26. śastravidhiradhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

അഥേദാനീം ഷഡ്വിംശാധ്യായരമ്ഭഃ ശസ്ത്രസ്വരൂപവിജ്ഞാനാര്ഥഃ|

Adhikarana shastravidhiradhyAyaH (2-3) · Śloka 3

അഥാതഃ ശസ്ത്രവിധിമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ| (ഗദ്യസൂത്രേ|൨| )|൩|

സ൦-ശസ്ത്രസ്യ വിധിഃ ശസ്ത്രവിധിഃ| ശേഷം പൂര്വവത്|

Adhikarana ShaDviMshatiH shastrANiteShAmupayogaH ShavDishatishastrANAM nAmAni (1-3.5) · Śloka 3

ഷഡ്വിംശതിഃ സുകര്മാരൈര്ഘടിതാനി യഥാവിധി| ശസ്ത്രാണി രോമവാഹീനി ബാഹുല്യേനാങ്ഗുലാനി ഷട്||൧|| സുരൂപാണി സുധാരാണി സുഗ്രഹാണി ച കാരയേത്| അകരാലാനി സുധ്മാതസുതീക്ഷ്ണാവര്തിതേऽയസി||൨|| സമാഹിതമുഖാഗ്രാണി നീലമ്ഭോജച്ഛവീനി ച| നാമാനുഗതരൂപാണി സദാ സന്നിഹിതാനി ച||൩|| സ്വോന്മനാര്ധചതുര്ഥാംശഫലാന്യേകൈകശോऽപി ച| പ്രായോ ദ്വിത്രാണി, യുഞ്ജീത താനി സ്ഥാനവിശേഷതഃ||൪|| (മണ്ഡലാഗ്രം വൃദ്ധിപത്രമുത്പലാധ്യര്ദ്ധധാരകേ| സര്പൈഷണ്യൌ വേതസാഖ്യം ശരാര്യാസ്യത്രികൂര്ചകേ||൧|| കുശാസ്യം സാടവദനമന്തര്വക്രാര്ധചന്ദ്രകേ (കമ്)| വ്രീഹിമുഖം കുഠാരീ ച ശലാകാങ്ഗുലിശസ്ത്രകേ||൨|| ബഡിശം കരപത്രാഖ്യം കര്തരീ നഖശസ്ത്രകമ്| ദന്തലേഖനകം സൂച്യഃ കൂര്ചോ നാമ ഖ്രജാഹ്വയമ്||൩|| ആരാ ചതുര്വിധാകാരാ തഥാ സ്യാത്കര്ണവേധനീ(നമ്)||൩.൫||

സ൦-ബാഹുല്യേന ശസ്ത്രാണി ഷഡങ്ഗുലാനി ഭവന്തി| തഥാ ഷഡ്വിംശതിസങ്ഖ്യാനി, തഥാ സുകര്മാരൈഃ-കര്മകുശലൈര്നരൈഃ, യഥാവിധി { ഘടിതാനി }-സമ്യങ്നിഷ്പാദിതാനി, തഥാ രോമവാഹീനി-ലോമശാതനസമര്ഥാനി, തഥാ സുരൂപാണി-ശോഭനാകാരാണി, തഥാ സുധാരാണി-ശോഭനധാരാണി, തഥാ സുഖേന ഗൃഹ്യന്തേ-സുഗ്രഹാണി ച, കാരയേത്| ക്വ ? അയസി| കീദൃശേ ? സുഷ്ഠു ധ്മാതം സുധ്മാതം, തഥാ സുതീക്ഷ്ണം സ്വാവര്തിതം ച യദയഃ-ശസ്ത്രം, തസ്മിന്| കീദൃശാനി ശസ്ത്രാണി ? അകരാലാനി-സുദര്ശനാനി| തഥാ, സമാഹിതം-സുഷ്ഠുകൃതം, മുഖാഗ്രം-ഫലം, യേഷാം താനി സമാഹിതമുഖാഗ്രാണി| തഥാ, നീലോത്പലദ്യുതീനി| തഥാ, നാമ്നാऽനുഗതം രൂപം യേഷാം താനി-അന്വര്ഥനാമാനീത്യര്ഥഃ| തഥാ, സര്വകാലം സന്നിഹിതാനി-സമീപസ്ഥാനി| തഥാ, സ്വം ച തദുന്മാനം ച സ്വോന്മാനം-ആത്മീയം പ്രമാണം, തസ്മാത്സകാശാദര്ധമ്, തസ്യ ചതുര്ഥാംശഃ-അഷ്ടഭാഗഃ, ഫലം യേഷാം താന്യേവമ്| അപി ചേതി സമുച്ചയേ| ഏവംവിധാനി ശസ്ത്രാണ്യേകൈകശഃ സ്ഥാനവിശേഷാത് ദ്വിത്രാണി പ്രയുഞ്ജീത| ഏകൈകശ ഇതി "ഏകം ബഹുവ്രീഹിവത് " ഇതി ദ്വിത്വസുബ്ലോപൌ, തതഃ ശസ്പ്രത്യയഃ|

