26. śastravidhiradhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

अथेदानीं षड्विंशाध्यायरम्भः शस्त्रस्वरूपविज्ञानार्थः|

Adhikarana shastravidhiradhyAyaH (2-3) · Śloka 3

अथातः शस्त्रविधिमध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे|२| )|३|

स०-शस्त्रस्य विधिः शस्त्रविधिः| शेषं पूर्ववत्|

Adhikarana ShaDviMshatiH shastrANiteShAmupayogaH ShavDishatishastrANAM nAmAni (1-3.5) · Śloka 3

षड्विंशतिः सुकर्मारैर्घटितानि यथाविधि| शस्त्राणि रोमवाहीनि बाहुल्येनाङ्गुलानि षट्||१|| सुरूपाणि सुधाराणि सुग्रहाणि च कारयेत्| अकरालानि सुध्मातसुतीक्ष्णावर्तितेऽयसि||२|| समाहितमुखाग्राणि नीलम्भोजच्छवीनि च| नामानुगतरूपाणि सदा सन्निहितानि च||३|| स्वोन्मनार्धचतुर्थांशफलान्येकैकशोऽपि च| प्रायो द्वित्राणि, युञ्जीत तानि स्थानविशेषतः||४|| (मण्डलाग्रं वृद्धिपत्रमुत्पलाध्यर्द्धधारके| सर्पैषण्यौ वेतसाख्यं शरार्यास्यत्रिकूर्चके||१|| कुशास्यं साटवदनमन्तर्वक्रार्धचन्द्रके (कम्)| व्रीहिमुखं कुठारी च शलाकाङ्गुलिशस्त्रके||२|| बडिशं करपत्राख्यं कर्तरी नखशस्त्रकम्| दन्तलेखनकं सूच्यः कूर्चो नाम ख्रजाह्वयम्||३|| आरा चतुर्विधाकारा तथा स्यात्कर्णवेधनी(नम्)||३.५||

स०-बाहुल्येन शस्त्राणि षडङ्गुलानि भवन्ति| तथा षड्विंशतिसङ्ख्यानि, तथा सुकर्मारैः-कर्मकुशलैर्नरैः, यथाविधि { घटितानि }-सम्यङ्निष्पादितानि, तथा रोमवाहीनि-लोमशातनसमर्थानि, तथा सुरूपाणि-शोभनाकाराणि, तथा सुधाराणि-शोभनधाराणि, तथा सुखेन गृह्यन्ते-सुग्रहाणि च, कारयेत्| क्व ? अयसि| कीदृशे ? सुष्ठु ध्मातं सुध्मातं, तथा सुतीक्ष्णं स्वावर्तितं च यदयः-शस्त्रं, तस्मिन्| कीदृशानि शस्त्राणि ? अकरालानि-सुदर्शनानि| तथा, समाहितं-सुष्ठुकृतं, मुखाग्रं-फलं, येषां तानि समाहितमुखाग्राणि| तथा, नीलोत्पलद्युतीनि| तथा, नाम्नाऽनुगतं रूपं येषां तानि-अन्वर्थनामानीत्यर्थः| तथा, सर्वकालं सन्निहितानि-समीपस्थानि| तथा, स्वं च तदुन्मानं च स्वोन्मानं-आत्मीयं प्रमाणं, तस्मात्सकाशादर्धम्, तस्य चतुर्थांशः-अष्टभागः, फलं येषां तान्येवम्| अपि चेति समुच्चये| एवंविधानि शस्त्राण्येकैकशः स्थानविशेषात् द्वित्राणि प्रयुञ्जीत| एकैकश इति "एकं बहुव्रीहिवत् " इति द्वित्वसुब्लोपौ, ततः शस्प्रत्ययः|

Adhikarana 1 maNDalAgraM shastram (5) · Śloka 5

मण्डलाग्रं फले तेषां तर्जन्यन्तर्नखाकृति| लेखने छेदने योज्यं पोथकीशुण्डिकादिषु||५||

स०-तेषां शस्त्राणां मध्ये मण्डलाग्रं नाम शस्त्रम्| कीदृक् ? फलोद्देशे तर्जन्या अन्तर्नखस्तर्जन्यन्तर्नखः तस्येवाकृतिर्यस्य तदेवम्| क्वैतद्योज्यम् ? इत्याह-लेखने छेदने च पोथक्यादिषु योज्यम्| आदिशब्देन वर्त्मरोगादयो गृह्यन्ते|

Adhikarana 2 vRuddhipatraM (6-7) · Śloka 7

वृद्धिपत्रं क्षुराकारं छेदभेदनपाटने| ऋज्वग्रमुन्नते शोफे गम्भीरे च तदन्यथा||६|| नताग्रं पृष्ठतो दीर्घह्रस्ववक्त्रं यथाश्रयम्| |७|

स०-वृद्धिपत्रं नाम शस्त्रं क्षुराकारं स्यात्| तच्च छेदनादिषु योज्यमिति प्रकृतम्| फलपरिमाणं तूक्तमेव| कीदृक् ? ऋजु-स्पष्टमग्रं यस्य तदृज्वग्रम्, तदुन्नते शोफे स्यात्| गम्भीरे तु शोफे तत्-वृद्धिपत्रमन्यथा| कथमन्यथा ? इत्याह-नतेत्यादि| पृष्ठतः-पृष्ठदेशे, नतमग्रं यस्य तन्नताग्रं भवतीति|

