26. śastravidhiradhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

અથેદાનીં ષડ્વિંશાધ્યાયરમ્ભઃ શસ્ત્રસ્વરૂપવિજ્ઞાનાર્થઃ|

Adhikarana shastravidhiradhyAyaH (2-3) · Śloka 3

અથાતઃ શસ્ત્રવિધિમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે|૨| )|૩|

સ૦-શસ્ત્રસ્ય વિધિઃ શસ્ત્રવિધિઃ| શેષં પૂર્વવત્|

Adhikarana ShaDviMshatiH shastrANiteShAmupayogaH ShavDishatishastrANAM nAmAni (1-3.5) · Śloka 3

ષડ્વિંશતિઃ સુકર્મારૈર્ઘટિતાનિ યથાવિધિ| શસ્ત્રાણિ રોમવાહીનિ બાહુલ્યેનાઙ્ગુલાનિ ષટ્||૧|| સુરૂપાણિ સુધારાણિ સુગ્રહાણિ ચ કારયેત્| અકરાલાનિ સુધ્માતસુતીક્ષ્ણાવર્તિતેઽયસિ||૨|| સમાહિતમુખાગ્રાણિ નીલમ્ભોજચ્છવીનિ ચ| નામાનુગતરૂપાણિ સદા સન્નિહિતાનિ ચ||૩|| સ્વોન્મનાર્ધચતુર્થાંશફલાન્યેકૈકશોઽપિ ચ| પ્રાયો દ્વિત્રાણિ, યુઞ્જીત તાનિ સ્થાનવિશેષતઃ||૪|| (મણ્ડલાગ્રં વૃદ્ધિપત્રમુત્પલાધ્યર્દ્ધધારકે| સર્પૈષણ્યૌ વેતસાખ્યં શરાર્યાસ્યત્રિકૂર્ચકે||૧|| કુશાસ્યં સાટવદનમન્તર્વક્રાર્ધચન્દ્રકે (કમ્)| વ્રીહિમુખં કુઠારી ચ શલાકાઙ્ગુલિશસ્ત્રકે||૨|| બડિશં કરપત્રાખ્યં કર્તરી નખશસ્ત્રકમ્| દન્તલેખનકં સૂચ્યઃ કૂર્ચો નામ ખ્રજાહ્વયમ્||૩|| આરા ચતુર્વિધાકારા તથા સ્યાત્કર્ણવેધની(નમ્)||૩.૫||

સ૦-બાહુલ્યેન શસ્ત્રાણિ ષડઙ્ગુલાનિ ભવન્તિ| તથા ષડ્વિંશતિસઙ્ખ્યાનિ, તથા સુકર્મારૈઃ-કર્મકુશલૈર્નરૈઃ, યથાવિધિ { ઘટિતાનિ }-સમ્યઙ્નિષ્પાદિતાનિ, તથા રોમવાહીનિ-લોમશાતનસમર્થાનિ, તથા સુરૂપાણિ-શોભનાકારાણિ, તથા સુધારાણિ-શોભનધારાણિ, તથા સુખેન ગૃહ્યન્તે-સુગ્રહાણિ ચ, કારયેત્| ક્વ ? અયસિ| કીદૃશે ? સુષ્ઠુ ધ્માતં સુધ્માતં, તથા સુતીક્ષ્ણં સ્વાવર્તિતં ચ યદયઃ-શસ્ત્રં, તસ્મિન્| કીદૃશાનિ શસ્ત્રાણિ ? અકરાલાનિ-સુદર્શનાનિ| તથા, સમાહિતં-સુષ્ઠુકૃતં, મુખાગ્રં-ફલં, યેષાં તાનિ સમાહિતમુખાગ્રાણિ| તથા, નીલોત્પલદ્યુતીનિ| તથા, નામ્નાઽનુગતં રૂપં યેષાં તાનિ-અન્વર્થનામાનીત્યર્થઃ| તથા, સર્વકાલં સન્નિહિતાનિ-સમીપસ્થાનિ| તથા, સ્વં ચ તદુન્માનં ચ સ્વોન્માનં-આત્મીયં પ્રમાણં, તસ્માત્સકાશાદર્ધમ્, તસ્ય ચતુર્થાંશઃ-અષ્ટભાગઃ, ફલં યેષાં તાન્યેવમ્| અપિ ચેતિ સમુચ્ચયે| એવંવિધાનિ શસ્ત્રાણ્યેકૈકશઃ સ્થાનવિશેષાત્ દ્વિત્રાણિ પ્રયુઞ્જીત| એકૈકશ ઇતિ "એકં બહુવ્રીહિવત્ " ઇતિ દ્વિત્વસુબ્લોપૌ, તતઃ શસ્પ્રત્યયઃ|

Adhikarana 1 maNDalAgraM shastram (5) · Śloka 5

મણ્ડલાગ્રં ફલે તેષાં તર્જન્યન્તર્નખાકૃતિ| લેખને છેદને યોજ્યં પોથકીશુણ્ડિકાદિષુ||૫||

સ૦-તેષાં શસ્ત્રાણાં મધ્યે મણ્ડલાગ્રં નામ શસ્ત્રમ્| કીદૃક્ ? ફલોદ્દેશે તર્જન્યા અન્તર્નખસ્તર્જન્યન્તર્નખઃ તસ્યેવાકૃતિર્યસ્ય તદેવમ્| ક્વૈતદ્યોજ્યમ્ ? ઇત્યાહ-લેખને છેદને ચ પોથક્યાદિષુ યોજ્યમ્| આદિશબ્દેન વર્ત્મરોગાદયો ગૃહ્યન્તે|

Adhikarana 2 vRuddhipatraM (6-7) · Śloka 7

વૃદ્ધિપત્રં ક્ષુરાકારં છેદભેદનપાટને| ઋજ્વગ્રમુન્નતે શોફે ગમ્ભીરે ચ તદન્યથા||૬|| નતાગ્રં પૃષ્ઠતો દીર્ઘહ્રસ્વવક્ત્રં યથાશ્રયમ્| |૭|

સ૦-વૃદ્ધિપત્રં નામ શસ્ત્રં ક્ષુરાકારં સ્યાત્| તચ્ચ છેદનાદિષુ યોજ્યમિતિ પ્રકૃતમ્| ફલપરિમાણં તૂક્તમેવ| કીદૃક્ ? ઋજુ-સ્પષ્ટમગ્રં યસ્ય તદૃજ્વગ્રમ્, તદુન્નતે શોફે સ્યાત્| ગમ્ભીરે તુ શોફે તત્-વૃદ્ધિપત્રમન્યથા| કથમન્યથા ? ઇત્યાહ-નતેત્યાદિ| પૃષ્ઠતઃ-પૃષ્ઠદેશે, નતમગ્રં યસ્ય તન્નતાગ્રં ભવતીતિ|