Adhikarana 1 maNDalAgraM shastram (5) · Śloka 5

മണ്ഡലാഗ്രം ഫലേ തേഷാം തര്ജന്യന്തര്നഖാകൃതി| ലേഖനേ ഛേദനേ യോജ്യം പോഥകീശുണ്ഡികാദിഷു||൫||

സ൦-തേഷാം ശസ്ത്രാണാം മധ്യേ മണ്ഡലാഗ്രം നാമ ശസ്ത്രമ്| കീദൃക് ? ഫലോദ്ദേശേ തര്ജന്യാ അന്തര്നഖസ്തര്ജന്യന്തര്നഖഃ തസ്യേവാകൃതിര്യസ്യ തദേവമ്| ക്വൈതദ്യോജ്യമ് ? ഇത്യാഹ-ലേഖനേ ഛേദനേ ച പോഥക്യാദിഷു യോജ്യമ്| ആദിശബ്ദേന വര്ത്മരോഗാദയോ ഗൃഹ്യന്തേ|

Adhikarana 2 vRuddhipatraM (6-7) · Śloka 7

വൃദ്ധിപത്രം ക്ഷുരാകാരം ഛേദഭേദനപാടനേ| ഋജ്വഗ്രമുന്നതേ ശോഫേ ഗമ്ഭീരേ ച തദന്യഥാ||൬|| നതാഗ്രം പൃഷ്ഠതോ ദീര്ഘഹ്രസ്വവക്ത്രം യഥാശ്രയമ്| |൭|

സ൦-വൃദ്ധിപത്രം നാമ ശസ്ത്രം ക്ഷുരാകാരം സ്യാത്| തച്ച ഛേദനാദിഷു യോജ്യമിതി പ്രകൃതമ്| ഫലപരിമാണം തൂക്തമേവ| കീദൃക് ? ഋജു-സ്പഷ്ടമഗ്രം യസ്യ തദൃജ്വഗ്രമ്, തദുന്നതേ ശോഫേ സ്യാത്| ഗമ്ഭീരേ തു ശോഫേ തത്-വൃദ്ധിപത്രമന്യഥാ| കഥമന്യഥാ ? ഇത്യാഹ-നതേത്യാദി| പൃഷ്ഠതഃ-പൃഷ്ഠദേശേ, നതമഗ്രം യസ്യ തന്നതാഗ്രം ഭവതീതി|