Adhikarana 3 utpalapatraM,4 adhyarddadhAraM shastram (7) · Śloka 7

| उत्पलाध्यर्धधाराख्ये भेदने छेदने तथा||७||

स०-{ यथायथं-यथास्वं, दीर्घवक्त्रं ह्रस्ववक्त्रं च युञ्ज्यात्| } उत्पलं चाध्यर्धधारं च, ते आख्ये ययोस्त उत्पलाध्यर्धधाराख्ये शस्त्रे यथाक्रमं दीर्घह्रस्ववक्त्रे भवथः| उत्पलपत्रं दीर्घमुखमध्यर्धधारं तु ह्रस्ववक्त्रमित्यर्थः| ते भेदने छेदने च योज्ये| तथेति समुच्चये, पाटने च योज्य इत्यर्थः|

Adhikarana 5 sarpAsyaM shastram (8) · Śloka 8

सर्पास्यं घ्राणकर्णार्शश्च्छेदनेऽर्धाङ्गुलं फले| |८|

स०-सर्पवक्त्रं नाम शस्त्रं नामानुगताकारं घ्राणार्शश्च्छेदने कर्णार्शश्छेदने च योज्यम्| तच्च फलेऽर्धाङ्गुलं भवति|

Adhikarana 6 anveShaNA eShaNI bhedanArthA eShaNI ca shastram (8-9) · Śloka 9

| गतेरन्वेषणे श्लक्ष्णा गण्डूपदमुखैषणी||८|| भेदनार्थेऽपरा सूचीमुखा मूलनिविष्टखा| |९|

स०-एषणी नाम शस्त्रम् गतेर्व्रणानामन्वेषणे योज्यम्| कीदृशी ? श्लक्ष्णा-कोमलस्पर्शा| तथा, गण्डूपदमुखमिव मुखं यस्याः सा गण्डूपदमुखा| द्वितीयामेषणीमाह- स०-अपरैषणी भेदनार्थे सूचीमुखा स्यात्| तथा, मूले निविष्टं-कृतं, खं-छिद्रं, यस्याः सा मूलनिविष्टखा|

Adhikarana 7 vetasapatraM shastram (9) · Śloka 9

| वेतसं व्यघने|९|

स०- वेतसं- वेतसपत्राकारं शस्त्रम्, षडङ्गुलं पूर्वोक्तफलम्| तच्च व्यधने योज्यम्|

Adhikarana 8 sharArimukhaM shastram,9 trikUrcakaM shastram (9) · Śloka 9

| स्राव्ये शरार्यास्यत्रिकूर्चके||९||

स०-शरारिः-आठ्याख्यः पक्षिविशेषः| शरार्यास्यं नाम शस्त्रं त्रिकूर्चके च स्राव्ये योज्यम्|

Adhikarana 10 kushapatraM shatram11 ATAmukhaM shastram (10) · Śloka 10

कुशाटावदने स्राव्ये ह्यङ्गुलं स्यात्तयोः फलम्| |१०|

स०-कुशाटा नाम शस्त्रं वदने स्राव्ये योज्यम्| तयोः-शरारिकुशाटयोः, फलं द्व्यङ्गुलप्रमाणं स्यात्|

Adhikarana 12 antarmukhaM shastram (10-11) · Śloka 11

| तद्वदन्तर्मुखं तस्य फलमध्यर्धमङ्गुलम्||१०|| अर्धचन्द्राननं चैतत्| |११|

स०-अन्तर्मुखं नाम शस्त्रं तद्वत्-कुशाटातुल्यम्| तस्य-अन्तर्मुखस्य, फलं सार्धमङ्गुलं स्यात्| तथा-कुशाटातुल्यमेतदपि, अर्धचन्द्रास्यसंज्ञं शस्त्रम्| चः समुच्चये भिन्नक्रमे|

Adhikarana 13 vrIhimukhaM shastraM (11) · Śloka 11

तथाध्यर्धाङ्गुलं फले| व्रीहिवक्त्रं प्रयोज्यं च तच्छिरोदरयोर्व्यधे||११||

स०-व्रीहिवक्त्रमप्यध्यर्धाङ्गुलं फले स्यात्| तच्च शिराव्यध उदरव्यधे च योज्यम्|

Adhikarana 14 kuThArI shastram (12) · Śloka 12

पृथुः कुठारी गोदन्तसदृशार्धाङ्गुलानना| तयोर्ध्वदण्डया विध्येदुपर्यस्थां स्थितां शिराम्||१२||

स०-कुठारी नाम शस्त्रं पृथुः-विस्तीर्णसंस्थानदण्डा| तथा, गोदन्तसदृशमर्धाङ्गुलमाननं यस्याः सैवम्| तया-कुठारिकया, ऊर्ध्वदण्डया सत्या शिरामस्थ्नामुपरि स्थितां विध्येत्|

Adhikarana 15 shalAkA shastram (13) · Śloka 13

ताम्री शलाका द्विमुखी मुखे कुरुबकाकृतिः| लिङ्गनाशं तया विध्येत्|१३|

स०-ताम्रमयी शलाका द्विमुखी स्यात्| सा च मुखे कुरुबकाकृतिः-रक्तसहचरपुष्पमुकुलाकारा स्यात्| तया शलाकया, लिङ्गनाशं-कफोत्थपटलसंज्ञं, विध्येत्|

Adhikarana 16 a~gulIshastram (13-15) · Śloka 15

| कुर्यादङ्गुलिशस्त्रकम्||१३|| मुद्रिकानिर्गतमुखं फले त्वर्धाङ्गुलायतम्| योगतो वृद्धिपत्रेण मण्डलाग्रेण वा समम्||१४|| तत्प्रदेशिन्यग्रपर्वप्रमाणार्पणमुद्रिकम्| सूत्रबद्धं गलस्रोतोरोगच्छेदनभेदने||१५||