Adhikarana 3 utpalapatraM,4 adhyarddadhAraM shastram (7) · Śloka 7

| ઉત્પલાધ્યર્ધધારાખ્યે ભેદને છેદને તથા||૭||

સ૦-{ યથાયથં-યથાસ્વં, દીર્ઘવક્ત્રં હ્રસ્વવક્ત્રં ચ યુઞ્જ્યાત્| } ઉત્પલં ચાધ્યર્ધધારં ચ, તે આખ્યે યયોસ્ત ઉત્પલાધ્યર્ધધારાખ્યે શસ્ત્રે યથાક્રમં દીર્ઘહ્રસ્વવક્ત્રે ભવથઃ| ઉત્પલપત્રં દીર્ઘમુખમધ્યર્ધધારં તુ હ્રસ્વવક્ત્રમિત્યર્થઃ| તે ભેદને છેદને ચ યોજ્યે| તથેતિ સમુચ્ચયે, પાટને ચ યોજ્ય ઇત્યર્થઃ|

Adhikarana 5 sarpAsyaM shastram (8) · Śloka 8

સર્પાસ્યં ઘ્રાણકર્ણાર્શશ્ચ્છેદનેઽર્ધાઙ્ગુલં ફલે| |૮|

સ૦-સર્પવક્ત્રં નામ શસ્ત્રં નામાનુગતાકારં ઘ્રાણાર્શશ્ચ્છેદને કર્ણાર્શશ્છેદને ચ યોજ્યમ્| તચ્ચ ફલેઽર્ધાઙ્ગુલં ભવતિ|

Adhikarana 6 anveShaNA eShaNI bhedanArthA eShaNI ca shastram (8-9) · Śloka 9

| ગતેરન્વેષણે શ્લક્ષ્ણા ગણ્ડૂપદમુખૈષણી||૮|| ભેદનાર્થેઽપરા સૂચીમુખા મૂલનિવિષ્ટખા| |૯|

સ૦-એષણી નામ શસ્ત્રમ્ ગતેર્વ્રણાનામન્વેષણે યોજ્યમ્| કીદૃશી ? શ્લક્ષ્ણા-કોમલસ્પર્શા| તથા, ગણ્ડૂપદમુખમિવ મુખં યસ્યાઃ સા ગણ્ડૂપદમુખા| દ્વિતીયામેષણીમાહ- સ૦-અપરૈષણી ભેદનાર્થે સૂચીમુખા સ્યાત્| તથા, મૂલે નિવિષ્ટં-કૃતં, ખં-છિદ્રં, યસ્યાઃ સા મૂલનિવિષ્ટખા|

Adhikarana 7 vetasapatraM shastram (9) · Śloka 9

| વેતસં વ્યઘને|૯|

સ૦- વેતસં- વેતસપત્રાકારં શસ્ત્રમ્, ષડઙ્ગુલં પૂર્વોક્તફલમ્| તચ્ચ વ્યધને યોજ્યમ્|

Adhikarana 8 sharArimukhaM shastram,9 trikUrcakaM shastram (9) · Śloka 9

| સ્રાવ્યે શરાર્યાસ્યત્રિકૂર્ચકે||૯||

સ૦-શરારિઃ-આઠ્યાખ્યઃ પક્ષિવિશેષઃ| શરાર્યાસ્યં નામ શસ્ત્રં ત્રિકૂર્ચકે ચ સ્રાવ્યે યોજ્યમ્|

Adhikarana 10 kushapatraM shatram11 ATAmukhaM shastram (10) · Śloka 10

કુશાટાવદને સ્રાવ્યે હ્યઙ્ગુલં સ્યાત્તયોઃ ફલમ્| |૧૦|

સ૦-કુશાટા નામ શસ્ત્રં વદને સ્રાવ્યે યોજ્યમ્| તયોઃ-શરારિકુશાટયોઃ, ફલં દ્વ્યઙ્ગુલપ્રમાણં સ્યાત્|

Adhikarana 12 antarmukhaM shastram (10-11) · Śloka 11

| તદ્વદન્તર્મુખં તસ્ય ફલમધ્યર્ધમઙ્ગુલમ્||૧૦|| અર્ધચન્દ્રાનનં ચૈતત્| |૧૧|

સ૦-અન્તર્મુખં નામ શસ્ત્રં તદ્વત્-કુશાટાતુલ્યમ્| તસ્ય-અન્તર્મુખસ્ય, ફલં સાર્ધમઙ્ગુલં સ્યાત્| તથા-કુશાટાતુલ્યમેતદપિ, અર્ધચન્દ્રાસ્યસંજ્ઞં શસ્ત્રમ્| ચઃ સમુચ્ચયે ભિન્નક્રમે|

Adhikarana 13 vrIhimukhaM shastraM (11) · Śloka 11

તથાધ્યર્ધાઙ્ગુલં ફલે| વ્રીહિવક્ત્રં પ્રયોજ્યં ચ તચ્છિરોદરયોર્વ્યધે||૧૧||

સ૦-વ્રીહિવક્ત્રમપ્યધ્યર્ધાઙ્ગુલં ફલે સ્યાત્| તચ્ચ શિરાવ્યધ ઉદરવ્યધે ચ યોજ્યમ્|

Adhikarana 14 kuThArI shastram (12) · Śloka 12

પૃથુઃ કુઠારી ગોદન્તસદૃશાર્ધાઙ્ગુલાનના| તયોર્ધ્વદણ્ડયા વિધ્યેદુપર્યસ્થાં સ્થિતાં શિરામ્||૧૨||

સ૦-કુઠારી નામ શસ્ત્રં પૃથુઃ-વિસ્તીર્ણસંસ્થાનદણ્ડા| તથા, ગોદન્તસદૃશમર્ધાઙ્ગુલમાનનં યસ્યાઃ સૈવમ્| તયા-કુઠારિકયા, ઊર્ધ્વદણ્ડયા સત્યા શિરામસ્થ્નામુપરિ સ્થિતાં વિધ્યેત્|

Adhikarana 15 shalAkA shastram (13) · Śloka 13

તામ્રી શલાકા દ્વિમુખી મુખે કુરુબકાકૃતિઃ| લિઙ્ગનાશં તયા વિધ્યેત્|૧૩|

સ૦-તામ્રમયી શલાકા દ્વિમુખી સ્યાત્| સા ચ મુખે કુરુબકાકૃતિઃ-રક્તસહચરપુષ્પમુકુલાકારા સ્યાત્| તયા શલાકયા, લિઙ્ગનાશં-કફોત્થપટલસંજ્ઞં, વિધ્યેત્|

Adhikarana 16 a~gulIshastram (13-15) · Śloka 15

| કુર્યાદઙ્ગુલિશસ્ત્રકમ્||૧૩|| મુદ્રિકાનિર્ગતમુખં ફલે ત્વર્ધાઙ્ગુલાયતમ્| યોગતો વૃદ્ધિપત્રેણ મણ્ડલાગ્રેણ વા સમમ્||૧૪|| તત્પ્રદેશિન્યગ્રપર્વપ્રમાણાર્પણમુદ્રિકમ્| સૂત્રબદ્ધં ગલસ્રોતોરોગચ્છેદનભેદને||૧૫||

