26. śastravidhiradhyāyaḥ

Adhikarana shastravidhiradhyAyaH (2-3) · Śloka 3

અથાતઃ શસ્ત્રવિધિમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે|૨| )|૩|

Adhikarana ShaDviMshatiH shastrANiteShAmupayogaH ShavDishatishastrANAM nAmAni (1-3.5) · Śloka 3

ષડ્વિંશતિઃ સુકર્મારૈર્ઘટિતાનિ યથાવિધિ| શસ્ત્રાણિ રોમવાહીનિ બાહુલ્યેનાઙ્ગુલાનિ ષટ્||૧|| સુરૂપાણિ સુધારાણિ સુગ્રહાણિ ચ કારયેત્| અકરાલાનિ સુધ્માતસુતીક્ષ્ણાવર્તિતેઽયસિ||૨|| સમાહિતમુખાગ્રાણિ નીલમ્ભોજચ્છવીનિ ચ| નામાનુગતરૂપાણિ સદા સન્નિહિતાનિ ચ||૩|| સ્વોન્મનાર્ધચતુર્થાંશફલાન્યેકૈકશોઽપિ ચ| પ્રાયો દ્વિત્રાણિ, યુઞ્જીત તાનિ સ્થાનવિશેષતઃ||૪|| (મણ્ડલાગ્રં વૃદ્ધિપત્રમુત્પલાધ્યર્દ્ધધારકે| સર્પૈષણ્યૌ વેતસાખ્યં શરાર્યાસ્યત્રિકૂર્ચકે||૧|| કુશાસ્યં સાટવદનમન્તર્વક્રાર્ધચન્દ્રકે (કમ્)| વ્રીહિમુખં કુઠારી ચ શલાકાઙ્ગુલિશસ્ત્રકે||૨|| બડિશં કરપત્રાખ્યં કર્તરી નખશસ્ત્રકમ્| દન્તલેખનકં સૂચ્યઃ કૂર્ચો નામ ખ્રજાહ્વયમ્||૩|| આરા ચતુર્વિધાકારા તથા સ્યાત્કર્ણવેધની(નમ્)||૩.૫||

Adhikarana 1 maNDalAgraM shastram (5) · Śloka 5

મણ્ડલાગ્રં ફલે તેષાં તર્જન્યન્તર્નખાકૃતિ| લેખને છેદને યોજ્યં પોથકીશુણ્ડિકાદિષુ||૫||

Adhikarana 2 vRuddhipatraM (6-7) · Śloka 7

વૃદ્ધિપત્રં ક્ષુરાકારં છેદભેદનપાટને| ઋજ્વગ્રમુન્નતે શોફે ગમ્ભીરે ચ તદન્યથા||૬|| નતાગ્રં પૃષ્ઠતો દીર્ઘહ્રસ્વવક્ત્રં યથાશ્રયમ્| |૭|

Adhikarana 3 utpalapatraM,4 adhyarddadhAraM shastram (7) · Śloka 7

| ઉત્પલાધ્યર્ધધારાખ્યે ભેદને છેદને તથા||૭||

Adhikarana 5 sarpAsyaM shastram (8) · Śloka 8

સર્પાસ્યં ઘ્રાણકર્ણાર્શશ્ચ્છેદનેઽર્ધાઙ્ગુલં ફલે| |૮|

Adhikarana 6 anveShaNA eShaNI bhedanArthA eShaNI ca shastram (8-9) · Śloka 9

| ગતેરન્વેષણે શ્લક્ષ્ણા ગણ્ડૂપદમુખૈષણી||૮|| ભેદનાર્થેઽપરા સૂચીમુખા મૂલનિવિષ્ટખા| |૯|