स०-अङ्गुलिशस्त्रकं कुर्यात्| कीदृशम् ? मुद्रिकया-ऊर्मिकया, निर्गतं-निष्क्रान्तं, मुखं यस्य तन्मुद्रिकानिर्गतमुखम्| फले तु-तस्मिन्मुखे, अर्धाङ्गुलदीर्घम्| योगतः-संस्थानेन, वृद्धिपत्रेण मण्डलाग्रेण वा तुल्यम्| कियत्प्रमाणाऽस्य मुद्रिका कार्या ? इत्याह-तत्प्रदेशिन्यग्रेत्यादि| तस्य-वैद्यस्य, या प्रदेशिनी तस्या यदग्रपर्व तस्य यत्प्रमाणं तेनार्प्यत इति तत्प्रदेशिन्यग्रपर्वप्रमाणार्पणी-भिषक्तर्जन्यग्रपर्वप्रवेशाग्रच्छिद्रा, मुद्रिका यस्मिन् तत् तत्प्रदेशिन्यग्रपर्वप्रमाणार्पणमुद्रिकम्| तथा, सूत्रेण बद्धं-सूत्रबद्धम्, सूत्रेण बद्ध्वा मणिबन्धे योज्यमित्यर्थः| गलस्रोतोरोगाणां छेदने भेदने च तद्योज्यम्|

Adhikarana 17 baDishaM shastram (16) · Śloka 16

ग्रहणे शुण्डिकार्मादेर्बडिशं सुनताननम्| |१६|

स०-बडिशं नाम शस्त्रं शुण्डिकार्मादेर्ग्रहणे योज्यम्| आदिशब्देन प्रतिजिह्विकादेर्ग्रहणम्| कीदृशं तत् ? सुनतं-अङ्कुशवदानतं, आननं-मुखं, यस्य तदेवम्|

Adhikarana 18 karapatraM shastram (16-17) · Śloka 17

| छेदेऽस्त्थ्नां करपत्रं तु खरधारं दशाङ्गुलम्||१६|| विस्तारे द्व्यङ्गुलं सूक्ष्मदन्तं सुत्सरुबन्धनम्| |१७|

स०-करपत्रं नाम शस्त्रं खरधारं, तथा दशाङ्गुलं दैर्घ्येण, द्व्यङ्गुलं विस्तारेण, सूक्ष्मा दन्ता यस्य तत्सूक्ष्मदन्तम्| तथा, त्सरुः-मुष्टिः, बन्धनं-ग्रहणम्, शोभने त्सरुबन्धने यस्य तत् सुत्सरुबन्धनम्| अभिधानकोशे यद्यपि 'त्सरुः-असिमुष्टिः' इत्यभ्यधायि, तथाऽपि मुष्टिमात्रस्येहोपलक्षणार्थत्वात् मुष्टावप्युपपन्नमेव|

Adhikarana 19 kartarI shastram (17) · Śloka 17

| स्नायुसूत्रकचच्छेदे कर्तरी कर्तरीनिभा||१७||

स०-कर्तरी नाम शस्त्रं कर्तरीसदृशं स्नाय्वादिच्छेदे योज्यम्|

Adhikarana 20 nakhashastram (18) · Śloka 18

वक्त्रर्जुधारं द्विमुखं नखशस्त्रं नवाङुलम्| सूक्ष्मशल्योद्धृतिच्छेदमेदप्रच्छानलेखने||१८||

स०-नखशस्त्रं-नखच्छेदकं, प्रसिद्धम्| तच्च वक्त्रा ऋजुश्च धारा यस्य तदेवम्| तस्यैकं मुखं वक्त्रमन्यदृजु-स्पष्टम्| तथा, नवाङ्गुलं-नवाङुलप्रमाणम्, न तु षडङ्गुलम्| एतच्च सूक्ष्मशल्यस्य-कण्टकादेरुद्धरणदौ नखच्छेदने भेदने { प्रच्छाने लेखने } च योज्यम्|

Adhikarana 21 dantalekhanakaM shastram (19) · Śloka 19

अधुना दन्तलेखनशस्त्रमाह एकधारं चतुष्कोणं प्रबद्धाकृति चैकतः| दन्तलेखनकं तेन शोधयेद्वन्तशर्कराम्||१९||

स०-एकधारं-एकस्मिन् प्रदेशे { धारा यस्य तदेवम्| } तथा, चतुष्कोणम्| तथा, एकतः-एकस्मिन्देशे प्रबद्धा आकृतिर्यस्य तत्| तद्दन्तलेखनकं नाम शस्त्रम्| तेन दन्तशर्करां शोधयेत्|

Adhikarana 22 sUcItrayaM shastram (20-22) · Śloka 22

अधुना सूचीशस्त्रमाह वृत्ता गूढदृढाः पाशे तिस्रः सूच्योऽत्र सीवने| मांसलानां प्रदेशानां त्र्यस्रा त्र्यङ्गुलमायता||२०|| अल्पमांसास्थिसन्धिस्थव्रणानां द्व्यङ्गुलायता| व्रीहिवक्त्रा धनुर्वक्त्रा पक्वामाशयमर्मसु||२१|| सा सार्धद्व्यङ्गुला| |२२|