સ૦-અઙ્ગુલિશસ્ત્રકં કુર્યાત્| કીદૃશમ્ ? મુદ્રિકયા-ઊર્મિકયા, નિર્ગતં-નિષ્ક્રાન્તં, મુખં યસ્ય તન્મુદ્રિકાનિર્ગતમુખમ્| ફલે તુ-તસ્મિન્મુખે, અર્ધાઙ્ગુલદીર્ઘમ્| યોગતઃ-સંસ્થાનેન, વૃદ્ધિપત્રેણ મણ્ડલાગ્રેણ વા તુલ્યમ્| કિયત્પ્રમાણાઽસ્ય મુદ્રિકા કાર્યા ? ઇત્યાહ-તત્પ્રદેશિન્યગ્રેત્યાદિ| તસ્ય-વૈદ્યસ્ય, યા પ્રદેશિની તસ્યા યદગ્રપર્વ તસ્ય યત્પ્રમાણં તેનાર્પ્યત ઇતિ તત્પ્રદેશિન્યગ્રપર્વપ્રમાણાર્પણી-ભિષક્તર્જન્યગ્રપર્વપ્રવેશાગ્રચ્છિદ્રા, મુદ્રિકા યસ્મિન્ તત્ તત્પ્રદેશિન્યગ્રપર્વપ્રમાણાર્પણમુદ્રિકમ્| તથા, સૂત્રેણ બદ્ધં-સૂત્રબદ્ધમ્, સૂત્રેણ બદ્ધ્વા મણિબન્ધે યોજ્યમિત્યર્થઃ| ગલસ્રોતોરોગાણાં છેદને ભેદને ચ તદ્યોજ્યમ્|

Adhikarana 17 baDishaM shastram (16) · Śloka 16

ગ્રહણે શુણ્ડિકાર્માદેર્બડિશં સુનતાનનમ્| |૧૬|

સ૦-બડિશં નામ શસ્ત્રં શુણ્ડિકાર્માદેર્ગ્રહણે યોજ્યમ્| આદિશબ્દેન પ્રતિજિહ્વિકાદેર્ગ્રહણમ્| કીદૃશં તત્ ? સુનતં-અઙ્કુશવદાનતં, આનનં-મુખં, યસ્ય તદેવમ્|

Adhikarana 18 karapatraM shastram (16-17) · Śloka 17

| છેદેઽસ્ત્થ્નાં કરપત્રં તુ ખરધારં દશાઙ્ગુલમ્||૧૬|| વિસ્તારે દ્વ્યઙ્ગુલં સૂક્ષ્મદન્તં સુત્સરુબન્ધનમ્| |૧૭|

સ૦-કરપત્રં નામ શસ્ત્રં ખરધારં, તથા દશાઙ્ગુલં દૈર્ઘ્યેણ, દ્વ્યઙ્ગુલં વિસ્તારેણ, સૂક્ષ્મા દન્તા યસ્ય તત્સૂક્ષ્મદન્તમ્| તથા, ત્સરુઃ-મુષ્ટિઃ, બન્ધનં-ગ્રહણમ્, શોભને ત્સરુબન્ધને યસ્ય તત્ સુત્સરુબન્ધનમ્| અભિધાનકોશે યદ્યપિ 'ત્સરુઃ-અસિમુષ્ટિઃ' ઇત્યભ્યધાયિ, તથાઽપિ મુષ્ટિમાત્રસ્યેહોપલક્ષણાર્થત્વાત્ મુષ્ટાવપ્યુપપન્નમેવ|

Adhikarana 19 kartarI shastram (17) · Śloka 17

| સ્નાયુસૂત્રકચચ્છેદે કર્તરી કર્તરીનિભા||૧૭||

સ૦-કર્તરી નામ શસ્ત્રં કર્તરીસદૃશં સ્નાય્વાદિચ્છેદે યોજ્યમ્|

Adhikarana 20 nakhashastram (18) · Śloka 18

વક્ત્રર્જુધારં દ્વિમુખં નખશસ્ત્રં નવાઙુલમ્| સૂક્ષ્મશલ્યોદ્ધૃતિચ્છેદમેદપ્રચ્છાનલેખને||૧૮||

સ૦-નખશસ્ત્રં-નખચ્છેદકં, પ્રસિદ્ધમ્| તચ્ચ વક્ત્રા ઋજુશ્ચ ધારા યસ્ય તદેવમ્| તસ્યૈકં મુખં વક્ત્રમન્યદૃજુ-સ્પષ્ટમ્| તથા, નવાઙ્ગુલં-નવાઙુલપ્રમાણમ્, ન તુ ષડઙ્ગુલમ્| એતચ્ચ સૂક્ષ્મશલ્યસ્ય-કણ્ટકાદેરુદ્ધરણદૌ નખચ્છેદને ભેદને { પ્રચ્છાને લેખને } ચ યોજ્યમ્|

Adhikarana 21 dantalekhanakaM shastram (19) · Śloka 19

અધુના દન્તલેખનશસ્ત્રમાહ એકધારં ચતુષ્કોણં પ્રબદ્ધાકૃતિ ચૈકતઃ| દન્તલેખનકં તેન શોધયેદ્વન્તશર્કરામ્||૧૯||

સ૦-એકધારં-એકસ્મિન્ પ્રદેશે { ધારા યસ્ય તદેવમ્| } તથા, ચતુષ્કોણમ્| તથા, એકતઃ-એકસ્મિન્દેશે પ્રબદ્ધા આકૃતિર્યસ્ય તત્| તદ્દન્તલેખનકં નામ શસ્ત્રમ્| તેન દન્તશર્કરાં શોધયેત્|

Adhikarana 22 sUcItrayaM shastram (20-22) · Śloka 22

અધુના સૂચીશસ્ત્રમાહ વૃત્તા ગૂઢદૃઢાઃ પાશે તિસ્રઃ સૂચ્યોઽત્ર સીવને| માંસલાનાં પ્રદેશાનાં ત્ર્યસ્રા ત્ર્યઙ્ગુલમાયતા||૨૦|| અલ્પમાંસાસ્થિસન્ધિસ્થવ્રણાનાં દ્વ્યઙ્ગુલાયતા| વ્રીહિવક્ત્રા ધનુર્વક્ત્રા પક્વામાશયમર્મસુ||૨૧|| સા સાર્ધદ્વ્યઙ્ગુલા| |૨૨|

સ૦-અત્ર-એષુ શસ્ત્રેષુ મધ્યે, સીવને-સીવનવિષયે, તિસ્રઃ સૂચ્યઃ સ્યુઃ| કિમ્ભૂતાઃ ? વૃત્તાઃ-વર્તુલાઃ, પાશે ગૂઢાસ્તથા દૃઢાઃ સારત્વાત્| આસાં ચ પ્રત્યેકં સંસ્થાનવિશેષેણ વિશેષોપયોગમાહ- સ૦-માંસલાનાં-બહુમાંસાનાં, શરીરદેશાનાં ત્ર્યસ્રા મુખે સૂચી સ્યાત્| સઙ્ગ્રહેઽપ્યવોચત્ (સૂ.અ.૩૪)-"ત્ર્યસ્રાગ્રા" ઇતિ| ત્ર્યસ્રેતિ ચિન્ત્યમ્| તથા, ત્ર્યઙ્ગુલમાયતા-ત્ર્યઙ્ગુલદીર્ઘા| વૃત્તત્વં દૃઢપાશત્વં ચોક્તમેવ સામાન્યલક્ષણેન| સ૦-અલ્પમાંસાનાં વ્રણાનાં સન્ધ્યસ્થિસંશ્રિતાનાં ચ દ્વ્યઙ્ગુલમાયતા-દીર્ઘા| વૃત્તમુખત્વં ચાસ્યાઃ સામાન્યેનોક્તમ્| તૃતીયામાહ- સ૦-વ્રીહિમુખા, ચાપવત્ કુટિલા, દૈર્ઘ્યેણ દ્વેઽઙ્ગુલે સાર્ધે સ્યાત્| સા ચ પક્વાશય આમાશયે મર્મસુ ચ વ્રણાનાં સીવને યોજ્યા|