Adhikarana 7 vetasapatraM shastram (9) · Śloka 9

| વેતસં વ્યઘને|૯|

Adhikarana 8 sharArimukhaM shastram,9 trikUrcakaM shastram (9) · Śloka 9

| સ્રાવ્યે શરાર્યાસ્યત્રિકૂર્ચકે||૯||

Adhikarana 10 kushapatraM shatram11 ATAmukhaM shastram (10) · Śloka 10

કુશાટાવદને સ્રાવ્યે હ્યઙ્ગુલં સ્યાત્તયોઃ ફલમ્| |૧૦|

Adhikarana 12 antarmukhaM shastram (10-11) · Śloka 11

| તદ્વદન્તર્મુખં તસ્ય ફલમધ્યર્ધમઙ્ગુલમ્||૧૦|| અર્ધચન્દ્રાનનં ચૈતત્| |૧૧|

Adhikarana 13 vrIhimukhaM shastraM (11) · Śloka 11

તથાધ્યર્ધાઙ્ગુલં ફલે| વ્રીહિવક્ત્રં પ્રયોજ્યં ચ તચ્છિરોદરયોર્વ્યધે||૧૧||

Adhikarana 14 kuThArI shastram (12) · Śloka 12

પૃથુઃ કુઠારી ગોદન્તસદૃશાર્ધાઙ્ગુલાનના| તયોર્ધ્વદણ્ડયા વિધ્યેદુપર્યસ્થાં સ્થિતાં શિરામ્||૧૨||

Adhikarana 15 shalAkA shastram (13) · Śloka 13

તામ્રી શલાકા દ્વિમુખી મુખે કુરુબકાકૃતિઃ| લિઙ્ગનાશં તયા વિધ્યેત્|૧૩|

Adhikarana 16 a~gulIshastram (13-15) · Śloka 15

| કુર્યાદઙ્ગુલિશસ્ત્રકમ્||૧૩|| મુદ્રિકાનિર્ગતમુખં ફલે ત્વર્ધાઙ્ગુલાયતમ્| યોગતો વૃદ્ધિપત્રેણ મણ્ડલાગ્રેણ વા સમમ્||૧૪|| તત્પ્રદેશિન્યગ્રપર્વપ્રમાણાર્પણમુદ્રિકમ્| સૂત્રબદ્ધં ગલસ્રોતોરોગચ્છેદનભેદને||૧૫||

Adhikarana 17 baDishaM shastram (16) · Śloka 16

ગ્રહણે શુણ્ડિકાર્માદેર્બડિશં સુનતાનનમ્| |૧૬|

Adhikarana 18 karapatraM shastram (16-17) · Śloka 17

| છેદેઽસ્ત્થ્નાં કરપત્રં તુ ખરધારં દશાઙ્ગુલમ્||૧૬|| વિસ્તારે દ્વ્યઙ્ગુલં સૂક્ષ્મદન્તં સુત્સરુબન્ધનમ્| |૧૭|

Adhikarana 19 kartarI shastram (17) · Śloka 17

| સ્નાયુસૂત્રકચચ્છેદે કર્તરી કર્તરીનિભા||૧૭||

Adhikarana 20 nakhashastram (18) · Śloka 18

વક્ત્રર્જુધારં દ્વિમુખં નખશસ્ત્રં નવાઙુલમ્| સૂક્ષ્મશલ્યોદ્ધૃતિચ્છેદમેદપ્રચ્છાનલેખને||૧૮||

Adhikarana 21 dantalekhanakaM shastram (19) · Śloka 19

અધુના દન્તલેખનશસ્ત્રમાહ એકધારં ચતુષ્કોણં પ્રબદ્ધાકૃતિ ચૈકતઃ| દન્તલેખનકં તેન શોધયેદ્વન્તશર્કરામ્||૧૯||

Adhikarana 22 sUcItrayaM shastram (20-22) · Śloka 22

અધુના સૂચીશસ્ત્રમાહ વૃત્તા ગૂઢદૃઢાઃ પાશે તિસ્રઃ સૂચ્યોઽત્ર સીવને| માંસલાનાં પ્રદેશાનાં ત્ર્યસ્રા ત્ર્યઙ્ગુલમાયતા||૨૦|| અલ્પમાંસાસ્થિસન્ધિસ્થવ્રણાનાં દ્વ્યઙ્ગુલાયતા| વ્રીહિવક્ત્રા ધનુર્વક્ત્રા પક્વામાશયમર્મસુ||૨૧|| સા સાર્ધદ્વ્યઙ્ગુલા| |૨૨|

Adhikarana 23 kUrcaH shastram (22-23) · Śloka 23

અધુના કૂર્ચં લિલક્ષયિષુરાહ સર્વવૃત્તાસ્તાશ્ચતુરઙ્ગુલાઃ| કૂર્ચો વૃત્તૈકપીઠસ્થાઃ સપ્તાષ્ટૌ વા સુબન્ધનાઃ||૨૨|| સ યોજ્યો નીલિકાવ્યઙ્ગકેશશાતેષુ કુટ્ટને| |૨૩|