स०-अत्र-एषु शस्त्रेषु मध्ये, सीवने-सीवनविषये, तिस्रः सूच्यः स्युः| किम्भूताः ? वृत्ताः-वर्तुलाः, पाशे गूढास्तथा दृढाः सारत्वात्| आसां च प्रत्येकं संस्थानविशेषेण विशेषोपयोगमाह- स०-मांसलानां-बहुमांसानां, शरीरदेशानां त्र्यस्रा मुखे सूची स्यात्| सङ्ग्रहेऽप्यवोचत् (सू.अ.३४)-"त्र्यस्राग्रा" इति| त्र्यस्रेति चिन्त्यम्| तथा, त्र्यङ्गुलमायता-त्र्यङ्गुलदीर्घा| वृत्तत्वं दृढपाशत्वं चोक्तमेव सामान्यलक्षणेन| स०-अल्पमांसानां व्रणानां सन्ध्यस्थिसंश्रितानां च द्व्यङ्गुलमायता-दीर्घा| वृत्तमुखत्वं चास्याः सामान्येनोक्तम्| तृतीयामाह- स०-व्रीहिमुखा, चापवत् कुटिला, दैर्घ्येण द्वेऽङ्गुले सार्धे स्यात्| सा च पक्वाशय आमाशये मर्मसु च व्रणानां सीवने योज्या|

Adhikarana 23 kUrcaH shastram (22-23) · Śloka 23

अधुना कूर्चं लिलक्षयिषुराह सर्ववृत्तास्ताश्चतुरङ्गुलाः| कूर्चो वृत्तैकपीठस्थाः सप्ताष्टौ वा सुबन्धनाः||२२|| स योज्यो नीलिकाव्यङ्गकेशशातेषु कुट्टने| |२३|

स०-ताः-सूच्यः, सर्वतो वर्तुला दैर्घ्येण चतुरङ्गुलाः कूर्च इत्युच्यते| किम्भूताः ? वृत्त एकस्मिन् पीठे संस्थिताः| तथा, सप्तसङ्ख्या अष्टौ वा| तथा, शोभनं बन्धनं यासां ताः सुबन्धनाः| अत एवेदं शस्त्रं सूचीकूर्चसंज्ञं शंसन्ति| तथा चार्शश्चिकित्सिते जगाद (हृ. चि. अ. ८|२९)- "अर्शोभ्यो जलजश्शस्त्रसूचीकूर्चैः" इत्यादि| स च-सुबद्धसप्ताष्टसूचीकः कूर्चो, नीलिकादिषु च कुट्टनविषये योज्यः| उपलक्षणार्थत्वाच्चास्य(सौ) श्वित्रेन्द्रलुप्तादिष्वपि योज्यः|

Adhikarana 24 khajaH shastram (23-24) · Śloka 24

| अर्धाङ्गुलमुखैर्वृत्तैरष्टाभिः कण्टकैः खजः||२३|| पाणिभ्यां मथ्यमानेन घ्राणात्तेन हरेदसृक्| |२४|

स०-अष्टाभिः कण्टकैः खज उच्यते| कीदृशैः ? अर्धाङ्गुलप्रमाणं मुखं येषां तैः, तथा वर्तुलैः| तेन-खजेन, हस्ताभ्यां विलोड्यमानेन, नासिकातोऽस्त्रं हरेत्|

Adhikarana 25 karNavevyadhanaM shastram (24) · Śloka 24

| व्यधनं कर्णपालीनां यूथिकामुकुलाननम्||२४||

स०-कर्णपालीनां व्यधने यूथिका नाम शस्त्रं स्यात्| कीदृशी ? मुकुलानना|

Adhikarana 26 ArA shastram (25-26) · Śloka 26

आराऽर्धाङ्गुलवृत्तास्या तत्प्रवेशा तथोर्ध्वतः| चतुरस्रा, तया विध्येच्छोफं पक्वामसंशये||२५|| कर्णपालीं च बहलां| |२६|

स०-अर्धाङ्गुलप्रमाणं वृत्तं आस्यं-मुखं, यस्याः साऽर्धाङ्गुलवृत्तास्या| तथा, स एव-अर्धाङ्गुलप्रमाणः प्रवेशो यस्याः सा तत्प्रवेशा| तथोर्ध्वत इति वृत्तार्धाङ्गुलादुपरिष्टात् तथैव-अर्धाङ्गुलप्रमाणैव चतुरस्रा स्यात्| सा आरानाम शस्त्रम्| तया आरया, शोफं विध्येत्| कदा ? पक्वामसंशये,-किमयं पक्वः शोफ उताम इति सन्देहे| बहलां च कर्णपलीं तया विध्येत्|

Adhikarana karNavedhanI sUcI (26) · Śloka 26

बहलायाश्च शस्यते| सूची त्रिभागसुषिरा त्र्यङ्गुला कर्णवेधनी||२६||

स०-बहलायाः-अतिमांसलायाः कर्णपाल्याश्च, सूची शस्यते,-न केवलमारा| कीदृशी सूची ? त्रिभागः-प्रान्तभागात् सुषिरो यस्याः सैवम्| तथा, त्र्यङ्गुला-दैर्घ्येण| सा च कर्णवेधनी स्यात्|

Adhikarana anushastrANi (27-28) · Śloka 28

जलौकःक्षारदहनकाचोपलनखादयः| अलौहान्यनुशस्त्राणि, तान्येवं च विकल्पयेत्||२७|| अपराण्यपि यन्त्रादीन्वुपयोगं च यौगिकम्| |२८|

स०-जलौकःप्रभृतयोऽनुशस्त्राणि रक्तस्रावकार्यकारणात्| तानि चालौहानि-लोहवर्जितानि| आदिशब्देनायस्कान्तशाकशोफालिकादिखरपत्रादीनां ग्रहणम्| एवं चोक्तेन न्यायेनान्यान्यपि यन्त्रादीनि विकल्पयेत्| आदिशब्देन शस्त्राणां ग्रहणम्| उपयोगं च यौगिकं-साधुतरं, बुद्ध्या निरूपयेत्|

Adhikarana shastra kAryANi (28-29) · Śloka 29

| उत्पाट्यपाट्यसीव्यैष्यलेख्यप्रच्छानकुट्टनम्||२८|| छेद्यं भेद्यं व्यधो मन्थो ग्रहो दाहश्च तत्क्रियाः| |२९|