Adhikarana 23 kUrcaH shastram (22-23) · Śloka 23

અધુના કૂર્ચં લિલક્ષયિષુરાહ સર્વવૃત્તાસ્તાશ્ચતુરઙ્ગુલાઃ| કૂર્ચો વૃત્તૈકપીઠસ્થાઃ સપ્તાષ્ટૌ વા સુબન્ધનાઃ||૨૨|| સ યોજ્યો નીલિકાવ્યઙ્ગકેશશાતેષુ કુટ્ટને| |૨૩|

સ૦-તાઃ-સૂચ્યઃ, સર્વતો વર્તુલા દૈર્ઘ્યેણ ચતુરઙ્ગુલાઃ કૂર્ચ ઇત્યુચ્યતે| કિમ્ભૂતાઃ ? વૃત્ત એકસ્મિન્ પીઠે સંસ્થિતાઃ| તથા, સપ્તસઙ્ખ્યા અષ્ટૌ વા| તથા, શોભનં બન્ધનં યાસાં તાઃ સુબન્ધનાઃ| અત એવેદં શસ્ત્રં સૂચીકૂર્ચસંજ્ઞં શંસન્તિ| તથા ચાર્શશ્ચિકિત્સિતે જગાદ (હૃ. ચિ. અ. ૮|૨૯)- "અર્શોભ્યો જલજશ્શસ્ત્રસૂચીકૂર્ચૈઃ" ઇત્યાદિ| સ ચ-સુબદ્ધસપ્તાષ્ટસૂચીકઃ કૂર્ચો, નીલિકાદિષુ ચ કુટ્ટનવિષયે યોજ્યઃ| ઉપલક્ષણાર્થત્વાચ્ચાસ્ય(સૌ) શ્વિત્રેન્દ્રલુપ્તાદિષ્વપિ યોજ્યઃ|

Adhikarana 24 khajaH shastram (23-24) · Śloka 24

| અર્ધાઙ્ગુલમુખૈર્વૃત્તૈરષ્ટાભિઃ કણ્ટકૈઃ ખજઃ||૨૩|| પાણિભ્યાં મથ્યમાનેન ઘ્રાણાત્તેન હરેદસૃક્| |૨૪|

સ૦-અષ્ટાભિઃ કણ્ટકૈઃ ખજ ઉચ્યતે| કીદૃશૈઃ ? અર્ધાઙ્ગુલપ્રમાણં મુખં યેષાં તૈઃ, તથા વર્તુલૈઃ| તેન-ખજેન, હસ્તાભ્યાં વિલોડ્યમાનેન, નાસિકાતોઽસ્ત્રં હરેત્|

Adhikarana 25 karNavevyadhanaM shastram (24) · Śloka 24

| વ્યધનં કર્ણપાલીનાં યૂથિકામુકુલાનનમ્||૨૪||

સ૦-કર્ણપાલીનાં વ્યધને યૂથિકા નામ શસ્ત્રં સ્યાત્| કીદૃશી ? મુકુલાનના|

Adhikarana 26 ArA shastram (25-26) · Śloka 26

આરાઽર્ધાઙ્ગુલવૃત્તાસ્યા તત્પ્રવેશા તથોર્ધ્વતઃ| ચતુરસ્રા, તયા વિધ્યેચ્છોફં પક્વામસંશયે||૨૫|| કર્ણપાલીં ચ બહલાં| |૨૬|

સ૦-અર્ધાઙ્ગુલપ્રમાણં વૃત્તં આસ્યં-મુખં, યસ્યાઃ સાઽર્ધાઙ્ગુલવૃત્તાસ્યા| તથા, સ એવ-અર્ધાઙ્ગુલપ્રમાણઃ પ્રવેશો યસ્યાઃ સા તત્પ્રવેશા| તથોર્ધ્વત ઇતિ વૃત્તાર્ધાઙ્ગુલાદુપરિષ્ટાત્ તથૈવ-અર્ધાઙ્ગુલપ્રમાણૈવ ચતુરસ્રા સ્યાત્| સા આરાનામ શસ્ત્રમ્| તયા આરયા, શોફં વિધ્યેત્| કદા ? પક્વામસંશયે,-કિમયં પક્વઃ શોફ ઉતામ ઇતિ સન્દેહે| બહલાં ચ કર્ણપલીં તયા વિધ્યેત્|

Adhikarana karNavedhanI sUcI (26) · Śloka 26

બહલાયાશ્ચ શસ્યતે| સૂચી ત્રિભાગસુષિરા ત્ર્યઙ્ગુલા કર્ણવેધની||૨૬||

સ૦-બહલાયાઃ-અતિમાંસલાયાઃ કર્ણપાલ્યાશ્ચ, સૂચી શસ્યતે,-ન કેવલમારા| કીદૃશી સૂચી ? ત્રિભાગઃ-પ્રાન્તભાગાત્ સુષિરો યસ્યાઃ સૈવમ્| તથા, ત્ર્યઙ્ગુલા-દૈર્ઘ્યેણ| સા ચ કર્ણવેધની સ્યાત્|

Adhikarana anushastrANi (27-28) · Śloka 28

જલૌકઃક્ષારદહનકાચોપલનખાદયઃ| અલૌહાન્યનુશસ્ત્રાણિ, તાન્યેવં ચ વિકલ્પયેત્||૨૭|| અપરાણ્યપિ યન્ત્રાદીન્વુપયોગં ચ યૌગિકમ્| |૨૮|

સ૦-જલૌકઃપ્રભૃતયોઽનુશસ્ત્રાણિ રક્તસ્રાવકાર્યકારણાત્| તાનિ ચાલૌહાનિ-લોહવર્જિતાનિ| આદિશબ્દેનાયસ્કાન્તશાકશોફાલિકાદિખરપત્રાદીનાં ગ્રહણમ્| એવં ચોક્તેન ન્યાયેનાન્યાન્યપિ યન્ત્રાદીનિ વિકલ્પયેત્| આદિશબ્દેન શસ્ત્રાણાં ગ્રહણમ્| ઉપયોગં ચ યૌગિકં-સાધુતરં, બુદ્ધ્યા નિરૂપયેત્|

Adhikarana shastra kAryANi (28-29) · Śloka 29

| ઉત્પાટ્યપાટ્યસીવ્યૈષ્યલેખ્યપ્રચ્છાનકુટ્ટનમ્||૨૮|| છેદ્યં ભેદ્યં વ્યધો મન્થો ગ્રહો દાહશ્ચ તત્ક્રિયાઃ| |૨૯|

