26. śastravidhiradhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

athēdānīṁ ṣaḍviṁśādhyāyarambhaḥ śastrasvarūpavijñānārthaḥ|

Adhikarana shastravidhiradhyAyaH (2-3) · Śloka 3

athātaḥ śastravidhimadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ| (gadyasūtrē|2| )|3|

sa0-śastrasya vidhiḥ śastravidhiḥ| śēṣaṁ pūrvavat|

Adhikarana ShaDviMshatiH shastrANiteShAmupayogaH ShavDishatishastrANAM nAmAni (1-3.5) · Śloka 3

ṣaḍviṁśatiḥ sukarmārairghaṭitāni yathāvidhi| śastrāṇi rōmavāhīni bāhulyēnāṅgulāni ṣaṭ||1|| surūpāṇi sudhārāṇi sugrahāṇi ca kārayēt| akarālāni sudhmātasutīkṣṇāvartitē'yasi||2|| samāhitamukhāgrāṇi nīlambhōjacchavīni ca| nāmānugatarūpāṇi sadā sannihitāni ca||3|| svōnmanārdhacaturthaaṁśaphalānyēkaikaśō'pi ca| prāyō dvitrāṇi, yuñjīta tāni sthānaviśēṣataḥ||4|| (maṇḍalāgraṁ vr̥ddhipatramutpalādhyarddhadhārakē| sarpaiṣaṇyau vētasākhyaṁ śarāryāsyatrikūrcakē||1|| kuśāsyaṁ sāṭavadanamantarvakrārdhacandrakē (kam)| vrīhimukhaṁ kuṭhārī ca śalākāṅguliśastrakē||2|| baḍiśaṁ karapatrākhyaṁ kartarī nakhaśastrakam| dantalēkhanakaṁ sūcyaḥ kūrcō nāma khrajāhvayam||3|| ārā caturvidhākārā tathā syātkarṇavēdhanī(nam)||3.5||

sa0-bāhulyēna śastrāṇi ṣaḍaṅgulāni bhavanti| tathā ṣaḍviṁśatisaṅkhyāni, tathā sukarmāraiḥ-karmakuśalairnaraiḥ, yathāvidhi { ghaṭitāni }-samyaṅniṣpāditāni, tathā rōmavāhīni-lōmaśātanasamarthāni, tathā surūpāṇi-śōbhanākārāṇi, tathā sudhārāṇi-śōbhanadhārāṇi, tathā sukhēna gr̥hyantē-sugrahāṇi ca, kārayēt| kva ? ayasi| kīdr̥śē ? suṣṭhu dhmātaṁ sudhmātaṁ, tathā sutīkṣṇaṁ svāvartitaṁ ca yadayaḥ-śastraṁ, tasmin| kīdr̥śāni śastrāṇi ? akarālāni-sudarśanāni| tathā, samāhitaṁ-suṣṭhukr̥taṁ, mukhāgraṁ-phalaṁ, yēṣāṁ tāni samāhitamukhāgrāṇi| tathā, nīlōtpaladyutīni| tathā, nāmnā'nugataṁ rūpaṁ yēṣāṁ tāni-anvarthanāmānītyarthaḥ| tathā, sarvakālaṁ sannihitāni-samīpasthāni| tathā, svaṁ ca tadunmānaṁ ca svōnmānaṁ-ātmīyaṁ pramāṇaṁ, tasmātsakāśādardham, tasya caturthāṁśaḥ-aṣṭabhāgaḥ, phalaṁ yēṣāṁ tānyēvam| api cēti samuccayē| ēvaṁvidhāni śastrāṇyēkaikaśaḥ sthānaviśēṣāt dvitrāṇi prayuñjīta| ēkaikaśa iti "ēkaṁ bahuvrīhivat " iti dvitvasublōpau, tataḥ śaspratyayaḥ|

Adhikarana 1 maNDalAgraM shastram (5) · Śloka 5

maṇḍalāgraṁ phalē tēṣāṁ tarjanyantarnakhākr̥ti| lēkhanē chēdanē yōjyaṁ pōthakīśuṇḍikādiṣu||5||

sa0-tēṣāṁ śastrāṇāṁ madhyē maṇḍalāgraṁ nāma śastram| kīdr̥k ? phalōddēśē tarjanyā antarnakhastarjanyantarnakhaḥ tasyēvākr̥tiryasya tadēvam| kvaitadyōjyam ? ityāha-lēkhanē chēdanē ca pōthakyādiṣu yōjyam| ādiśabdēna vartmarōgādayō gr̥hyantē|

Adhikarana 2 vRuddhipatraM (6-7) · Śloka 7

vr̥ddhipatraṁ kṣurākāraṁ chēdabhēdanapāṭanē| r̥jvagramunnatē śōphē gambhīrē ca tadanyathā||6|| natāgraṁ pr̥ṣṭhatō dīrghahrasvavaktraṁ yathāśrayam| |7|

sa0-vr̥ddhipatraṁ nāma śastraṁ kṣurākāraṁ syāt| tacca chēdanādiṣu yōjyamiti prakr̥tam| phalaparimāṇaṁ tūktamēva| kīdr̥k ? r̥ju-spaṣṭamagraṁ yasya tadr̥jvagram, tadunnatē śōphē syāt| gambhīrē tu śōphē tat-vr̥ddhipatramanyathā| kathamanyathā ? ityāha-natētyādi| pr̥ṣṭhataḥ-pr̥ṣṭhadēśē, natamagraṁ yasya tannatāgraṁ bhavatīti|