Adhikarana 3 utpalapatraM,4 adhyarddadhAraM shastram (7) · Śloka 7

| ഉത്പലാധ്യര്ധധാരാഖ്യേ ഭേദനേ ഛേദനേ തഥാ||൭||

സ൦-{ യഥായഥം-യഥാസ്വം, ദീര്ഘവക്ത്രം ഹ്രസ്വവക്ത്രം ച യുഞ്ജ്യാത്| } ഉത്പലം ചാധ്യര്ധധാരം ച, തേ ആഖ്യേ യയോസ്ത ഉത്പലാധ്യര്ധധാരാഖ്യേ ശസ്ത്രേ യഥാക്രമം ദീര്ഘഹ്രസ്വവക്ത്രേ ഭവഥഃ| ഉത്പലപത്രം ദീര്ഘമുഖമധ്യര്ധധാരം തു ഹ്രസ്വവക്ത്രമിത്യര്ഥഃ| തേ ഭേദനേ ഛേദനേ ച യോജ്യേ| തഥേതി സമുച്ചയേ, പാടനേ ച യോജ്യ ഇത്യര്ഥഃ|

Adhikarana 5 sarpAsyaM shastram (8) · Śloka 8

സര്പാസ്യം ഘ്രാണകര്ണാര്ശശ്ച്ഛേദനേऽര്ധാങ്ഗുലം ഫലേ| |൮|

സ൦-സര്പവക്ത്രം നാമ ശസ്ത്രം നാമാനുഗതാകാരം ഘ്രാണാര്ശശ്ച്ഛേദനേ കര്ണാര്ശശ്ഛേദനേ ച യോജ്യമ്| തച്ച ഫലേऽര്ധാങ്ഗുലം ഭവതി|

Adhikarana 6 anveShaNA eShaNI bhedanArthA eShaNI ca shastram (8-9) · Śloka 9

| ഗതേരന്വേഷണേ ശ്ലക്ഷ്ണാ ഗണ്ഡൂപദമുഖൈഷണീ||൮|| ഭേദനാര്ഥേऽപരാ സൂചീമുഖാ മൂലനിവിഷ്ടഖാ| |൯|

സ൦-ഏഷണീ നാമ ശസ്ത്രമ് ഗതേര്വ്രണാനാമന്വേഷണേ യോജ്യമ്| കീദൃശീ ? ശ്ലക്ഷ്ണാ-കോമലസ്പര്ശാ| തഥാ, ഗണ്ഡൂപദമുഖമിവ മുഖം യസ്യാഃ സാ ഗണ്ഡൂപദമുഖാ| ദ്വിതീയാമേഷണീമാഹ- സ൦-അപരൈഷണീ ഭേദനാര്ഥേ സൂചീമുഖാ സ്യാത്| തഥാ, മൂലേ നിവിഷ്ടം-കൃതം, ഖം-ഛിദ്രം, യസ്യാഃ സാ മൂലനിവിഷ്ടഖാ|

Adhikarana 7 vetasapatraM shastram (9) · Śloka 9

| വേതസം വ്യഘനേ|൯|

സ൦- വേതസം- വേതസപത്രാകാരം ശസ്ത്രമ്, ഷഡങ്ഗുലം പൂര്വോക്തഫലമ്| തച്ച വ്യധനേ യോജ്യമ്|

Adhikarana 8 sharArimukhaM shastram,9 trikUrcakaM shastram (9) · Śloka 9

| സ്രാവ്യേ ശരാര്യാസ്യത്രികൂര്ചകേ||൯||

സ൦-ശരാരിഃ-ആഠ്യാഖ്യഃ പക്ഷിവിശേഷഃ| ശരാര്യാസ്യം നാമ ശസ്ത്രം ത്രികൂര്ചകേ ച സ്രാവ്യേ യോജ്യമ്|

Adhikarana 10 kushapatraM shatram11 ATAmukhaM shastram (10) · Śloka 10

കുശാടാവദനേ സ്രാവ്യേ ഹ്യങ്ഗുലം സ്യാത്തയോഃ ഫലമ്| |൧൦|

സ൦-കുശാടാ നാമ ശസ്ത്രം വദനേ സ്രാവ്യേ യോജ്യമ്| തയോഃ-ശരാരികുശാടയോഃ, ഫലം ദ്വ്യങ്ഗുലപ്രമാണം സ്യാത്|