સ૦-ઉત્પાટ્યાદીનિ તત્ક્રિયાઃ,-તેષાં-ષડ્વિંશતિશસ્ત્રાણાં, ક્રિયાઃ-કર્માણિ, તત્ક્રિયાઃ| { તાનિ ષડ્વિંશતિશસ્ત્રાણિ સઙ્ગ્રહોક્તાનિ (સૂ. અ. ૩૪)- "તદ્યથા-દન્તલેખનમણ્ડલાગ્રવૃદ્ધિપત્રોત્પલપત્રાધ્યર્ધધારમુદ્રિકાકર્તરીસર્પવક્ત્રકરપત્રકુશપત્રાટામુખા-ન્તર્મુખશરારિમુખત્રિકૂર્ચકૂઠારિકાવ્રીહિમુખશલાકાવેતસપત્રારાકર્ણવ્યધનસૂચીસૂચીકુર્ચખજૈષણી-બડિશનખશસ્ત્રાણિ|" ઇતિ| } ઉત્પાટ્યં-ઉદ્ધાર્યમ્, તત્ર નખશસ્ત્રં પ્રયોજ્યમ્| પાટને વૃદ્ધિપત્રાદિ| સીવને સૂચ્યઃ| લેખને મણ્ડલાગ્રાદિઃ| પ્રચ્છાને નખશસ્ત્રાદિ| કુટ્ટને કૂર્ચઃ| છેદને ઉત્પલપત્રાદિ| ભેદને એષણી સૂચીમુખા| વ્યધને વેતસાદિ| મન્થને ખજઃ| ગ્રહે સન્દંશઃ| દાહે શલાકાદિરિતિ|

Adhikarana shastradoShAH (29-30) · Śloka 30

શસ્ત્રદોશાનહ | કુણ્ઠખણ્ડતનુસ્થૂલહ્રસ્વદીર્ઘત્વવક્રતાઃ||૨૯|| શસ્ત્રાણાં ખરધારત્વમષ્ટૌ દોષાઃ પ્રકીર્તિતાઃ| |૩૦|

સ૦-સ્પષ્ટમ્

Adhikarana shastragrahaNavidhiH (30-32) · Śloka 32

અધુના શસ્ત્રાણાં ગ્રહણવિધિં દર્શયતિ | છેદભેદનલેખ્યાર્થં શસ્ત્રં વૃન્તફલાન્તરે||૩૦|| તર્જનીમધ્યમાઙ્ગુષ્ઠૈર્ગૃહ્ણીયાત્સુસમાહિતઃ| વિસ્રાવણાનિ વૃન્તાગ્રે તર્જન્યઙ્ગુષ્ઠકેન ચ||૩૧|| તલપ્રચ્છન્નવૃન્તાગ્રં ગ્રાહ્યં વ્રીહિમુખં મુખે| મૂલેષ્વાહરણાર્થાનિ ક્રિયાસૌકર્યતોઽપરમ્||૩૨||

સ૦-છેદભેદનલેખ્યાર્થં તર્જનીમધ્યમાઙ્ગુષ્ઠૈર્મિલિતૈઃ શસ્ત્રં વૃન્તફલાન્તરે-વૃન્તફલમધ્યભાગે, ગૃહ્ણીયાત્| કીદૃક્ ? સુસમાહિતઃ,-તદ્ગતમનાઃ| વિસ્રાવણકાર્યાણિ શરાર્યાસ્યાદીનિ શસ્ત્રાણિ વૃન્તાગ્રે તર્જન્યઙ્ગુષ્ઠાભ્યાં ગૃહ્ણીયાત્| ગૃહ્ણીયાદિત્યનુવર્તતે| તલશબ્દેન પાણિતલમુચ્યતે, આદિલોપાખ્યયા તન્ત્રયુક્ત્યા| તલેન પ્રચ્છ્હન્નં વૃન્તાગ્રં યસ્ય તત્ વ્રીહિમુખં મુખે ગૃહ્ણીયાત્| શેષં શસ્ત્રં ક્રિયાસૌકર્યતો ગૃહ્ણીયાત્| સુકરસ્ય ભાવઃ સૌકર્યમ્| યથા સુકરા પાટનાદિકા ક્રિયા સ્યાત્તથાઽઽદદીતેત્યર્થઃ|

Adhikarana shastrakoshaH (33-34) · Śloka 34

શસ્ત્રકોશમાચષ્ટતે સ્યાન્નવાઙ્ગુલવિસ્તારઃ સુઘનો દ્વાદશાઙ્ગુલઃ| ક્ષૌ મપત્રોર્ણકૌશેયદુકૂલમૃદુચર્મજઃ||૩૩|| વિન્યસ્તપાશઃ સુસ્યૂતઃ સાન્તરોર્ણાર્સ્થશસ્ત્રકઃ| શલાકાપિહિતાસ્યશ્ચ શસ્ત્રકોશઃ સુસઞ્ચયઃ||૩૪||

સ૦-નવાઙ્ગુલવિસ્તારઃ શસ્ત્રકોશઃ સ્યાત્| તથા, સુષ્ઠુ ઘનોનિબિડઃ| તથા, દ્વાદશાઙ્ગુલપ્રમાણો દૈર્ધ્યેણ| તથા, ક્ષૌ માદિજઃ| તથા, વિન્યસ્તઃ-કૃતઃ, પાશો યસ્ય સ વિન્યસ્તપાશઃ| તથા, સુષ્ઠુ સ્યૂતઃ| તથા, સાન્તરાણિ-સવ્યવધાનાનિ, ઊર્ણાસ્થાનિ શસ્ત્રાણિ યસ્મિન્ સ સાન્તરોર્ણાસ્થશસ્ત્રકઃ| તથા, શલાકયા પિહિતં-સ્થગિતં, આસ્યં યસ્ય સ એવમ્| તથા, શોભનઃ સઞ્ચયો યસ્ય સ સુસઞ્ચયઃ, નાપિતભાણ્ડિકાવત્| તન્ત્રાન્તરે ચોક્તમ્ "નિશાની તુ શસ્ત્રાણાં શ્લક્ષ્ણા શિલિકા માષમુદ્ગપ્રભા" ઇત્યાદિ|

Adhikarana jalaukasAM viShayaH (35) · Śloka 35

સુકુમારબાલાનામસ્રવિસ્રાવણાર્થં જલૌકસો યોજયેત્ જલૌકસસ્તુ સુખિનાં રક્તસ્રાવાય યોજયેત્| |૩૫|

સ૦-સુખિનાં-સુખોચિતાનાં, રક્તસ્રાવણાર્થં જલૌકસો યોજયેત્| તાશ્ચ દ્વિપ્રકારાઃ,-સવિષાનિર્વિષાશ્ચ| તત્ર સવિષાણાં સાપાયત્વાત્તા એવ તાવલ્લક્ષયતિ-