Adhikarana 3 utpalapatraM,4 adhyarddadhAraM shastram (7) · Śloka 7

| utpalādhyardhadhārākhyē bhēdanē chēdanē tathā||7||

sa0-{ yathāyathaṁ-yathāsvaṁ, dīrghavaktraṁ hrasvavaktraṁ ca yuñjyāt| } utpalaṁ cādhyardhadhāraṁ ca, tē ākhyē yayōsta utpalādhyardhadhārākhyē śastrē yathākramaṁ dīrghahrasvavaktrē bhavathaḥ| utpalapatraṁ dīrghamukhamadhyardhadhāraṁ tu hrasvavaktramityarthaḥ| tē bhēdanē chēdanē ca yōjyē| tathēti samuccayē, pāṭanē ca yōjya ityarthaḥ|

Adhikarana 5 sarpAsyaM shastram (8) · Śloka 8

sarpāsyaṁ ghrāṇakarṇārśaścchēdanē'rdhāṅgulaṁ phalē| |8|

sa0-sarpavaktraṁ nāma śastraṁ nāmānugatākāraṁ ghrāṇārśaścchēdanē karṇārśaśchēdanē ca yōjyam| tacca phalē'rdhāṅgulaṁ bhavati|

Adhikarana 6 anveShaNA eShaNI bhedanArthA eShaNI ca shastram (8-9) · Śloka 9

| gatēranvēṣaṇē ślakṣṇā gaṇḍūpadamukhaiṣaṇī||8|| bhēdanārthē'parā sūcīmukhā mūlaniviṣṭakhā| |9|

sa0-ēṣaṇī nāma śastram gatērvraṇānāmanvēṣaṇē yōjyam| kīdr̥śī ? ślakṣṇā-kōmalasparśā| tathā, gaṇḍūpadamukhamiva mukhaṁ yasyāḥ sā gaṇḍūpadamukhā| dvitīyāmēṣaṇīmāha- sa0-aparaiṣaṇī bhēdanārthē sūcīmukhā syāt| tathā, mūlē niviṣṭaṁ-kr̥taṁ, khaṁ-chidraṁ, yasyāḥ sā mūlaniviṣṭakhā|

Adhikarana 7 vetasapatraM shastram (9) · Śloka 9

| vētasaṁ vyaghanē|9|

sa0- vētasaṁ- vētasapatrākāraṁ śastram, ṣaḍaṅgulaṁ pūrvōktaphalam| tacca vyadhanē yōjyam|

Adhikarana 8 sharArimukhaM shastram,9 trikUrcakaM shastram (9) · Śloka 9

| srāvyē śarāryāsyatrikūrcakē||9||

sa0-śarāriḥ-āṭhyākhyaḥ pakṣiviśēṣaḥ| śarāryāsyaṁ nāma śastraṁ trikūrcakē ca srāvyē yōjyam|

Adhikarana 10 kushapatraM shatram11 ATAmukhaM shastram (10) · Śloka 10

kuśāṭāvadanē srāvyē hyaṅgulaṁ syāttayōḥ phalam| |10|

sa0-kuśāṭā nāma śastraṁ vadanē srāvyē yōjyam| tayōḥ-śarārikuśāṭayōḥ, phalaṁ dvyaṅgulapramāṇaṁ syāt|

Adhikarana 12 antarmukhaM shastram (10-11) · Śloka 11

| tadvadantarmukhaṁ tasya phalamadhyardhamaṅgulam||10|| ardhacandrānanaṁ caitat| |11|

sa0-antarmukhaṁ nāma śastraṁ tadvat-kuśāṭātulyam| tasya-antarmukhasya, phalaṁ sārdhamaṅgulaṁ syāt| tathā-kuśāṭātulyamētadapi, ardhacandrāsyasaṁjñaṁ śastram| caḥ samuccayē bhinnakramē|

Adhikarana 13 vrIhimukhaM shastraM (11) · Śloka 11

tathādhyardhāṅgulaṁ phalē| vrīhivaktraṁ prayōjyaṁ ca tacchirōdarayōrvyadhē||11||

sa0-vrīhivaktramapyadhyardhāṅgulaṁ phalē syāt| tacca śirāvyadha udaravyadhē ca yōjyam|

Adhikarana 14 kuThArI shastram (12) · Śloka 12

pr̥thuḥ kuṭhārī gōdantasadr̥śārdhāṅgulānanā| tayōrdhvadaṇḍayā vidhyēduparyasthāṁ sthitāṁ śirām||12||

sa0-kuṭhārī nāma śastraṁ pr̥thuḥ-vistīrṇasaṁsthānadaṇḍā| tathā, gōdantasadr̥śamardhāṅgulamānanaṁ yasyāḥ saivam| tayā-kuṭhārikayā, ūrdhvadaṇḍayā satyā śirāmasthnāmupari sthitāṁ vidhyēt|

Adhikarana 15 shalAkA shastram (13) · Śloka 13

tāmrī śalākā dvimukhī mukhē kurubakākr̥tiḥ| liṅganāśaṁ tayā vidhyēt|13|

sa0-tāmramayī śalākā dvimukhī syāt| sā ca mukhē kurubakākr̥tiḥ-raktasahacarapuṣpamukulākārā syāt| tayā śalākayā, liṅganāśaṁ-kaphōtthapaṭalasaṁjñaṁ, vidhyēt|