Adhikarana 24 khajaH shastram (23-24) · Śloka 24

| અર્ધાઙ્ગુલમુખૈર્વૃત્તૈરષ્ટાભિઃ કણ્ટકૈઃ ખજઃ||૨૩|| પાણિભ્યાં મથ્યમાનેન ઘ્રાણાત્તેન હરેદસૃક્| |૨૪|

Adhikarana 25 karNavevyadhanaM shastram (24) · Śloka 24

| વ્યધનં કર્ણપાલીનાં યૂથિકામુકુલાનનમ્||૨૪||

Adhikarana 26 ArA shastram (25-26) · Śloka 26

આરાઽર્ધાઙ્ગુલવૃત્તાસ્યા તત્પ્રવેશા તથોર્ધ્વતઃ| ચતુરસ્રા, તયા વિધ્યેચ્છોફં પક્વામસંશયે||૨૫|| કર્ણપાલીં ચ બહલાં| |૨૬|

Adhikarana karNavedhanI sUcI (26) · Śloka 26

બહલાયાશ્ચ શસ્યતે| સૂચી ત્રિભાગસુષિરા ત્ર્યઙ્ગુલા કર્ણવેધની||૨૬||

Adhikarana anushastrANi (27-28) · Śloka 28

જલૌકઃક્ષારદહનકાચોપલનખાદયઃ| અલૌહાન્યનુશસ્ત્રાણિ, તાન્યેવં ચ વિકલ્પયેત્||૨૭|| અપરાણ્યપિ યન્ત્રાદીન્વુપયોગં ચ યૌગિકમ્| |૨૮|

Adhikarana shastra kAryANi (28-29) · Śloka 29

| ઉત્પાટ્યપાટ્યસીવ્યૈષ્યલેખ્યપ્રચ્છાનકુટ્ટનમ્||૨૮|| છેદ્યં ભેદ્યં વ્યધો મન્થો ગ્રહો દાહશ્ચ તત્ક્રિયાઃ| |૨૯|

Adhikarana shastradoShAH (29-30) · Śloka 30

શસ્ત્રદોશાનહ | કુણ્ઠખણ્ડતનુસ્થૂલહ્રસ્વદીર્ઘત્વવક્રતાઃ||૨૯|| શસ્ત્રાણાં ખરધારત્વમષ્ટૌ દોષાઃ પ્રકીર્તિતાઃ| |૩૦|

Adhikarana shastragrahaNavidhiH (30-32) · Śloka 32

અધુના શસ્ત્રાણાં ગ્રહણવિધિં દર્શયતિ | છેદભેદનલેખ્યાર્થં શસ્ત્રં વૃન્તફલાન્તરે||૩૦|| તર્જનીમધ્યમાઙ્ગુષ્ઠૈર્ગૃહ્ણીયાત્સુસમાહિતઃ| વિસ્રાવણાનિ વૃન્તાગ્રે તર્જન્યઙ્ગુષ્ઠકેન ચ||૩૧|| તલપ્રચ્છન્નવૃન્તાગ્રં ગ્રાહ્યં વ્રીહિમુખં મુખે| મૂલેષ્વાહરણાર્થાનિ ક્રિયાસૌકર્યતોઽપરમ્||૩૨||

Adhikarana shastrakoshaH (33-34) · Śloka 34

શસ્ત્રકોશમાચષ્ટતે સ્યાન્નવાઙ્ગુલવિસ્તારઃ સુઘનો દ્વાદશાઙ્ગુલઃ| ક્ષૌ મપત્રોર્ણકૌશેયદુકૂલમૃદુચર્મજઃ||૩૩|| વિન્યસ્તપાશઃ સુસ્યૂતઃ સાન્તરોર્ણાર્સ્થશસ્ત્રકઃ| શલાકાપિહિતાસ્યશ્ચ શસ્ત્રકોશઃ સુસઞ્ચયઃ||૩૪||

Adhikarana jalaukasAM viShayaH (35) · Śloka 35

સુકુમારબાલાનામસ્રવિસ્રાવણાર્થં જલૌકસો યોજયેત્ જલૌકસસ્તુ સુખિનાં રક્તસ્રાવાય યોજયેત્| |૩૫|