स०-उत्पाट्यादीनि तत्क्रियाः,-तेषां-षड्विंशतिशस्त्राणां, क्रियाः-कर्माणि, तत्क्रियाः| { तानि षड्विंशतिशस्त्राणि सङ्ग्रहोक्तानि (सू. अ. ३४)- "तद्यथा-दन्तलेखनमण्डलाग्रवृद्धिपत्रोत्पलपत्राध्यर्धधारमुद्रिकाकर्तरीसर्पवक्त्रकरपत्रकुशपत्राटामुखा-न्तर्मुखशरारिमुखत्रिकूर्चकूठारिकाव्रीहिमुखशलाकावेतसपत्राराकर्णव्यधनसूचीसूचीकुर्चखजैषणी-बडिशनखशस्त्राणि|" इति| } उत्पाट्यं-उद्धार्यम्, तत्र नखशस्त्रं प्रयोज्यम्| पाटने वृद्धिपत्रादि| सीवने सूच्यः| लेखने मण्डलाग्रादिः| प्रच्छाने नखशस्त्रादि| कुट्टने कूर्चः| छेदने उत्पलपत्रादि| भेदने एषणी सूचीमुखा| व्यधने वेतसादि| मन्थने खजः| ग्रहे सन्दंशः| दाहे शलाकादिरिति|

Adhikarana shastradoShAH (29-30) · Śloka 30

शस्त्रदोशानह | कुण्ठखण्डतनुस्थूलह्रस्वदीर्घत्ववक्रताः||२९|| शस्त्राणां खरधारत्वमष्टौ दोषाः प्रकीर्तिताः| |३०|

स०-स्पष्टम्

Adhikarana shastragrahaNavidhiH (30-32) · Śloka 32

अधुना शस्त्राणां ग्रहणविधिं दर्शयति | छेदभेदनलेख्यार्थं शस्त्रं वृन्तफलान्तरे||३०|| तर्जनीमध्यमाङ्गुष्ठैर्गृह्णीयात्सुसमाहितः| विस्रावणानि वृन्ताग्रे तर्जन्यङ्गुष्ठकेन च||३१|| तलप्रच्छन्नवृन्ताग्रं ग्राह्यं व्रीहिमुखं मुखे| मूलेष्वाहरणार्थानि क्रियासौकर्यतोऽपरम्||३२||

स०-छेदभेदनलेख़्यार्थं तर्जनीमध्यमाङ्गुष्ठैर्मिलितैः शस्त्रं वृन्तफलान्तरे-वृन्तफलमध्यभागे, गृह्णीयात्| कीदृक् ? सुसमाहितः,-तद्गतमनाः| विस्रावणकार्याणि शरार्यास्यादीनि शस्त्राणि वृन्ताग्रे तर्जन्यङ्गुष्ठाभ्यां गृह्णीयात्| गृह्णीयादित्यनुवर्तते| तलशब्देन पाणितलमुच्यते, आदिलोपाख़्यया तन्त्रयुक्त्या| तलेन प्रच्छ्हन्नं वृन्ताग्रं यस्य तत् व्रीहिमुख़ं मुख़े गृह्णीयात्| शेषं शस्त्रं क्रियासौकर्यतो गृह्णीयात्| सुकरस्य भावः सौकर्यम्| यथा सुकरा पाटनादिका क्रिया स्यात्तथाऽऽददीतेत्यर्थः|

Adhikarana shastrakoshaH (33-34) · Śloka 34

शस्त्रकोशमाचष्टते स्यान्नवाङ्गुलविस्तारः सुघनो द्वादशाङ्गुलः| क्षौ मपत्रोर्णकौशेयदुकूलमृदुचर्मजः||३३|| विन्यस्तपाशः सुस्यूतः सान्तरोर्णार्स्थशस्त्रकः| शलाकापिहितास्यश्च शस्त्रकोशः सुसञ्चयः||३४||

स०-नवाङ्गुलविस्तारः शस्त्रकोशः स्यात्| तथा, सुष्ठु घनोनिबिडः| तथा, द्वादशाङ्गुलप्रमाणो दैर्ध्येण| तथा, क्षौ मादिजः| तथा, विन्यस्तः-कृतः, पाशो यस्य स विन्यस्तपाशः| तथा, सुष्ठु स्यूतः| तथा, सान्तराणि-सव्यवधानानि, ऊर्णास्थानि शस्त्राणि यस्मिन् स सान्तरोर्णास्थशस्त्रकः| तथा, शलाकया पिहितं-स्थगितं, आस्यं यस्य स एवम्| तथा, शोभनः सञ्चयो यस्य स सुसञ्चयः, नापितभाण्डिकावत्| तन्त्रान्तरे चोक्तम् "निशानी तु शस्त्राणां श्लक्ष्णा शिलिका माषमुद्गप्रभा" इत्यादि|

Adhikarana jalaukasAM viShayaH (35) · Śloka 35

सुकुमारबालानामस्रविस्रावणार्थं जलौकसो योजयेत् जलौकसस्तु सुखिनां रक्तस्रावाय योजयेत्| |३५|

स०-सुखिनां-सुखोचितानां, रक्तस्रावणार्थं जलौकसो योजयेत्| ताश्च द्विप्रकाराः,-सविषानिर्विषाश्च| तत्र सविषाणां सापायत्वात्ता एव तावल्लक्षयति-

Adhikarana varjyA jalaukasaH (35-37) · Śloka 37

ताश्च द्विप्रकाराः,- सविषा निर्विषाश्च| तत्र सविषाणां सापायत्वात्ता एव तावल्लक्षयति | दुष्टाम्बुमत्स्यभेकाहिशवकोथमलोद्भवाः||३५|| रक्ताः श्वेता भृशं कृष्णाश्चपलाः स्थूलपिच्छिलाः| इन्द्रायुधविचित्रोर्ध्वराजयो रोमशाश्च ताः||३६|| सविषा वर्जयेत्| |३७|