Adhikarana 16 a~gulIshastram (13-15) · Śloka 15

| kuryādaṅguliśastrakam||13|| mudrikānirgatamukhaṁ phalē tvardhāṅgulāyatam| yōgatō vr̥ddhipatrēṇa maṇḍalāgrēṇa vā samam||14|| tatpradēśinyagraparvapramāṇārpaṇamudrikam| sūtrabaddhaṁ galasrōtōrōgacchēdanabhēdanē||15||

sa0-aṅguliśastrakaṁ kuryāt| kīdr̥śam ? mudrikayā-ūrmikayā, nirgataṁ-niṣkrāntaṁ, mukhaṁ yasya tanmudrikānirgatamukham| phalē tu-tasminmukhē, ardhāṅguladīrgham| yōgataḥ-saṁsthānēna, vr̥ddhipatrēṇa maṇḍalāgrēṇa vā tulyam| kiyatpramāṇā'sya mudrikā kāryā ? ityāha-tatpradēśinyagrētyādi| tasya-vaidyasya, yā pradēśinī tasyā yadagraparva tasya yatpramāṇaṁ tēnārpyata iti tatpradēśinyagraparvapramāṇārpaṇī-bhiṣaktarjanyagraparvapravēśāgracchhidrā, mudrikā yasmin tat tatpradēśinyagraparvapramāṇārpaṇamudrikam| tathā, sūtrēṇa baddhaṁ-sūtrabaddham, sūtrēṇa baddhvā maṇibandhē yōjyamityarthaḥ| galasrōtōrōgāṇāṁ chēdanē bhēdanē ca tadyōjyam|

Adhikarana 17 baDishaM shastram (16) · Śloka 16

grahaṇē śuṇḍikārmādērbaḍiśaṁ sunatānanam| |16|

sa0-baḍiśaṁ nāma śastraṁ śuṇḍikārmādērgrahaṇē yōjyam| ādiśabdēna pratijihvikādērgrahaṇam| kīdr̥śaṁ tat ? sunataṁ-aṅkuśavadānataṁ, ānanaṁ-mukhaṁ, yasya tadēvam|

Adhikarana 18 karapatraM shastram (16-17) · Śloka 17

| chēdē'stthnāṁ karapatraṁ tu kharadhāraṁ daśāṅgulam||16|| vistārē dvyaṅgulaṁ sūkṣmadantaṁ sutsarubandhanam| |17|

sa0-karapatraṁ nāma śastraṁ kharadhāraṁ, tathā daśāṅgulaṁ dairghyēṇa, dvyaṅgulaṁ vistārēṇa, sūkṣmā dantā yasya tatsūkṣmadantam| tathā, tsaruḥ-muṣṭiḥ, bandhanaṁ-grahaṇam, śōbhanē tsarubandhanē yasya tat sutsarubandhanam| abhidhānakōśē yadyapi 'tsaruḥ-asimuṣṭiḥ' ityabhyadhāyi, tathā'pi muṣṭimātrasyēhōpalakṣaṇārthatvāt muṣṭāvapyupapannamēva|

Adhikarana 19 kartarI shastram (17) · Śloka 17

| snāyusūtrakacacchēdē kartarī kartarīnibhā||17||

sa0-kartarī nāma śastraṁ kartarīsadr̥śaṁ snāyvādicchēdē yōjyam|

Adhikarana 20 nakhashastram (18) · Śloka 18

vaktrarjudhāraṁ dvimukhaṁ nakhaśastraṁ navāṅulam| sūkṣmaśalyōddhr̥ticchēdamēdapracchānalēkhanē||18||

sa0-nakhaśastraṁ-nakhacchēdakaṁ, prasiddham| tacca vaktrā r̥juśca dhārā yasya tadēvam| tasyaikaṁ mukhaṁ vaktramanyadr̥ju-spaṣṭam| tathā, navāṅgulaṁ-navāṅulapramāṇam, na tu ṣaḍaṅgulam| ētacca sūkṣmaśalyasya-kaṇṭakādēruddharaṇadau nakhacchēdanē bhēdanē { pracchaanē lēkhanē } ca yōjyam|

Adhikarana 21 dantalekhanakaM shastram (19) · Śloka 19

adhunā dantalēkhanaśastramāha ēkadhāraṁ catuṣkōṇaṁ prabaddhākr̥ti caikataḥ| dantalēkhanakaṁ tēna śōdhayēdvantaśarkarām||19||

sa0-ēkadhāraṁ-ēkasmin pradēśē { dhārā yasya tadēvam| } tathā, catuṣkōṇam| tathā, ēkataḥ-ēkasmindēśē prabaddhā ākr̥tiryasya tat| taddantalēkhanakaṁ nāma śastram| tēna dantaśarkarāṁ śōdhayēt|

Adhikarana 22 sUcItrayaM shastram (20-22) · Śloka 22

adhunā sūcīśastramāha vr̥ttā gūḍhadr̥ḍhāḥ pāśē tisraḥ sūcyō'tra sīvanē| māṁsalānāṁ pradēśānāṁ tryasrā tryaṅgulamāyatā||20|| alpamāṁsāsthisandhisthavraṇānāṁ dvyaṅgulāyatā| vrīhivaktrā dhanurvaktrā pakvāmāśayamarmasu||21|| sā sārdhadvyaṅgulā| |22|

sa0-atra-ēṣu śastrēṣu madhyē, sīvanē-sīvanaviṣayē, tisraḥ sūcyaḥ syuḥ| kimbhūtāḥ ? vr̥ttāḥ-vartulāḥ, pāśē gūḍhāstathā dr̥ḍhāḥ sāratvāt| āsāṁ ca pratyēkaṁ saṁsthānaviśēṣēṇa viśēṣōpayōgamāha- sa0-māṁsalānāṁ-bahumāṁsānāṁ, śarīradēśānāṁ tryasrā mukhē sūcī syāt| saṅgrahē'pyavōcat (sū.a.34)-"tryasrāgrā" iti| tryasrēti cintyam| tathā, tryaṅgulamāyatā-tryaṅguladīrghā| vr̥ttatvaṁ dr̥ḍhapāśatvaṁ cōktamēva sāmānyalakṣaṇēna| sa0-alpamāṁsānāṁ vraṇānāṁ sandhyasthisaṁśritānāṁ ca dvyaṅgulamāyatā-dīrghā| vr̥ttamukhatvaṁ cāsyāḥ sāmānyēnōktam| tr̥tīyāmāha- sa0-vrīhimukhā, cāpavat kuṭilā, dairghyēṇa dvē'ṅgulē sārdhē syāt| sā ca pakvāśaya āmāśayē marmasu ca vraṇānāṁ sīvanē yōjyā|