Adhikarana varjyA jalaukasaH (35-37) · Śloka 37

તાશ્ચ દ્વિપ્રકારાઃ,- સવિષા નિર્વિષાશ્ચ| તત્ર સવિષાણાં સાપાયત્વાત્તા એવ તાવલ્લક્ષયતિ | દુષ્ટામ્બુમત્સ્યભેકાહિશવકોથમલોદ્ભવાઃ||૩૫|| રક્તાઃ શ્વેતા ભૃશં કૃષ્ણાશ્ચપલાઃ સ્થૂલપિચ્છિલાઃ| ઇન્દ્રાયુધવિચિત્રોર્ધ્વરાજયો રોમશાશ્ચ તાઃ||૩૬|| સવિષા વર્જયેત્| |૩૭|

સ૦-દુષ્ટામ્બૂદ્ભવાશ્ચ જલૌકસઃ સવિષા ઇતિ વર્જયેત્| તથા મત્સ્યભેકસર્પાદિશવકોથોદ્ભવાઃ, તથા તેષામેવ મત્સ્યાદીનાં યે મલાઃ-મૂત્રપુરીષાદયઃ, તદુદ્ભવાશ્ચ સવિષા ઇતિ વર્જયેત્| સવિષાણાં લક્ષણમાહ-રક્તા ઇત્યાદિ| યાવલ્લોમશા યાસ્તાઃ સવિષા યતઃ, તતો વર્જયેત્-તા ન યોજયેત્|

Adhikarana varjyAprayoge doShaH varjyAdoShe cikitsA (37) · Śloka 37

તાભિઃ કણ્ડૂપાકજ્વરભ્રમાઃ| વિષપિત્તાસ્રનુત્કાર્યં તત્ર|૩૭|

સ૦-તાભિર્હિ યોજિતાભિઃ કણ્ડ્વાદયઃ સ્યુઃ| ઉપલક્ષણં ચેદમ્| દાહશોષમૂર્ચ્છાદયોઽપિ સ્યુઃ| { તત્ર- } તાસુ મોહાદ્યોજિતાસુ, વિષાદિજિત્ કાર્યમ્|

Adhikarana grAhyA jalaukasaH (37-38) · Śloka 38

| શુદ્ધામ્બુજાઃ પુનઃ||૩૭|| નિર્વિષાઃ શૈવલશ્યાવા વૃત્તા નીલોર્ધ્વરાજયઃ| કષાયપૃષ્ઠાસ્તન્વઙ્ગ્યઃ કિઞ્ચિત્પીતોદરાશ્ચ યાઃ||૩૮||

સ૦-જલૌકસ ઇત્યનુવર્તતે| શુદ્ધજલોદ્ભવાઃ (શુદ્ધામ્બુજાઃ)-સૌગન્ધિકોત્પલકમલવિપુલસલિલશૈવાલજા જલૌકસો, નિર્વિષાઃ સ્યુઃ| આસાં ચ લક્ષણમાહ-શૈવલેત્યાદિ| શૈવલમિવ શ્યાવાઃ, તથા વૃત્તાઃ, તથા નીલોર્ધ્વરાજયઃ, તથા કષાયં-ન્યગ્રોધાદિવલ્કલસદૃશવર્ણં, પૃષ્ઠં યાસાં તા એવમ્, તથા તનુશરીરાઃ કિઞ્ચિત્પીતવર્ણજઠરાશ્ચ નિર્વિષા વેદ્યાઃ|

Adhikarana grAhyAsvapi mattA varjyAH (39) · Śloka 39

તા અપ્યસમ્યગ્વમનાત્ પ્રતતં ચ નિપાતનાત્| સીદન્તીઃ સલિલં પ્રાપ્ય રક્તમત્તા ઇતિ ત્યજેત્||૩૯||

સ૦-નિર્વિષા અપિ જલૌકસો રક્તમત્તા ઇતિ ત્યજેત્| ન કેવલં સવિષા ઇતિ પ્રતિપાદનાર્થોઽપિશબ્દઃ| રક્તમત્તત્વે હેતુદ્વયમાહ-અસમ્યગ્વમનાત્, દુષ્ટરક્તસ્યેતિ શેષઃ| પ્રતતં ચ લાગનાત્, દુષ્ટરક્તવાસિત્વેન રક્તમત્તા ઇત્યુક્તાઃ| તાશ્ચ કથં લક્ષ્યન્તે ? ઇત્યાહ-સીદન્તીરિત્યાદિ| જલં (સલિલં) પ્રાપ્યતોયપૂર્ણભાણ્ડમાસાદ્ય, સીદન્તીઃ-ન તથા ચેષ્ટમાનાઃ, ઇતિ જ્ઞાત્વા ત્યજેત્|

Adhikarana jalaukasAM prayogaH (40-41) · Śloka 41

અથેતરા નિશાકલ્કયુક્તેઽમ્ભસિ પરિપ્લુતાઃ| અવન્તિસોમે તક્રે વા પુનશ્ચાશ્વાસિતા જલે||૪૦|| લાગયેદ્દૃતમૃત્સ્તન્યરક્તશસ્ત્રનિપાતનૈઃ| પિબન્તીરુન્નતસ્કન્ધાશ્છાદયેન્મૃદુવાસસા||૪૧||

સ૦-અથ-પરિક્ષાતોઽનન્તરં, ઇતરા લાગયેત્| કિમ્ભૂતાઃ ? હરિદ્રાકલ્કયુક્તજલે પરિપ્લુતાઃ, કાઞ્જિકે કાલશેયે વા પરિપ્લુતાઃ, પુનશ્ચ જલે સમાશ્વાસિતાઃ-સાત્મ્યભૂતે જલે પ્લવનાર્હાઃ સોત્સાહાઃ સતીઃ, યોજયેત્| અલગન્તીઃ કથં લાગયેત્ ? ઇત્યાહ-ઘૃતેત્યાદિ| ઘૃતાદિપાતનૈસ્તા યોજયેત્| પાતનશબ્દઃ પ્રત્યેકં યોજ્યઃ| શસ્ત્રેણાઙ્ગે રક્તં મોક્ષયિત્વા વા ત યોજયેત્| તાશ્ચ પિબન્તીઃ સૂક્ષ્મવાસસાઽઽચ્છાદયેત્| એવં હિ તાસાં મક્ષિકાદ્યનુપદ્રવાત્ સમ્યગ્યોજના સ્યાત્| અથ કિમેતાઃ પિબન્ત્યુત નેતિ કથં જ્ઞાયતે ? ઇત્યત્ર વિશેષણદ્વારેણ હેતુમાહ-ઉન્નતસ્કન્ધા ઇતિ| ઉન્નતઃ સ્કન્ધો યાસાં તા એવમ્| ઉન્નતસ્કન્ધત્વેન તાસાં પાનં જ્ઞાયત ઇત્યર્થઃ|

Adhikarana jalaukAH prathamaM duShTaM raktaM pibati (42-1) · Śloka 1

સમ્પૃક્તાદ્દુષ્ટશુદ્ધાસ્રાજ્જલૌકા દુષ્ટશોણિતમ્| આદત્તે પ્રથમં હંસઃ ક્ષીરં ક્ષીરોદકાદિવ||૪૨|| (ગુલ્માર્શોવિદ્રધીન્ કુષ્ઠવાતરક્તગલામયાન્| નેત્રરુગ્વિષવીસર્પાન્ શમયન્તિ જલૌકસઃ| )||૧||