Adhikarana varjyA jalaukasaH (35-37) · Śloka 37

તાશ્ચ દ્વિપ્રકારાઃ,- સવિષા નિર્વિષાશ્ચ| તત્ર સવિષાણાં સાપાયત્વાત્તા એવ તાવલ્લક્ષયતિ | દુષ્ટામ્બુમત્સ્યભેકાહિશવકોથમલોદ્ભવાઃ||૩૫|| રક્તાઃ શ્વેતા ભૃશં કૃષ્ણાશ્ચપલાઃ સ્થૂલપિચ્છિલાઃ| ઇન્દ્રાયુધવિચિત્રોર્ધ્વરાજયો રોમશાશ્ચ તાઃ||૩૬|| સવિષા વર્જયેત્| |૩૭|

Adhikarana varjyAprayoge doShaH varjyAdoShe cikitsA (37) · Śloka 37

તાભિઃ કણ્ડૂપાકજ્વરભ્રમાઃ| વિષપિત્તાસ્રનુત્કાર્યં તત્ર|૩૭|

Adhikarana grAhyA jalaukasaH (37-38) · Śloka 38

| શુદ્ધામ્બુજાઃ પુનઃ||૩૭|| નિર્વિષાઃ શૈવલશ્યાવા વૃત્તા નીલોર્ધ્વરાજયઃ| કષાયપૃષ્ઠાસ્તન્વઙ્ગ્યઃ કિઞ્ચિત્પીતોદરાશ્ચ યાઃ||૩૮||

Adhikarana grAhyAsvapi mattA varjyAH (39) · Śloka 39

તા અપ્યસમ્યગ્વમનાત્ પ્રતતં ચ નિપાતનાત્| સીદન્તીઃ સલિલં પ્રાપ્ય રક્તમત્તા ઇતિ ત્યજેત્||૩૯||

Adhikarana jalaukasAM prayogaH (40-41) · Śloka 41

અથેતરા નિશાકલ્કયુક્તેઽમ્ભસિ પરિપ્લુતાઃ| અવન્તિસોમે તક્રે વા પુનશ્ચાશ્વાસિતા જલે||૪૦|| લાગયેદ્દૃતમૃત્સ્તન્યરક્તશસ્ત્રનિપાતનૈઃ| પિબન્તીરુન્નતસ્કન્ધાશ્છાદયેન્મૃદુવાસસા||૪૧||

Adhikarana jalaukAH prathamaM duShTaM raktaM pibati (42-1) · Śloka 1

સમ્પૃક્તાદ્દુષ્ટશુદ્ધાસ્રાજ્જલૌકા દુષ્ટશોણિતમ્| આદત્તે પ્રથમં હંસઃ ક્ષીરં ક્ષીરોદકાદિવ||૪૨|| (ગુલ્માર્શોવિદ્રધીન્ કુષ્ઠવાતરક્તગલામયાન્| નેત્રરુગ્વિષવીસર્પાન્ શમયન્તિ જલૌકસઃ| )||૧||

Adhikarana jalaukasAM mokShaNakAlaH (43) · Śloka 43

દંશસ્ય તોદે કણ્ડ્વાં વા મોક્ષયેત્| |૪૩|

Adhikarana mokShitAnAM kRutyam (43) · Śloka 43

વામયેચ્ચ તામ્| પટુતૈલાક્તવદનાં શ્લક્ષ્ણકણ્ડનરૂષિતામ્||૪૩||

Adhikarana saptAhAdarvAk jalaukasAM punaH prayo niShedhaH (44) · Śloka 44

રક્ષન્ રક્તમદાદ્ભૂયઃ સપ્તાહં તા ન પાતયેત્| |૪૪|

Adhikarana jalaukasAM samyagvamanalakShaNam (44) · Śloka 44

| પૂર્વવત્ પટુતા દાર્ઢ્યં સમ્યગ્વાન્તે જલૌકસામ્||૪૪||

Adhikarana ativAnte lakShaNam (45) · Śloka 45

ક્લમોઽતિયોગાન્મૃત્યુર્વા| |૪૫|

Adhikarana durvAnte lakShaNam (45) · Śloka 45

દુર્વાન્તે સ્તબ્ધતા મદઃ| |૪૫|

Adhikarana jalaukasAM pAlanavidhiH (45-46) · Śloka 46

| અન્યત્રાન્યત્ર તાઃ સ્થાપ્યા ઘટે મૃત્સ્નામ્બુગર્ભિણિ||૪૫|| લાલાદિકોથનાશાર્થં, સવિષાઃ સ્યુસ્તદન્વયાત્| |૪૬|