Adhikarana 23 kUrcaH shastram (22-23) · Śloka 23

adhunā kūrcaṁ lilakṣayiṣurāha sarvavr̥ttāstāścaturaṅgulāḥ| kūrcō vr̥ttaikapīṭhasthāḥ saptāṣṭau vā subandhanāḥ||22|| sa yōjyō nīlikāvyaṅgakēśaśātēṣu kuṭṭanē| |23|

sa0-tāḥ-sūcyaḥ, sarvatō vartulā dairghyēṇa caturaṅgulāḥ kūrca ityucyatē| kimbhūtāḥ ? vr̥tta ēkasmin pīṭhē saṁsthitāḥ| tathā, saptasaṅkhyā aṣṭau vā| tathā, śōbhanaṁ bandhanaṁ yāsāṁ tāḥ subandhanāḥ| ata ēvēdaṁ śastraṁ sūcīkūrcasaṁjñaṁ śaṁsanti| tathā cārśaścikitsitē jagāda (hr̥. ci. a. 8|29)- "arśōbhyō jalajaśśastrasūcīkūrcaiḥ" ityādi| sa ca-subaddhasaptāṣṭasūcīkaḥ kūrcō, nīlikādiṣu ca kuṭṭanaviṣayē yōjyaḥ| upalakṣaṇārthatvāccāsya(sau) śvitrēndraluptādiṣvapi yōjyaḥ|

Adhikarana 24 khajaH shastram (23-24) · Śloka 24

| ardhāṅgulamukhairvr̥ttairaṣṭābhiḥ kaṇṭakaiḥ khajaḥ||23|| pāṇibhyāṁ mathyamānēna ghrāṇāttēna harēdasr̥k| |24|

sa0-aṣṭābhiḥ kaṇṭakaiḥ khaja ucyatē| kīdr̥śaiḥ ? ardhāṅgulapramāṇaṁ mukhaṁ yēṣāṁ taiḥ, tathā vartulaiḥ| tēna-khajēna, hastābhyāṁ vilōḍyamānēna, nāsikātō'straṁ harēt|

Adhikarana 25 karNavevyadhanaM shastram (24) · Śloka 24

| vyadhanaṁ karṇapālīnāṁ yūthikāmukulānanam||24||

sa0-karṇapālīnāṁ vyadhanē yūthikā nāma śastraṁ syāt| kīdr̥śī ? mukulānanā|

Adhikarana 26 ArA shastram (25-26) · Śloka 26

ārā'rdhāṅgulavr̥ttāsyā tatpravēśā tathōrdhvataḥ| caturasrā, tayā vidhyēcchhōphaṁ pakvāmasaṁśayē||25|| karṇapālīṁ ca bahalāṁ| |26|

sa0-ardhāṅgulapramāṇaṁ vr̥ttaṁ āsyaṁ-mukhaṁ, yasyāḥ sā'rdhāṅgulavr̥ttāsyā| tathā, sa ēva-ardhāṅgulapramāṇaḥ pravēśō yasyāḥ sā tatpravēśā| tathōrdhvata iti vr̥ttārdhāṅgulādupariṣṭāt tathaiva-ardhāṅgulapramāṇaiva caturasrā syāt| sā ārānāma śastram| tayā ārayā, śōphaṁ vidhyēt| kadā ? pakvāmasaṁśayē,-kimayaṁ pakvaḥ śōpha utāma iti sandēhē| bahalāṁ ca karṇapalīṁ tayā vidhyēt|

Adhikarana karNavedhanI sUcI (26) · Śloka 26

bahalāyaaśca śasyatē| sūcī tribhāgasuṣirā tryaṅgulā karṇavēdhanī||26||

sa0-bahalāyāḥ-atimāṁsalāyāḥ karṇapālyāśca, sūcī śasyatē,-na kēvalamārā| kīdr̥śī sūcī ? tribhāgaḥ-prāntabhāgāt suṣirō yasyāḥ saivam| tathā, tryaṅgulā-dairghyēṇa| sā ca karṇavēdhanī syāt|

Adhikarana anushastrANi (27-28) · Śloka 28

jalaukaḥkṣāradahanakācōpalanakhādayaḥ| alauhānyanuśastrāṇi, tānyēvaṁ ca vikalpayēt||27|| aparāṇyapi yantrādīnvupayōgaṁ ca yaugikam| |28|

sa0-jalaukaḥprabhr̥tayō'nuśastrāṇi raktasrāvakāryakāraṇāt| tāni cālauhāni-lōhavarjitāni| ādiśabdēnāyaskāntaśākaśōphālikādikharapatrādīnāṁ grahaṇam| ēvaṁ cōktēna nyāyēnānyānyapi yantrādīni vikalpayēt| ādiśabdēna śastrāṇāṁ grahaṇam| upayōgaṁ ca yaugikaṁ-sādhutaraṁ, buddhyā nirūpayēt|