स०-दुष्टाम्बूद्भवाश्च जलौकसः सविषा इति वर्जयेत्| तथा मत्स्यभेकसर्पादिशवकोथोद्भवाः, तथा तेषामेव मत्स्यादीनां ये मलाः-मूत्रपुरीषादयः, तदुद्भवाश्च सविषा इति वर्जयेत्| सविषाणां लक्षणमाह-रक्ता इत्यादि| यावल्लोमशा यास्ताः सविषा यतः, ततो वर्जयेत्-ता न योजयेत्|

Adhikarana varjyAprayoge doShaH varjyAdoShe cikitsA (37) · Śloka 37

ताभिः कण्डूपाकज्वरभ्रमाः| विषपित्तास्रनुत्कार्यं तत्र|३७|

स०-ताभिर्हि योजिताभिः कण्ड्वादयः स्युः| उपलक्षणं चेदम्| दाहशोषमूर्च्छादयोऽपि स्युः| { तत्र- } तासु मोहाद्योजितासु, विषादिजित् कार्यम्|

Adhikarana grAhyA jalaukasaH (37-38) · Śloka 38

| शुद्धाम्बुजाः पुनः||३७|| निर्विषाः शैवलश्यावा वृत्ता नीलोर्ध्वराजयः| कषायपृष्ठास्तन्वङ्ग्यः किञ्चित्पीतोदराश्च याः||३८||

स०-जलौकस इत्यनुवर्तते| शुद्धजलोद्भवाः (शुद्धाम्बुजाः)-सौगन्धिकोत्पलकमलविपुलसलिलशैवालजा जलौकसो, निर्विषाः स्युः| आसां च लक्षणमाह-शैवलेत्यादि| शैवलमिव श्यावाः, तथा वृत्ताः, तथा नीलोर्ध्वराजयः, तथा कषायं-न्यग्रोधादिवल्कलसदृशवर्णं, पृष्ठं यासां ता एवम्, तथा तनुशरीराः किञ्चित्पीतवर्णजठराश्च निर्विषा वेद्याः|

Adhikarana grAhyAsvapi mattA varjyAH (39) · Śloka 39

ता अप्यसम्यग्वमनात् प्रततं च निपातनात्| सीदन्तीः सलिलं प्राप्य रक्तमत्ता इति त्यजेत्||३९||

स०-निर्विषा अपि जलौकसो रक्तमत्ता इति त्यजेत्| न केवलं सविषा इति प्रतिपादनार्थोऽपिशब्दः| रक्तमत्तत्वे हेतुद्वयमाह-असम्यग्वमनात्, दुष्टरक्तस्येति शेषः| प्रततं च लागनात्, दुष्टरक्तवासित्वेन रक्तमत्ता इत्युक्ताः| ताश्च कथं लक्ष्यन्ते ? इत्याह-सीदन्तीरित्यादि| जलं (सलिलं) प्राप्यतोयपूर्णभाण्डमासाद्य, सीदन्तीः-न तथा चेष्टमानाः, इति ज्ञात्वा त्यजेत्|

Adhikarana jalaukasAM prayogaH (40-41) · Śloka 41

अथेतरा निशाकल्कयुक्तेऽम्भसि परिप्लुताः| अवन्तिसोमे तक्रे वा पुनश्चाश्वासिता जले||४०|| लागयेद्दृतमृत्स्तन्यरक्तशस्त्रनिपातनैः| पिबन्तीरुन्नतस्कन्धाश्छादयेन्मृदुवाससा||४१||

स०-अथ-परिक्षातोऽनन्तरं, इतरा लागयेत्| किम्भूताः ? हरिद्राकल्कयुक्तजले परिप्लुताः, काञ्जिके कालशेये वा परिप्लुताः, पुनश्च जले समाश्वासिताः-सात्म्यभूते जले प्लवनार्हाः सोत्साहाः सतीः, योजयेत्| अलगन्तीः कथं लागयेत् ? इत्याह-घृतेत्यादि| घृतादिपातनैस्ता योजयेत्| पातनशब्दः प्रत्येकं योज्यः| शस्त्रेणाङ्गे रक्तं मोक्षयित्वा वा त योजयेत्| ताश्च पिबन्तीः सूक्ष्मवाससाऽऽच्छादयेत्| एवं हि तासां मक्षिकाद्यनुपद्रवात् सम्यग्योजना स्यात्| अथ किमेताः पिबन्त्युत नेति कथं ज्ञायते ? इत्यत्र विशेषणद्वारेण हेतुमाह-उन्नतस्कन्धा इति| उन्नतः स्कन्धो यासां ता एवम्| उन्नतस्कन्धत्वेन तासां पानं ज्ञायत इत्यर्थः|

Adhikarana jalaukAH prathamaM duShTaM raktaM pibati (42-1) · Śloka 1

सम्पृक्ताद्दुष्टशुद्धास्राज्जलौका दुष्टशोणितम्| आदत्ते प्रथमं हंसः क्षीरं क्षीरोदकादिव||४२|| (गुल्मार्शोविद्रधीन् कुष्ठवातरक्तगलामयान्| नेत्ररुग्विषवीसर्पान् शमयन्ति जलौकसः| )||१||