સ૦-દુષ્ટશુદ્ધાસ્રાન્મિલિતાદપિ જલૌકા દુષ્ટરક્તમેવ પૂર્વમાદત્તે, ન શુદ્ધં દેહધાતુસ્થમ્, ઇતિ દૃષ્ટાન્તેન દર્શયતિ-હંસ ઇત્યાદિ| હંસો યથા ક્ષીરજલાન્મિશ્રિતાત્ પ્રાગ્દુગ્ધમાદત્તે ન તુ જલમ્, તથા જલૌકાઃ પ્રાગ્શુદ્ધં રક્તમાદત્તે પશ્ચાદિતરદિતિ ન્યાય્યમેતત્|

Adhikarana jalaukasAM mokShaNakAlaH (43) · Śloka 43

દંશસ્ય તોદે કણ્ડ્વાં વા મોક્ષયેત્| |૪૩|

સ૦-દંશસ્ય તોદે સતિ કણ્ડ્વાં સત્યાં વા મોક્ષયેત્, શુદ્ધરક્તરક્ષાર્થમતિયોગભયાચ્ચ| તામિત્યેકવચનનિર્દેશાદેકૈકાં મોક્ષયેત્, ન તુ સર્વાઃ સકૃદેવેતિ ગમયતિ| અથ પાનલૌલ્યલ્યાદૃશં, - ન ત્યજેત્તતો હરિદ્રાચૂર્ણં વા વદને દત્ત્વા મોક્ષયેત્|

Adhikarana mokShitAnAM kRutyam (43) · Śloka 43

વામયેચ્ચ તામ્| પટુતૈલાક્તવદનાં શ્લક્ષ્ણકણ્ડનરૂષિતામ્||૪૩||

સ૦-મોક્ષિતાં ચ જલૌકસં વામયેત્| વમનવિધાનમાહ પટ્વિત્યાદિ| સૈન્ધવયુતેન તૈલેન રૂષિતાસ્યાં તથા સૂક્ષ્મેણ તણ્ડુલકણ્ડનેન રૂષિતાં-અવકીર્ણાં, વામયેત્| તણ્ડુલશબ્દસ્યાત્ર લોપો જ્ઞેયસ્તન્ત્રયુક્ત્યા|

Adhikarana saptAhAdarvAk jalaukasAM punaH prayo niShedhaH (44) · Śloka 44

રક્ષન્ રક્તમદાદ્ભૂયઃ સપ્તાહં તા ન પાતયેત્| |૪૪|

સ૦-તાઃ-કૃતવમના જલૌકસો, રક્તમદાદ્રક્ષન્ પુનઃ સપ્તાહં ન યોજયેત્|

Adhikarana jalaukasAM samyagvamanalakShaNam (44) · Śloka 44

| પૂર્વવત્ પટુતા દાર્ઢ્યં સમ્યગ્વાન્તે જલૌકસામ્||૪૪||

સ૦-જલૌકસાં સમ્યગ્વાન્તે સતિ પૂર્વવત્-અલાગિતાનામિવ, પટુતાદિ ભવતિ|

Adhikarana ativAnte lakShaNam (45) · Śloka 45

ક્લમોઽતિયોગાન્મૃત્યુર્વા| |૪૫|

સ૦-અતિયોગાદ્વમનસ્ય ક્લમો મૃત્યુર્વા સ્યાત્|

Adhikarana durvAnte lakShaNam (45) · Śloka 45

દુર્વાન્તે સ્તબ્ધતા મદઃ| |૪૫|

સ૦-દુર્વાન્તે સતિ સ્તબ્ધતા મદશ્ચ સ્યાત્|

Adhikarana jalaukasAM pAlanavidhiH (45-46) · Śloka 46

| અન્યત્રાન્યત્ર તાઃ સ્થાપ્યા ઘટે મૃત્સ્નામ્બુગર્ભિણિ||૪૫|| લાલાદિકોથનાશાર્થં, સવિષાઃ સ્યુસ્તદન્વયાત્| |૪૬|

સ૦-તાશ્ચાન્યસ્મિન્નન્યસ્મિન્ ઘટે ત્ર્યહાત્ પઞ્ચાહાદ્વા સ્થાપ્યાઃ| કિમ્ભૂતે ? મૃત્સ્નાપૃક્તેન જલેન ગર્ભિણિ, તદ્યુક્ત ઇત્યર્થઃ| પ્રશસ્તા મૃત્-મૃત્સ્ના, "સસ્નૌ પ્રશંસાયામ્" ઇતિ સ્નપ્રત્યયઃ| અનેકભાજનસ્થાપને કોઽર્થઃ ? ઇત્યાહ-લાલાદિકોથનાશાર્થમ્| આદિશબ્દેન મૂત્રપુરીષાદીનાં ગ્રહણમ્| લાલાદીનાં_જલૌકઃસમ્બન્ધિનાં, કોથઃ-કુથિતત્વં ક્લિન્નતા, તન્નાશાય| તદન્વયાત્-લાલાદિયોગાત્, તાઃ સવિષાઃ સ્યુઃ|

Adhikarana daMshAparisrAve strAvaNauShadham (46) · Śloka 46

| અશુદ્ધૌ સ્રાવયેદ્દંશાન્ હરિદ્રાગુડમાક્ષિકૈઃ||૪૬||

સ૦-અશુદ્ધૌ-અશુદ્ધલિઙ્ગાનુમિતે રક્તે સતિ, દંશાન્ હરિદ્રાદિભિઃ સ્રાવયેત્|

Adhikarana daMshastrAvAnantaraM kRutyam (47) · Śloka 47

શતધૌતાજ્યપિચવસ્તતો લેપાશ્ચ શીતલાઃ| |૪૭|

સ૦-અનન્તરં શતધૌતઘૃતસમ્પૃક્તાઃ પિચવો 'યોજ્યાઃ' ઇતિ શેષઃ| શતશબ્દોઽનેકપર્યાયઃ, બહુકૃત્વો ધૌતમિત્યર્થઃ| તથા, શીતલા લેપાઃ-યષ્ટીચન્દનોશીરાદિજાઃ, યોજ્યાઃ| દંશસ્થિતચલિતરક્તપ્રસાદનાયેતિ ભાવઃ|

Adhikarana srAvaphalam (47) · Śloka 47

| દુષ્ટરક્તાપગમનાત્સદ્યો રાગરુજાં શમઃ||૪૭||

સ૦-દુષ્ટરક્તસ્યાપગમનાત્-નિઃસરણાત્, સદ્યો-દ્રાગેવ, રાગપીડાશાન્તિર્ભવતિ| ઉપલક્ષણં ચેદમ્| શ્વયથુશૈથિલ્યદાહશમોઽપિ હિ ભવત્યેવ|

Adhikarana dvitIye~ahni punaHsrAvaH (48) · Śloka 48

અશુદ્ધં ચલિતં સ્થાનાત્સ્થિતં રક્તં વ્રણાશયે| વ્યમ્લીભવેત્પર્યુષિતં તસ્માત્તત્સ્રાવયેત્પુનઃ||૪૮||