Adhikarana shastra kAryANi (28-29) · Śloka 29

| utpāṭyapāṭyasīvyaiṣyalēkhyapracchhānakuṭṭanam||28|| chhēdyaṁ bhēdyaṁ vyadhō manthō grahō dāhaśca tatkriyāḥ| |29|

sa0-utpāṭyādīni tatkriyāḥ,-tēṣāṁ-ṣaḍviṁśatiśastrāṇāṁ, kriyāḥ-karmāṇi, tatkriyāḥ| { tāni ṣaḍviṁśatiśastrāṇi saṅgrahōktāni (sū. a. 34)- "tadyathā-dantalēkhanamaṇḍalāgravr̥ddhipatrōtpalapatrādhyardhadhāramudrikākartarīsarpavaktrakarapatrakuśapatrāṭāmukhā-ntarmukhaśarārimukhatrikūrcakūṭhārikāvrīhimukhaśalākāvētasapatrārākarṇavyadhanasūcīsūcīkurcakhajaiṣaṇī-baḍiśanakhaśastrāṇi|" iti| } utpāṭyaṁ-uddhāryam, tatra nakhaśastraṁ prayōjyam| pāṭanē vr̥ddhipatrādi| sīvanē sūcyaḥ| lēkhanē maṇḍalāgrādiḥ| pracchānē nakhaśastrādi| kuṭṭanē kūrcaḥ| chēdanē utpalapatrādi| bhēdanē ēṣaṇī sūcīmukhā| vyadhanē vētasādi| manthanē khajaḥ| grahē sandaṁśaḥ| dāhē śalākādiriti|

Adhikarana shastradoShAH (29-30) · Śloka 30

śastradōśānaha | kuṇṭhakhaṇḍatanusthūlahrasvadīrghatvavakratāḥ||29|| śastrāṇāṁ kharadhāratvamaṣṭau dōṣāḥ prakīrtitāḥ| |30|

sa0-spaṣṭam

Adhikarana shastragrahaNavidhiH (30-32) · Śloka 32

adhunā śastrāṇāṁ grahaṇavidhiṁ darśayati | chēdabhēdanalēkhyārthaṁ śastraṁ vr̥ntaphalāntarē||30|| tarjanīmadhyamāṅguṣṭhairgr̥hṇīyātsusamāhitaḥ| visrāvaṇāni vr̥ntāgrē tarjanyaṅguṣṭhakēna ca||31|| talapracchannavr̥ntāgraṁ grāhyaṁ vrīhimukhaṁ mukhē| mūlēṣvāharaṇārthāni kriyāsaukaryatō'param||32||

sa0-chēdabhēdanalēkhyārthaṁ tarjanīmadhyamāṅguṣṭhairmilitaiḥ śastraṁ vr̥ntaphalāntarē-vr̥ntaphalamadhyabhāgē, gr̥hṇīyāt| kīdr̥k ? susamāhitaḥ,-tadgatamanāḥ| visrāvaṇakāryāṇi śarāryāsyādīni śastrāṇi vr̥ntāgrē tarjanyaṅguṣṭhābhyāṁ gr̥hṇīyāt| gr̥hṇīyādityanuvartatē| talaśabdēna pāṇitalamucyatē, ādilōpākhyayā tantrayuktyā| talēna pracchhannaṁ vr̥ntāgraṁ yasya tat vrīhimukhaṁ mukhē gr̥hṇīyāt| śēṣaṁ śastraṁ kriyāsaukaryatō gr̥hṇīyāt| sukarasya bhāvaḥ saukaryam| yathā sukarā pāṭanādikā kriyā syāttathā''dadītētyarthaḥ|

Adhikarana shastrakoshaH (33-34) · Śloka 34

śastrakōśamācaṣṭatē syānnavāṅgulavistāraḥ sughanō dvādaśāṅgulaḥ| kṣau mapatrōrṇakauśēyadukūlamr̥ducarmajaḥ||33|| vinyastapāśaḥ susyūtaḥ sāntarōrṇārsthaśastrakaḥ| śalākāpihitāsyaśca śastrakōśaḥ susañcayaḥ||34||

sa0-navāṅgulavistāraḥ śastrakōśaḥ syāt| tathā, suṣṭhu ghanōnibiḍaḥ| tathā, dvādaśāṅgulapramāṇō dairdhyēṇa| tathā, kṣau mādijaḥ| tathā, vinyastaḥ-kr̥taḥ, pāśō yasya sa vinyastapāśaḥ| tathā, suṣṭhu syūtaḥ| tathā, sāntarāṇi-savyavadhānāni, ūrṇāsthāni śastrāṇi yasmin sa sāntarōrṇāsthaśastrakaḥ| tathā, śalākayā pihitaṁ-sthagitaṁ, āsyaṁ yasya sa ēvam| tathā, śōbhanaḥ sañcayō yasya sa susañcayaḥ, nāpitabhāṇḍikāvat| tantrāntarē cōktam "niśānī tu śastrāṇāṁ ślakṣṇā śilikā māṣamudgaprabhā" ityādi|

Adhikarana jalaukasAM viShayaH (35) · Śloka 35

sukumārabālānāmasravisrāvaṇārthaṁ jalaukasō yōjayēt jalaukasastu sukhināṁ raktasrāvāya yōjayēt| |35|

sa0-sukhināṁ-sukhōcitānāṁ, raktasrāvaṇārthaṁ jalaukasō yōjayēt| tāśca dviprakāraaḥ,-saviṣānirviṣāśca| tatra saviṣāṇāṁ sāpāyatvāttā ēva tāvallakṣayati-