Adhikarana 12 antarmukhaM shastram (10-11) · Śloka 11

| തദ്വദന്തര്മുഖം തസ്യ ഫലമധ്യര്ധമങ്ഗുലമ്||൧൦|| അര്ധചന്ദ്രാനനം ചൈതത്| |൧൧|

സ൦-അന്തര്മുഖം നാമ ശസ്ത്രം തദ്വത്-കുശാടാതുല്യമ്| തസ്യ-അന്തര്മുഖസ്യ, ഫലം സാര്ധമങ്ഗുലം സ്യാത്| തഥാ-കുശാടാതുല്യമേതദപി, അര്ധചന്ദ്രാസ്യസംജ്ഞം ശസ്ത്രമ്| ചഃ സമുച്ചയേ ഭിന്നക്രമേ|

Adhikarana 13 vrIhimukhaM shastraM (11) · Śloka 11

തഥാധ്യര്ധാങ്ഗുലം ഫലേ| വ്രീഹിവക്ത്രം പ്രയോജ്യം ച തച്ഛിരോദരയോര്വ്യധേ||൧൧||

സ൦-വ്രീഹിവക്ത്രമപ്യധ്യര്ധാങ്ഗുലം ഫലേ സ്യാത്| തച്ച ശിരാവ്യധ ഉദരവ്യധേ ച യോജ്യമ്|

Adhikarana 14 kuThArI shastram (12) · Śloka 12

പൃഥുഃ കുഠാരീ ഗോദന്തസദൃശാര്ധാങ്ഗുലാനനാ| തയോര്ധ്വദണ്ഡയാ വിധ്യേദുപര്യസ്ഥാം സ്ഥിതാം ശിരാമ്||൧൨||

സ൦-കുഠാരീ നാമ ശസ്ത്രം പൃഥുഃ-വിസ്തീര്ണസംസ്ഥാനദണ്ഡാ| തഥാ, ഗോദന്തസദൃശമര്ധാങ്ഗുലമാനനം യസ്യാഃ സൈവമ്| തയാ-കുഠാരികയാ, ഊര്ധ്വദണ്ഡയാ സത്യാ ശിരാമസ്ഥ്നാമുപരി സ്ഥിതാം വിധ്യേത്|

Adhikarana 15 shalAkA shastram (13) · Śloka 13

താമ്രീ ശലാകാ ദ്വിമുഖീ മുഖേ കുരുബകാകൃതിഃ| ലിങ്ഗനാശം തയാ വിധ്യേത്|൧൩|

സ൦-താമ്രമയീ ശലാകാ ദ്വിമുഖീ സ്യാത്| സാ ച മുഖേ കുരുബകാകൃതിഃ-രക്തസഹചരപുഷ്പമുകുലാകാരാ സ്യാത്| തയാ ശലാകയാ, ലിങ്ഗനാശം-കഫോത്ഥപടലസംജ്ഞം, വിധ്യേത്|

Adhikarana 16 a~gulIshastram (13-15) · Śloka 15

| കുര്യാദങ്ഗുലിശസ്ത്രകമ്||൧൩|| മുദ്രികാനിര്ഗതമുഖം ഫലേ ത്വര്ധാങ്ഗുലായതമ്| യോഗതോ വൃദ്ധിപത്രേണ മണ്ഡലാഗ്രേണ വാ സമമ്||൧൪|| തത്പ്രദേശിന്യഗ്രപര്വപ്രമാണാര്പണമുദ്രികമ്| സൂത്രബദ്ധം ഗലസ്രോതോരോഗച്ഛേദനഭേദനേ||൧൫||