Adhikarana daMshAparisrAve strAvaNauShadham (46) · Śloka 46

| અશુદ્ધૌ સ્રાવયેદ્દંશાન્ હરિદ્રાગુડમાક્ષિકૈઃ||૪૬||

Adhikarana daMshastrAvAnantaraM kRutyam (47) · Śloka 47

શતધૌતાજ્યપિચવસ્તતો લેપાશ્ચ શીતલાઃ| |૪૭|

Adhikarana srAvaphalam (47) · Śloka 47

| દુષ્ટરક્તાપગમનાત્સદ્યો રાગરુજાં શમઃ||૪૭||

Adhikarana dvitIye~ahni punaHsrAvaH (48) · Śloka 48

અશુદ્ધં ચલિતં સ્થાનાત્સ્થિતં રક્તં વ્રણાશયે| વ્યમ્લીભવેત્પર્યુષિતં તસ્માત્તત્સ્રાવયેત્પુનઃ||૪૮||

Adhikarana alAbughaTikayoraviShayaH (49) · Śloka 49

યુઞ્જ્યાન્નાલાબુઘટિકા રક્તે પિત્તેન દૂષિતે| તાસામનલસંયોગાત્|૪૯|

Adhikarana alAbughaTikayorviShayaH (49) · Śloka 49

| યુઞ્જ્યાત્તુ કફવાયુના||૪૯||

Adhikarana shRu~ggasyAviShayaH (50) · Śloka 50

કફેન દુષ્ટં રુધિરં ન શૃઙ્ગેણ વિનિર્હરેત્| સ્કન્નત્વાત્|૫૦|

Adhikarana shRu~ggasya viShayaH (50) · Śloka 50

| વાતપિત્તાભ્યાં દુષ્ટમ્ શૃઙ્ગેણ નિર્હરેત્||૫૦||

Adhikarana pracchAnavidhiH pracchAnasya viShayaH jalaukasAM viShayaH shRu~ggAlAbughaTikAnAM viShayaH shirAvyadhasya viShayaH (51-53) · Śloka 53

ગાત્રં બદ્ધોપરિ દૃઢં રજ્જ્વા પટ્ટેન વા સમમ્| સ્નાયુસન્ધ્યસ્થિમર્માણિ ત્યજન્ પ્રચ્છાનમાચરેત્||૫૧|| અધોદેશપ્રવિસૃતૈઃ પદૈરુપરિગામિભિઃ| ન ગાઢઘનતિર્યગ્ભિર્ન પદે પદમાચરન્||૫૨|| પ્રચ્છાનેનૈકદેશસ્થં ગ્રથિતં જલજન્મભિઃ| હરેચ્છૃઙ્ગાદિભિઃ સુપ્તમસૃગ્વ્યાપિ શિરાવ્યધૈઃ||૫૩||

Adhikarana pracchAnasya viShayAntaram (54) · Śloka 54

પ્રચ્છાનં પિણ્ડિતે વા સ્યાત્| |૫૪|

Adhikarana jalaukasAM viShAyAntaram (54) · Śloka 54

અવગાઢે જલૌકસઃ| |૫૪|

Adhikarana alAbvAdInAM viShayAntaram (54) · Śloka 54

| ત્વક્સ્થેઽલાબુઘટીશૃઙ્ગમ્|૫૪|

Adhikarana shirAvyadhasya niyatatvam (54) · Śloka 54

| શિરૈવ વ્યાપકેઽસૃજિ||૫૪||

Adhikarana shRu~ggAdInAM viShayAntarANi (55) · Śloka 55

વાતાદિધામ વા શૃઙ્ગજલૌકોલાબુભિઃ ક્રમાત્| |૫૫|

Adhikarana srutaraktasya shItopacArAtishaye doShaH (26) · Śloka 26

સ્ત્રતાસૃજઃ પ્રદેહાદ્યૈઃ શીતૈઃ સ્યાદ્વાયુકોપતઃ||૫૫|| સતોદકણ્ડૂઃ શોફસ્તં સર્પિષોષ્ણેન સેચયેત્| ૫૫ ૧/૨| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતા- યામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને શસ્ત્રવિ- ધિર્નામ ષઙ્વિંશોઽધ્યાયઃ||૨૬||