Adhikarana varjyA jalaukasaH (35-37) · Śloka 37

tāśca dwiprakārāḥ,- saviṣā nirviṣāśca| tatra saviṣāṇāṁ sāpāyatvāttā ēva tāvallakṣayati | duṣṭāmbumatsyabhēkāhiśavakōthamalōdbhavāḥ||35|| raktāḥ śvētā bhr̥śaṁ kr̥ṣṇāścapalāḥ sthūlapicchhilāḥ| indrāyudhavicitrōrdhvarājayō rōmaśāśca tāḥ||36|| saviṣā varjayēt| |37|

sa0-duṣṭāmbūdbhavāśca jalaukasaḥ saviṣā iti varjayēt| tathā matsyabhēkasarpādiśavakōthōdbhavāḥ, tathā tēṣāmēva matsyādīnāṁ yē malāḥ-mūtrapurīṣādayaḥ, tadudbhavāśca saviṣā iti varjayēt| saviṣāṇāṁ lakṣaṇamāha-raktā ityādi| yāvallōmaśā yāstāḥ saviṣā yataḥ, tatō varjayēt-tā na yōjayēt|

Adhikarana varjyAprayoge doShaH varjyAdoShe cikitsA (37) · Śloka 37

tābhiḥ kaṇḍūpākajvarabhramāḥ| viṣapittāsranutkāryaṁ tatra|37|

sa0-tābhirhi yōjitābhiḥ kaṇḍvādayaḥ syuḥ| upalakṣaṇaṁ cēdam| dāhaśōṣamūrcchhādayō'pi syuḥ| { tatra- } tāsu mōhādyōjitāsu, viṣādijit kāryam|

Adhikarana grAhyA jalaukasaH (37-38) · Śloka 38

| śuddhāmbujāḥ punaḥ||37|| nirviṣāḥ śaivalaśyāvā vr̥ttā nīlōrdhvarājayaḥ| kaṣāyapr̥ṣṭhāstanvaṅgyaḥ kiñcitpītōdarāśca yāḥ||38||

sa0-jalaukasa ityanuvartatē| śuddhajalōdbhavāḥ (śuddhāmbujāḥ)-saugandhikōtpalakamalavipulasalilaśaivālajā jalaukasō, nirviṣāḥ syuḥ| āsāṁ ca lakṣaṇamāha-śaivalētyādi| śaivalamiva śyāvāḥ, tathā vr̥ttāḥ, tathā nīlōrdhvarājayaḥ, tathā kaṣāyaṁ-nyagrōdhādivalkalasadr̥śavarṇaṁ, pr̥ṣṭhaṁ yāsāṁ tā ēvam, tathā tanuśarīrāḥ kiñcitpītavarṇajaṭharāśca nirviṣā vēdyāḥ|

Adhikarana grAhyAsvapi mattA varjyAH (39) · Śloka 39

tā apyasamyagvamanāt pratataṁ ca nipātanāt| sīdantīḥ salilaṁ prāpya raktamattā iti tyajēt||39||

sa0-nirviṣā api jalaukasō raktamattā iti tyajēt| na kēvalaṁ saviṣā iti pratipādanārthō'piśabdaḥ| raktamattatvē hētudvayamāha-asamyagvamanāt, duṣṭaraktasyēti śēṣaḥ| pratataṁ ca lāganāt, duṣṭaraktavāsitvēna raktamattā ityuktāḥ| tāśca kathaṁ lakṣyantē ? ityāha-sīdantīrityādi| jalaṁ (salilaṁ) prāpyatōyapūrṇabhāṇḍamāsādya, sīdantīḥ-na tathā cēṣṭamānāḥ, iti jñātvā tyajēt|

Adhikarana jalaukasAM prayogaH (40-41) · Śloka 41

athētarā niśākalkayuktē'mbhasi pariplutāḥ| avantisōmē takrē vā punaścāśvāsitā jalē||40|| lāgayēddr̥tamr̥tstanyaraktaśastranipātanaiḥ| pibantīrunnataskandhāśchādayēnmr̥duvāsasā||41||

sa0-atha-parikṣātō'nantaraṁ, itarā lāgayēt| kimbhūtāḥ ? haridrākalkayuktajalē pariplutāḥ, kāñjikē kālaśēyē vā pariplutāḥ, punaśca jalē samāśvāsitāḥ-sātmyabhūtē jalē plavanārhāḥ sōtsāhāḥ satīḥ, yōjayēt| alagantīḥ kathaṁ lāgayēt ? ityāha-ghr̥tētyādi| ghr̥tādipātanaistā yōjayēt| pātanaśabdaḥ pratyēkaṁ yōjyaḥ| śastrēṇāṅgē raktaṁ mōkṣayitvā vā ta yōjayēt| tāśca pibantīḥ sūkṣmavāsasā''cchhādayēt| ēvaṁ hi tāsāṁ makṣikādyanupadravāt samyagyōjanā syāt| atha kimētāḥ pibantyuta nēti kathaṁ jñāyatē ? ityatra viśēṣaṇadvārēṇa hētumāha-unnataskandhā iti| unnataḥ skandhō yāsāṁ tā ēvam| unnataskandhatvēna tāsāṁ pānaṁ jñāyata ityarthaḥ|

Adhikarana jalaukAH prathamaM duShTaM raktaM pibati (42-1) · Śloka 1

sampr̥ktādduṣṭaśuddhāsrājjalaukā duṣṭaśōṇitam| ādattē prathamaṁ haṁsaḥ kṣīraṁ kṣīrōdakādiva||42|| (gulmārśōvidradhīn kuṣṭhavātaraktagalāmayān| nētrarugviṣavīsarpān śamayanti jalaukasaḥ| )||1||

sa0-duṣṭaśuddhāsrānmilitādapi jalaukā duṣṭaraktamēva pūrvamādattē, na śuddhaṁ dēhadhātustham, iti dr̥ṣṭāntēna darśayati-haṁsa ityādi| haṁsō yathā kṣīrajalānmiśritāt prāgdugdhamādattē na tu jalam, tathā jalaukāḥ prāgśuddhaṁ raktamādattē paścāditaraditi nyāyyamētat|