स०-दुष्टशुद्धास्रान्मिलितादपि जलौका दुष्टरक्तमेव पूर्वमादत्ते, न शुद्धं देहधातुस्थम्, इति दृष्टान्तेन दर्शयति-हंस इत्यादि| हंसो यथा क्षीरजलान्मिश्रितात् प्राग्दुग्धमादत्ते न तु जलम्, तथा जलौकाः प्राग्शुद्धं रक्तमादत्ते पश्चादितरदिति न्याय्यमेतत्|

Adhikarana jalaukasAM mokShaNakAlaH (43) · Śloka 43

दंशस्य तोदे कण्ड्वां वा मोक्षयेत्| |४३|

स०-दंशस्य तोदे सति कण्ड्वां सत्यां वा मोक्षयेत्, शुद्धरक्तरक्षार्थमतियोगभयाच्च| तामित्येकवचननिर्देशादेकैकां मोक्षयेत्, न तु सर्वाः सकृदेवेति गमयति| अथ पानलौल्यल्यादृशं, - न त्यजेत्ततो हरिद्राचूर्णं वा वदने दत्त्वा मोक्षयेत्|

Adhikarana mokShitAnAM kRutyam (43) · Śloka 43

वामयेच्च ताम्| पटुतैलाक्तवदनां श्लक्ष्णकण्डनरूषिताम्||४३||

स०-मोक्षितां च जलौकसं वामयेत्| वमनविधानमाह पट्वित्यादि| सैन्धवयुतेन तैलेन रूषितास्यां तथा सूक्ष्मेण तण्डुलकण्डनेन रूषितां-अवकीर्णां, वामयेत्| तण्डुलशब्दस्यात्र लोपो ज्ञेयस्तन्त्रयुक्त्या|

Adhikarana saptAhAdarvAk jalaukasAM punaH prayo niShedhaH (44) · Śloka 44

रक्षन् रक्तमदाद्भूयः सप्ताहं ता न पातयेत्| |४४|

स०-ताः-कृतवमना जलौकसो, रक्तमदाद्रक्षन् पुनः सप्ताहं न योजयेत्|

Adhikarana jalaukasAM samyagvamanalakShaNam (44) · Śloka 44

| पूर्ववत् पटुता दार्ढ्यं सम्यग्वान्ते जलौकसाम्||४४||

स०-जलौकसां सम्यग्वान्ते सति पूर्ववत्-अलागितानामिव, पटुतादि भवति|

Adhikarana ativAnte lakShaNam (45) · Śloka 45

क्लमोऽतियोगान्मृत्युर्वा| |४५|

स०-अतियोगाद्वमनस्य क्लमो मृत्युर्वा स्यात्|

Adhikarana durvAnte lakShaNam (45) · Śloka 45

दुर्वान्ते स्तब्धता मदः| |४५|

स०-दुर्वान्ते सति स्तब्धता मदश्च स्यात्|

Adhikarana jalaukasAM pAlanavidhiH (45-46) · Śloka 46

| अन्यत्रान्यत्र ताः स्थाप्या घटे मृत्स्नाम्बुगर्भिणि||४५|| लालादिकोथनाशार्थं, सविषाः स्युस्तदन्वयात्| |४६|

स०-ताश्चान्यस्मिन्नन्यस्मिन् घटे त्र्यहात् पञ्चाहाद्वा स्थाप्याः| किम्भूते ? मृत्स्नापृक्तेन जलेन गर्भिणि, तद्युक्त इत्यर्थः| प्रशस्ता मृत्-मृत्स्ना, "सस्नौ प्रशंसायाम्" इति स्नप्रत्ययः| अनेकभाजनस्थापने कोऽर्थः ? इत्याह-लालादिकोथनाशार्थम्| आदिशब्देन मूत्रपुरीषादीनां ग्रहणम्| लालादीनां_जलौकःसम्बन्धिनां, कोथः-कुथितत्वं क्लिन्नता, तन्नाशाय| तदन्वयात्-लालादियोगात्, ताः सविषाः स्युः|

Adhikarana daMshAparisrAve strAvaNauShadham (46) · Śloka 46

| अशुद्धौ स्रावयेद्दंशान् हरिद्रागुडमाक्षिकैः||४६||

स०-अशुद्धौ-अशुद्धलिङ्गानुमिते रक्ते सति, दंशान् हरिद्रादिभिः स्रावयेत्|

Adhikarana daMshastrAvAnantaraM kRutyam (47) · Śloka 47

शतधौताज्यपिचवस्ततो लेपाश्च शीतलाः| |४७|

स०-अनन्तरं शतधौतघृतसम्पृक्ताः पिचवो 'योज्याः' इति शेषः| शतशब्दोऽनेकपर्यायः, बहुकृत्वो धौतमित्यर्थः| तथा, शीतला लेपाः-यष्टीचन्दनोशीरादिजाः, योज्याः| दंशस्थितचलितरक्तप्रसादनायेति भावः|

Adhikarana srAvaphalam (47) · Śloka 47

| दुष्टरक्तापगमनात्सद्यो रागरुजां शमः||४७||

स०-दुष्टरक्तस्यापगमनात्-निःसरणात्, सद्यो-द्रागेव, रागपीडाशान्तिर्भवति| उपलक्षणं चेदम्| श्वयथुशैथिल्यदाहशमोऽपि हि भवत्येव|

Adhikarana dvitIye~ahni punaHsrAvaH (48) · Śloka 48

अशुद्धं चलितं स्थानात्स्थितं रक्तं व्रणाशये| व्यम्लीभवेत्पर्युषितं तस्मात्तत्स्रावयेत्पुनः||४८||

स०-अशुद्धं रक्तं स्वाशयाच्चलितं व्रणस्थाने स्थितं पर्युषितं सत् व्यम्लीभवेद्यतः, तस्मात् तत्-रक्तं, भूयः स्रावयेत्|

