivraNashalyAnAmupAyaH (39) · Śloka 39

| సూక్ష్మాక్షివ్రణశల్యాని క్షౌమవాలజలైర్హరేత్||39||

Adhikarana udakashalyasyopAyaH (40) · Śloka 40

అపాం పూర్ణం విధునుయాదవాక్శిరసమాయతం| వామయేచ్చాముఖం భస్మరాశౌ వా నిఖనేన్నరం||40||

Adhikarana karNagatodakashalyasyopAyaH (41) · Śloka 41

కర్ణేఽంబుపూర్ణే హస్తేన మథిత్వా తైలవారిణీ| క్షిపేదధోముఖం కర్ణం హన్యాద్వాఽఽచూషయేత వా||41||

Adhikarana karNagatakITashalyasyopAyaH (42) · Śloka 42

కీటే స్రోతోగతే కర్ణం పూరయేల్లవణాంబునా| సుక్తేన వా సుఖోష్ణేన మృతే క్లేదహరో విధిః||42||

Adhikarana jAtuShAdishalyaM dehoShmaNaiva vilIyate (43) · Śloka 43

జాతుషం హేమరూప్యాదిధాతుజం చ చిరస్థితం| ఊష్మణా ప్రాయశః శల్యం దేహజేన విలీయతే||43||

Adhikarana mRudAdishalyaM cirAdapi na ciliyate,vilayanABAve hetuH (44-45) · Śloka 45

మృద్వేణుదారుశృంగాస్థిదంతవాలోపలాని న| విషాణవేణ్వయస్తాలదారుశల్యం చిరాదపి||44|| ప్Rఅయో నిర్భుజ్యతే తద్ధి పచత్యాశు పలాసృజీ| |45|

Adhikarana vidAhopAyaH (45-47) · Śloka 47

| శల్యే మాంసావగాఢే చేత్స దేశో న విదహ్యతే||45|| తతస్తం మర్దనస్వేదశుద్ధికర్షణబృంహణైః| తీక్ష్ణోపనాహపానాన్నఘనశస్త్రపదాంకనైః||46|| పాచయిత్వా హరేచ్ఛల్యం పాటనైషణమేదనైః| |47|

Adhikarana anuktashalyasa~ggrahArthaMmupAyaH (28) · Śloka 28

| శల్యప్రదేశయంత్రాణామవేక్ష్య బహురూపతాం||47|| తైస్తైరుపాయైర్మతిమాన్ శల్యం విద్యాత్తథాఽఽహరేత్| 47 1/2| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిరచితా- యామష్టాంగహృదయసంహితాయాం సూత్రస్థానే శల్యాహర- ణవిధిర్నామాష్టావింశోఽధ్యాయః||28||