Adhikarana jalaukasAM mokShaNakAlaH (43) · Śloka 43

daṁśasya tōdē kaṇḍvāṁ vā mōkṣayēt| |43|

sa0-daṁśasya tōdē sati kaṇḍvāṁ satyāṁ vā mōkṣayēt, śuddharaktarakṣārthamatiyōgabhayācca| tāmityēkavacananirdēśādēkaikāṁ mōkṣayēt, na tu sarvāḥ sakr̥dēvēti gamayati| atha pānalaulyalyādr̥śaṁ, - na tyajēttatō haridrācūrṇaṁ vā vadanē dattvā mōkṣayēt|

Adhikarana mokShitAnAM kRutyam (43) · Śloka 43

vāmayēcca tām| paṭutailāktavadanāṁ ślakṣṇakaṇḍanarūṣitām||43||

sa0-mōkṣitāṁ ca jalaukasaṁ vāmayēt| vamanavidhānamāha paṭvityādi| saindhavayutēna tailēna rūṣitāsyāṁ tathā sūkṣmēṇa taṇḍulakaṇḍanēna rūṣitāṁ-avakīrṇāṁ, vāmayēt| taṇḍulaśabdasyātra lōpō jñēyastantrayuktyā|

Adhikarana saptAhAdarvAk jalaukasAM punaH prayo niShedhaH (44) · Śloka 44

rakṣan raktamadādbhūyaḥ saptāhaṁ tā na pātayēt| |44|

sa0-tāḥ-kr̥tavamanā jalaukasō, raktamadādrakṣan punaḥ saptāhaṁ na yōjayēt|

Adhikarana jalaukasAM samyagvamanalakShaNam (44) · Śloka 44

| pūrvavat paṭutā dārḍhyaṁ samyagvāntē jalaukasām||44||

sa0-jalaukasāṁ samyagvāntē sati pūrvavat-alāgitānāmiva, paṭutādi bhavati|

Adhikarana ativAnte lakShaNam (45) · Śloka 45

klamō'tiyōgānmr̥tyurvā| |45|

sa0-atiyōgādvamanasya klamō mr̥tyurvā syāt|

Adhikarana durvAnte lakShaNam (45) · Śloka 45

durvāntē stabdhatā madaḥ| |45|

sa0-durvāntē sati stabdhatā madaśca syāt|

Adhikarana jalaukasAM pAlanavidhiH (45-46) · Śloka 46

| anyatrānyatra tāḥ sthāpyā ghaṭē mr̥tsnāmbugarbhiṇi||45|| lālādikōthanāśārthaṁ, saviṣāḥ syustadanvayāt| |46|

sa0-tāścānyasminnanyasmin ghaṭē tryahāt pañcāhādvā sthāpyāḥ| kimbhūtē ? mr̥tsnāpr̥ktēna jalēna garbhiṇi, tadyukta ityarthaḥ| praśastā mr̥t-mr̥tsnā, "sasnau praśaṁsāyām" iti snapratyayaḥ| anēkabhājanasthāpanē kō'rthaḥ ? ityāha-lālādikōthanāśārtham| ādiśabdēna mūtrapurīṣādīnāṁ grahaṇam| lālādīnāṁ_jalaukaḥsambandhināṁ, kōthaḥ-kuthitatvaṁ klinnatā, tannāśāya| tadanvayāt-lālādiyōgāt, tāḥ saviṣāḥ syuḥ|

Adhikarana daMshAparisrAve strAvaNauShadham (46) · Śloka 46

| aśuddhau srāvayēddaṁśān haridrāguḍamākṣikaiḥ||46||

sa0-aśuddhau-aśuddhaliṅgānumitē raktē sati, daṁśān haridrādibhiḥ srāvayēt|

Adhikarana daMshastrAvAnantaraM kRutyam (47) · Śloka 47

śatadhautājyapicavastatō lēpāśca śītalāḥ| |47|

sa0-anantaraṁ śatadhautaghr̥tasampr̥ktāḥ picavō 'yōjyāḥ' iti śēṣaḥ| śataśabdō'nēkaparyāyaḥ, bahukr̥tvō dhautamityarthaḥ| tathā, śītalā lēpāḥ-yaṣṭīcandanōśīrādijāḥ, yōjyāḥ| daṁśasthitacalitaraktaprasādanāyēti bhāvaḥ|

Adhikarana srAvaphalam (47) · Śloka 47

| duṣṭaraktāpagamanātsadyō rāgarujāṁ śamaḥ||47||

sa0-duṣṭaraktasyāpagamanāt-niḥsaraṇāt, sadyō-drāgēva, rāgapīḍāśāntirbhavati| upalakṣaṇaṁ cēdam| śvayathuśaithilyadāhaśamō'pi hi bhavatyēva|

Adhikarana dvitIye~ahni punaHsrAvaH (48) · Śloka 48

aśuddhaṁ calitaṁ sthānātsthitaṁ raktaṁ vraṇāśayē| vyamlībhavētparyuṣitaṁ tasmāttatsrāvayētpunaḥ||48||

sa0-aśuddhaṁ raktaṁ svāśayaaccalitaṁ vraṇasthānē sthitaṁ paryuṣitaṁ sat vyamlībhavēdyataḥ, tasmāt tat-raktaṁ, bhūyaḥ srāvayēt|