Adhikarana alAbughaTikayoraviShayaH (49) · Śloka 49

युञ्ज्यान्नालाबुघटिका रक्ते पित्तेन दूषिते| तासामनलसंयोगात्|४९|

स०-रक्ते पित्तेन दूषिते सति, अलाबुघटिका न लागयेत्| तासां-अलाबूनां घटिकानां च, अग्निसंयोगात् पित्तरक्तकोपोपपत्तेरिति भावः|

Adhikarana alAbughaTikayorviShayaH (49) · Śloka 49

| युञ्ज्यात्तु कफवायुना||४९||

स०-तास्तु कफवातेन दुष्टेऽसृजि युञ्ज्यात्|

Adhikarana shRu~ggasyAviShayaH (50) · Śloka 50

कफेन दुष्टं रुधिरं न शृङ्गेण विनिर्हरेत्| स्कन्नत्वात्|५०|

स०-कफेन दुष्टं रक्तं सत् शृङ्गेण नाकर्षेत्| स्कन्नत्वात्स्त्यानत्वाद्धेतोः| शृङ्गस्य चाग्निसंयोगाभावेन कफविलयने सामर्थ्याभावात्|

Adhikarana shRu~ggasya viShayaH (50) · Śloka 50

| वातपित्ताभ्यां दुष्टम् शृङ्गेण निर्हरेत्||५०||

स०-वातपित्ताभ्यां दुष्टं रुधिरं शृङ्गेण निर्हरेत्|

Adhikarana pracchAnavidhiH pracchAnasya viShayaH jalaukasAM viShayaH shRu~ggAlAbughaTikAnAM viShayaH shirAvyadhasya viShayaH (51-53) · Śloka 53

गात्रं बद्धोपरि दृढं रज्ज्वा पट्टेन वा समम्| स्नायुसन्ध्यस्थिमर्माणि त्यजन् प्रच्छानमाचरेत्||५१|| अधोदेशप्रविसृतैः पदैरुपरिगामिभिः| न गाढघनतिर्यग्भिर्न पदे पदमाचरन्||५२|| प्रच्छानेनैकदेशस्थं ग्रथितं जलजन्मभिः| हरेच्छृङ्गादिभिः सुप्तमसृग्व्यापि शिराव्यधैः||५३||

स०-गात्रं रज्ज्वा पट्टेन वा दृढं समं बद्धोपरि प्रच्छनीयप्रदेशस्य, तथा स्नाय्वादि परिहरन्, प्रच्छानं कुर्यात्| कथम् ? अधोदेशात्प्रविसृतैः-प्रवृत्तैः, पदैरुपरिगामिभिः-ऊर्ध्वप्रसारिभिः| किम्भूतैः पदैः ? न गाढैः-न खरैः, न घनैः-न निरन्तरैः, न च तिर्यग्भिः-तिरश्चीनैः| तथा, पदे पदं नाचरन्-पदस्योपरि पदमकुर्वन्नित्यर्थः| एकदेशस्थितं रक्तं प्रच्छानेनाकर्षेत्| ग्रथितं ग्रन्थ्यर्बुदादिषु रक्तं जलौकाभिरपहरेत्| सुप्तं-निश्चेतनं सत् स्थाने प्रसुप्त्यादिविकारि, शृङ्गादिभिर्हरेत्| व्यापि-सर्वशरीरस्य, लोहितं शिराव्यधैराकर्षेत्|

Adhikarana pracchAnasya viShayAntaram (54) · Śloka 54

प्रच्छानं पिण्डिते वा स्यात्| |५४|

स०-पिण्डिते रक्ते प्रच्छानं वा स्यात्|

Adhikarana jalaukasAM viShAyAntaram (54) · Śloka 54

अवगाढे जलौकसः| |५४|

स०-अवगाढे रक्ते जलौकसः स्युः|

Adhikarana alAbvAdInAM viShayAntaram (54) · Śloka 54

| त्वक्स्थेऽलाबुघटीशृङ्गम्|५४|

स०-त्वक्स्थे-उत्ताने रक्ते, अलाबुघटीशृङ्गाणि स्युः|

Adhikarana shirAvyadhasya niyatatvam (54) · Śloka 54

| शिरैव व्यापकेऽसृजि||५४||

स०-सर्वशरीरव्यापके रक्ते शिरैव भवति| शिरायां मतविकल्पो नास्त्येवेत्येवशब्दार्थः|

Adhikarana shRu~ggAdInAM viShayAntarANi (55) · Śloka 55

वातादिधाम वा शृङ्गजलौकोलाबुभिः क्रमात्| |५५|

स०- अथवा वातादिस्थानस्थितं रक्तं यथाक्रमं शृङ्गादिभिर्हरेत्|

Adhikarana srutaraktasya shItopacArAtishaye doShaH (26) · Śloka 26

स्त्रतासृजः प्रदेहाद्यैः शीतैः स्याद्वायुकोपतः||५५|| सतोदकण्डूः शोफस्तं सर्पिषोष्णेन सेचयेत्| ५५ १/२| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचिता- यामष्टाङ्गहृदयसंहितायां सूत्रस्थाने शस्त्रवि- धिर्नाम षङ्विंशोऽध्यायः||२६||

स०-स्रुतरक्तस्य नरस्य शीतलैः प्रलेपादिभिस्थोदकण्डूयुतः शोफो वातकोपात् स्यात्| तं-तादृशं शोफं, घृतेनोष्णेन सेचयेदिति| इति श्रीमृगाङ्कदत्तपुत्रश्रीमदरुणदत्तविरचितायामष्टाङ्गहृदयटीका- यां सर्वाङ्गसुन्दराख्यायां सूत्रस्थाने शस्त्रविधिर्नाम षड्विंशोऽध्यायः समाप्तः|| २६||