സ൦-അങ്ഗുലിശസ്ത്രകം കുര്യാത്| കീദൃശമ് ? മുദ്രികയാ-ഊര്മികയാ, നിര്ഗതം-നിഷ്ക്രാന്തം, മുഖം യസ്യ തന്മുദ്രികാനിര്ഗതമുഖമ്| ഫലേ തു-തസ്മിന്മുഖേ, അര്ധാങ്ഗുലദീര്ഘമ്| യോഗതഃ-സംസ്ഥാനേന, വൃദ്ധിപത്രേണ മണ്ഡലാഗ്രേണ വാ തുല്യമ്| കിയത്പ്രമാണാऽസ്യ മുദ്രികാ കാര്യാ ? ഇത്യാഹ-തത്പ്രദേശിന്യഗ്രേത്യാദി| തസ്യ-വൈദ്യസ്യ, യാ പ്രദേശിനീ തസ്യാ യദഗ്രപര്വ തസ്യ യത്പ്രമാണം തേനാര്പ്യത ഇതി തത്പ്രദേശിന്യഗ്രപര്വപ്രമാണാര്പണീ-ഭിഷക്തര്ജന്യഗ്രപര്വപ്രവേശാഗ്രച്ഛിദ്രാ, മുദ്രികാ യസ്മിന് തത് തത്പ്രദേശിന്യഗ്രപര്വപ്രമാണാര്പണമുദ്രികമ്| തഥാ, സൂത്രേണ ബദ്ധം-സൂത്രബദ്ധമ്, സൂത്രേണ ബദ്ധ്വാ മണിബന്ധേ യോജ്യമിത്യര്ഥഃ| ഗലസ്രോതോരോഗാണാം ഛേദനേ ഭേദനേ ച തദ്യോജ്യമ്|

Adhikarana 17 baDishaM shastram (16) · Śloka 16

ഗ്രഹണേ ശുണ്ഡികാര്മാദേര്ബഡിശം സുനതാനനമ്| |൧൬|

സ൦-ബഡിശം നാമ ശസ്ത്രം ശുണ്ഡികാര്മാദേര്ഗ്രഹണേ യോജ്യമ്| ആദിശബ്ദേന പ്രതിജിഹ്വികാദേര്ഗ്രഹണമ്| കീദൃശം തത് ? സുനതം-അങ്കുശവദാനതം, ആനനം-മുഖം, യസ്യ തദേവമ്|

Adhikarana 18 karapatraM shastram (16-17) · Śloka 17

| ഛേദേऽസ്ത്ഥ്നാം കരപത്രം തു ഖരധാരം ദശാങ്ഗുലമ്||൧൬|| വിസ്താരേ ദ്വ്യങ്ഗുലം സൂക്ഷ്മദന്തം സുത്സരുബന്ധനമ്| |൧൭|

സ൦-കരപത്രം നാമ ശസ്ത്രം ഖരധാരം, തഥാ ദശാങ്ഗുലം ദൈര്ഘ്യേണ, ദ്വ്യങ്ഗുലം വിസ്താരേണ, സൂക്ഷ്മാ ദന്താ യസ്യ തത്സൂക്ഷ്മദന്തമ്| തഥാ, ത്സരുഃ-മുഷ്ടിഃ, ബന്ധനം-ഗ്രഹണമ്, ശോഭനേ ത്സരുബന്ധനേ യസ്യ തത് സുത്സരുബന്ധനമ്| അഭിധാനകോശേ യദ്യപി 'ത്സരുഃ-അസിമുഷ്ടിഃ' ഇത്യഭ്യധായി, തഥാऽപി മുഷ്ടിമാത്രസ്യേഹോപലക്ഷണാര്ഥത്വാത് മുഷ്ടാവപ്യുപപന്നമേവ|

Adhikarana 19 kartarI shastram (17) · Śloka 17

| സ്നായുസൂത്രകചച്ഛേദേ കര്തരീ കര്തരീനിഭാ||൧൭||

സ൦-കര്തരീ നാമ ശസ്ത്രം കര്തരീസദൃശം സ്നായ്വാദിച്ഛേദേ യോജ്യമ്|

Adhikarana 20 nakhashastram (18) · Śloka 18

വക്ത്രര്ജുധാരം ദ്വിമുഖം നഖശസ്ത്രം നവാങുലമ്| സൂക്ഷ്മശല്യോദ്ധൃതിച്ഛേദമേദപ്രച്ഛാനലേഖനേ||൧൮||