Adhikarana alAbughaTikayoraviShayaH (49) · Śloka 49

yuñjyānnālābughaṭikā raktē pittēna dūṣitē| tāsāmanalasaṁyōgāt|49|

sa0-raktē pittēna dūṣitē sati, alābughaṭikā na lāgayēt| tāsāṁ-alābūnāṁ ghaṭikānāṁ ca, agnisaṁyōgāt pittaraktakōpōpapattēriti bhāvaḥ|

Adhikarana alAbughaTikayorviShayaH (49) · Śloka 49

| yuñjyāttu kaphavāyunā||49||

sa0-tāstu kaphavātēna duṣṭē'sr̥ji yuñjyāt|

Adhikarana shRu~ggasyAviShayaH (50) · Śloka 50

kaphēna duṣṭaṁ rudhiraṁ na śr̥ṅgēṇa vinirharēt| skannatvāt|50|

sa0-kaphēna duṣṭaṁ raktaṁ sat śr̥ṅgēṇa nākarṣēt| skannatvātstyānatvāddhētōḥ| śr̥ṅgasya cāgnisaṁyōgābhāvēna kaphavilayanē sāmarthyābhāvāt|

Adhikarana shRu~ggasya viShayaH (50) · Śloka 50

| vātapittābhyāṁ duṣṭam śr̥ṅgēṇa nirharēt||50||

sa0-vātapittābhyāṁ duṣṭaṁ rudhiraṁ śr̥ṅgēṇa nirharēt|

Adhikarana pracchAnavidhiH pracchAnasya viShayaH jalaukasAM viShayaH shRu~ggAlAbughaTikAnAM viShayaH shirAvyadhasya viShayaH (51-53) · Śloka 53

gātraṁ baddhōpari dr̥ḍhaṁ rajjvā paṭṭēna vā samam| snāyusandhyasthimarmāṇi tyajan pracchhānamācarēt||51|| adhōdēśapravisr̥taiḥ padairuparigāmibhiḥ| na gāḍhaghanatiryagbhirna padē padamācaran||52|| pracchaanēnaikadēśasthaṁ grathitaṁ jalajanmabhiḥ| harēcchr̥ṅgādibhiḥ suptamasr̥gvyāpi śirāvyadhaiḥ||53||

sa0-gātraṁ rajjvā paṭṭēna vā dr̥ḍhaṁ samaṁ baddhōpari pracchanīyapradēśasya, tathā snāyvādi pariharan, pracchānaṁ kuryāt| katham ? adhōdēśātpravisr̥taiḥ-pravr̥ttaiḥ, padairuparigāmibhiḥ-ūrdhvaprasāribhiḥ| kimbhūtaiḥ padaiḥ ? na gāḍhaiḥ-na kharaiḥ, na ghanaiḥ-na nirantaraiḥ, na ca tiryagbhiḥ-tiraścīnaiḥ| tathā, padē padaṁ nācaran-padasyōpari padamakurvannityarthaḥ| ēkadēśasthitaṁ raktaṁ pracchānēnākarṣēt| grathitaṁ granthyarbudādiṣu raktaṁ jalaukābhirapaharēt| suptaṁ-niścētanaṁ sat sthānē prasuptyādivikāri, śr̥ṅgādibhirharēt| vyāpi-sarvaśarīrasya, lōhitaṁ śirāvyadhairākarṣēt|

Adhikarana pracchAnasya viShayAntaram (54) · Śloka 54

pracchhānaṁ piṇḍitē vā syāt| |54|

sa0-piṇḍitē raktē pracchhānaṁ vā syāt|

Adhikarana jalaukasAM viShAyAntaram (54) · Śloka 54

avagāḍhē jalaukasaḥ| |54|

sa0-avagāḍhē raktē jalaukasaḥ syuḥ|

Adhikarana alAbvAdInAM viShayAntaram (54) · Śloka 54

| tvaksthē'lābughaṭīśr̥ṅgam|54|

sa0-tvaksthē-uttānē raktē, alābughaṭīśr̥ṅgāṇi syuḥ|

Adhikarana shirAvyadhasya niyatatvam (54) · Śloka 54

| śiraiva vyāpakē'sr̥ji||54||

sa0-sarvaśarīravyāpakē raktē śiraiva bhavati| śirāyāṁ matavikalpō nāstyēvētyēvaśabdārthaḥ|

Adhikarana shRu~ggAdInAM viShayAntarANi (55) · Śloka 55

vātādidhāma vā śr̥ṅgajalaukōlābubhiḥ kramāt| |55|

sa0- athavā vātādisthānasthitaṁ raktaṁ yathākramaṁ śr̥ṅgādibhirharēt|

Adhikarana srutaraktasya shItopacArAtishaye doShaH (26) · Śloka 26

stratāsr̥jaḥ pradēhādyaiḥ śītaiḥ syādvāyukōpataḥ||55|| satōdakaṇḍūḥ śōphastaṁ sarpiṣōṣṇēna sēcayēt| 55 1/2| iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitā- yāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ sūtrasthānē śastravi- dhirnāma ṣaṅviṁśō'dhyāyaḥ||26||

sa0-srutaraktasya narasya śītalaiḥ pralēpādibhisthōdakaṇḍūyutaḥ śōphō vātakōpāt syāt| taṁ-tādr̥śaṁ śōphaṁ, ghr̥tēnōṣṇēna sēcayēditi| iti śrīmr̥gāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayaṭīkā- yāṁ sarvāṅgasundarākhyāyāṁ sūtrasthānē śastravidhirnāma ṣaḍviṁśō'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 26||