સ૦-અશુદ્ધં રક્તં સ્વાશયાચ્ચલિતં વ્રણસ્થાને સ્થિતં પર્યુષિતં સત્ વ્યમ્લીભવેદ્યતઃ, તસ્માત્ તત્-રક્તં, ભૂયઃ સ્રાવયેત્|

Adhikarana alAbughaTikayoraviShayaH (49) · Śloka 49

યુઞ્જ્યાન્નાલાબુઘટિકા રક્તે પિત્તેન દૂષિતે| તાસામનલસંયોગાત્|૪૯|

સ૦-રક્તે પિત્તેન દૂષિતે સતિ, અલાબુઘટિકા ન લાગયેત્| તાસાં-અલાબૂનાં ઘટિકાનાં ચ, અગ્નિસંયોગાત્ પિત્તરક્તકોપોપપત્તેરિતિ ભાવઃ|

Adhikarana alAbughaTikayorviShayaH (49) · Śloka 49

| યુઞ્જ્યાત્તુ કફવાયુના||૪૯||

સ૦-તાસ્તુ કફવાતેન દુષ્ટેઽસૃજિ યુઞ્જ્યાત્|

Adhikarana shRu~ggasyAviShayaH (50) · Śloka 50

કફેન દુષ્ટં રુધિરં ન શૃઙ્ગેણ વિનિર્હરેત્| સ્કન્નત્વાત્|૫૦|

સ૦-કફેન દુષ્ટં રક્તં સત્ શૃઙ્ગેણ નાકર્ષેત્| સ્કન્નત્વાત્સ્ત્યાનત્વાદ્ધેતોઃ| શૃઙ્ગસ્ય ચાગ્નિસંયોગાભાવેન કફવિલયને સામર્થ્યાભાવાત્|

Adhikarana shRu~ggasya viShayaH (50) · Śloka 50

| વાતપિત્તાભ્યાં દુષ્ટમ્ શૃઙ્ગેણ નિર્હરેત્||૫૦||

સ૦-વાતપિત્તાભ્યાં દુષ્ટં રુધિરં શૃઙ્ગેણ નિર્હરેત્|

Adhikarana pracchAnavidhiH pracchAnasya viShayaH jalaukasAM viShayaH shRu~ggAlAbughaTikAnAM viShayaH shirAvyadhasya viShayaH (51-53) · Śloka 53

ગાત્રં બદ્ધોપરિ દૃઢં રજ્જ્વા પટ્ટેન વા સમમ્| સ્નાયુસન્ધ્યસ્થિમર્માણિ ત્યજન્ પ્રચ્છાનમાચરેત્||૫૧|| અધોદેશપ્રવિસૃતૈઃ પદૈરુપરિગામિભિઃ| ન ગાઢઘનતિર્યગ્ભિર્ન પદે પદમાચરન્||૫૨|| પ્રચ્છાનેનૈકદેશસ્થં ગ્રથિતં જલજન્મભિઃ| હરેચ્છૃઙ્ગાદિભિઃ સુપ્તમસૃગ્વ્યાપિ શિરાવ્યધૈઃ||૫૩||

સ૦-ગાત્રં રજ્જ્વા પટ્ટેન વા દૃઢં સમં બદ્ધોપરિ પ્રચ્છનીયપ્રદેશસ્ય, તથા સ્નાય્વાદિ પરિહરન્, પ્રચ્છાનં કુર્યાત્| કથમ્ ? અધોદેશાત્પ્રવિસૃતૈઃ-પ્રવૃત્તૈઃ, પદૈરુપરિગામિભિઃ-ઊર્ધ્વપ્રસારિભિઃ| કિમ્ભૂતૈઃ પદૈઃ ? ન ગાઢૈઃ-ન ખરૈઃ, ન ઘનૈઃ-ન નિરન્તરૈઃ, ન ચ તિર્યગ્ભિઃ-તિરશ્ચીનૈઃ| તથા, પદે પદં નાચરન્-પદસ્યોપરિ પદમકુર્વન્નિત્યર્થઃ| એકદેશસ્થિતં રક્તં પ્રચ્છાનેનાકર્ષેત્| ગ્રથિતં ગ્રન્થ્યર્બુદાદિષુ રક્તં જલૌકાભિરપહરેત્| સુપ્તં-નિશ્ચેતનં સત્ સ્થાને પ્રસુપ્ત્યાદિવિકારિ, શૃઙ્ગાદિભિર્હરેત્| વ્યાપિ-સર્વશરીરસ્ય, લોહિતં શિરાવ્યધૈરાકર્ષેત્|

Adhikarana pracchAnasya viShayAntaram (54) · Śloka 54

પ્રચ્છાનં પિણ્ડિતે વા સ્યાત્| |૫૪|

સ૦-પિણ્ડિતે રક્તે પ્રચ્છાનં વા સ્યાત્|

Adhikarana jalaukasAM viShAyAntaram (54) · Śloka 54

અવગાઢે જલૌકસઃ| |૫૪|

સ૦-અવગાઢે રક્તે જલૌકસઃ સ્યુઃ|

Adhikarana alAbvAdInAM viShayAntaram (54) · Śloka 54

| ત્વક્સ્થેઽલાબુઘટીશૃઙ્ગમ્|૫૪|

સ૦-ત્વક્સ્થે-ઉત્તાને રક્તે, અલાબુઘટીશૃઙ્ગાણિ સ્યુઃ|

Adhikarana shirAvyadhasya niyatatvam (54) · Śloka 54

| શિરૈવ વ્યાપકેઽસૃજિ||૫૪||

સ૦-સર્વશરીરવ્યાપકે રક્તે શિરૈવ ભવતિ| શિરાયાં મતવિકલ્પો નાસ્ત્યેવેત્યેવશબ્દાર્થઃ|

Adhikarana shRu~ggAdInAM viShayAntarANi (55) · Śloka 55

વાતાદિધામ વા શૃઙ્ગજલૌકોલાબુભિઃ ક્રમાત્| |૫૫|

સ૦- અથવા વાતાદિસ્થાનસ્થિતં રક્તં યથાક્રમં શૃઙ્ગાદિભિર્હરેત્|

Adhikarana srutaraktasya shItopacArAtishaye doShaH (26) · Śloka 26

સ્ત્રતાસૃજઃ પ્રદેહાદ્યૈઃ શીતૈઃ સ્યાદ્વાયુકોપતઃ||૫૫|| સતોદકણ્ડૂઃ શોફસ્તં સર્પિષોષ્ણેન સેચયેત્| ૫૫ ૧/૨| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતા- યામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને શસ્ત્રવિ- ધિર્નામ ષઙ્વિંશોઽધ્યાયઃ||૨૬||

સ૦-સ્રુતરક્તસ્ય નરસ્ય શીતલૈઃ પ્રલેપાદિભિસ્થોદકણ્ડૂયુતઃ શોફો વાતકોપાત્ સ્યાત્| તં-તાદૃશં શોફં, ઘૃતેનોષ્ણેન સેચયેદિતિ| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્રશ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયટીકા- યાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં સૂત્રસ્થાને શસ્ત્રવિધિર્નામ ષડ્વિંશોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ|| ૨૬||