സ൦-നഖശസ്ത്രം-നഖച്ഛേദകം, പ്രസിദ്ധമ്| തച്ച വക്ത്രാ ഋജുശ്ച ധാരാ യസ്യ തദേവമ്| തസ്യൈകം മുഖം വക്ത്രമന്യദൃജു-സ്പഷ്ടമ്| തഥാ, നവാങ്ഗുലം-നവാങുലപ്രമാണമ്, ന തു ഷഡങ്ഗുലമ്| ഏതച്ച സൂക്ഷ്മശല്യസ്യ-കണ്ടകാദേരുദ്ധരണദൌ നഖച്ഛേദനേ ഭേദനേ { പ്രച്ഛാനേ ലേഖനേ } ച യോജ്യമ്|

Adhikarana 21 dantalekhanakaM shastram (19) · Śloka 19

അധുനാ ദന്തലേഖനശസ്ത്രമാഹ ഏകധാരം ചതുഷ്കോണം പ്രബദ്ധാകൃതി ചൈകതഃ| ദന്തലേഖനകം തേന ശോധയേദ്വന്തശര്കരാമ്||൧൯||

സ൦-ഏകധാരം-ഏകസ്മിന് പ്രദേശേ { ധാരാ യസ്യ തദേവമ്| } തഥാ, ചതുഷ്കോണമ്| തഥാ, ഏകതഃ-ഏകസ്മിന്ദേശേ പ്രബദ്ധാ ആകൃതിര്യസ്യ തത്| തദ്ദന്തലേഖനകം നാമ ശസ്ത്രമ്| തേന ദന്തശര്കരാം ശോധയേത്|

Adhikarana 22 sUcItrayaM shastram (20-22) · Śloka 22

അധുനാ സൂചീശസ്ത്രമാഹ വൃത്താ ഗൂഢദൃഢാഃ പാശേ തിസ്രഃ സൂച്യോऽത്ര സീവനേ| മാംസലാനാം പ്രദേശാനാം ത്ര്യസ്രാ ത്ര്യങ്ഗുലമായതാ||൨൦|| അല്പമാംസാസ്ഥിസന്ധിസ്ഥവ്രണാനാം ദ്വ്യങ്ഗുലായതാ| വ്രീഹിവക്ത്രാ ധനുര്വക്ത്രാ പക്വാമാശയമര്മസു||൨൧|| സാ സാര്ധദ്വ്യങ്ഗുലാ| |൨൨|

സ൦-അത്ര-ഏഷു ശസ്ത്രേഷു മധ്യേ, സീവനേ-സീവനവിഷയേ, തിസ്രഃ സൂച്യഃ സ്യുഃ| കിമ്ഭൂതാഃ ? വൃത്താഃ-വര്തുലാഃ, പാശേ ഗൂഢാസ്തഥാ ദൃഢാഃ സാരത്വാത്| ആസാം ച പ്രത്യേകം സംസ്ഥാനവിശേഷേണ വിശേഷോപയോഗമാഹ- സ൦-മാംസലാനാം-ബഹുമാംസാനാം, ശരീരദേശാനാം ത്ര്യസ്രാ മുഖേ സൂചീ സ്യാത്| സങ്ഗ്രഹേऽപ്യവോചത് (സൂ.അ.൩൪)-"ത്ര്യസ്രാഗ്രാ" ഇതി| ത്ര്യസ്രേതി ചിന്ത്യമ്| തഥാ, ത്ര്യങ്ഗുലമായതാ-ത്ര്യങ്ഗുലദീര്ഘാ| വൃത്തത്വം ദൃഢപാശത്വം ചോക്തമേവ സാമാന്യലക്ഷണേന| സ൦-അല്പമാംസാനാം വ്രണാനാം സന്ധ്യസ്ഥിസംശ്രിതാനാം ച ദ്വ്യങ്ഗുലമായതാ-ദീര്ഘാ| വൃത്തമുഖത്വം ചാസ്യാഃ സാമാന്യേനോക്തമ്| തൃതീയാമാഹ- സ൦-വ്രീഹിമുഖാ, ചാപവത് കുടിലാ, ദൈര്ഘ്യേണ ദ്വേऽങ്ഗുലേ സാര്ധേ സ്യാത്| സാ ച പക്വാശയ ആമാശയേ മര്മസു ച വ്രണാനാം സീവനേ യോജ്യാ|

Adhikarana 23 kUrcaH shastram (22-23) · Śloka 23

അധുനാ കൂര്ചം ലിലക്ഷയിഷുരാഹ സര്വവൃത്താസ്താശ്ചതുരങ്ഗുലാഃ| കൂര്ചോ വൃത്തൈകപീഠസ്ഥാഃ സപ്താഷ്ടൌ വാ സുബന്ധനാഃ||൨൨|| സ യോജ്യോ നീലികാവ്യങ്ഗകേശശാതേഷു കുട്ടനേ| |൨൩|

സ൦-താഃ-സൂച്യഃ, സര്വതോ വര്തുലാ ദൈര്ഘ്യേണ ചതുരങ്ഗുലാഃ കൂര്ച ഇത്യുച്യതേ| കിമ്ഭൂതാഃ ? വൃത്ത ഏകസ്മിന് പീഠേ സംസ്ഥിതാഃ| തഥാ, സപ്തസങ്ഖ്യാ അഷ്ടൌ വാ| തഥാ, ശോഭനം ബന്ധനം യാസാം താഃ സുബന്ധനാഃ| അത ഏവേദം ശസ്ത്രം സൂചീകൂര്ചസംജ്ഞം ശംസന്തി| തഥാ ചാര്ശശ്ചികിത്സിതേ ജഗാദ (ഹൃ. ചി. അ. ൮|൨൯)- "അര്ശോഭ്യോ ജലജശ്ശസ്ത്രസൂചീകൂര്ചൈഃ" ഇത്യാദി| സ ച-സുബദ്ധസപ്താഷ്ടസൂചീകഃ കൂര്ചോ, നീലികാദിഷു ച കുട്ടനവിഷയേ യോജ്യഃ| ഉപലക്ഷണാര്ഥത്വാച്ചാസ്യ(സൌ) ശ്വിത്രേന്ദ്രലുപ്താദിഷ്വപി യോജ്യഃ|

Adhikarana 24 khajaH shastram (23-24) · Śloka 24

| അര്ധാങ്ഗുലമുഖൈര്വൃത്തൈരഷ്ടാഭിഃ കണ്ടകൈഃ ഖജഃ||൨൩|| പാണിഭ്യാം മഥ്യമാനേന ഘ്രാണാത്തേന ഹരേദസൃക്| |൨൪|

സ൦-അഷ്ടാഭിഃ കണ്ടകൈഃ ഖജ ഉച്യതേ| കീദൃശൈഃ ? അര്ധാങ്ഗുലപ്രമാണം മുഖം യേഷാം തൈഃ, തഥാ വര്തുലൈഃ| തേന-ഖജേന, ഹസ്താഭ്യാം വിലോഡ്യമാനേന, നാസികാതോऽസ്ത്രം ഹരേത്|

Adhikarana 25 karNavevyadhanaM shastram (24) · Śloka 24

| വ്യധനം കര്ണപാലീനാം യൂഥികാമുകുലാനനമ്||൨൪||

സ൦-കര്ണപാലീനാം വ്യധനേ യൂഥികാ നാമ ശസ്ത്രം സ്യാത്| കീദൃശീ ? മുകുലാനനാ|

Adhikarana 26 ArA shastram (25-26) · Śloka 26

ആരാऽര്ധാങ്ഗുലവൃത്താസ്യാ തത്പ്രവേശാ തഥോര്ധ്വതഃ| ചതുരസ്രാ, തയാ വിധ്യേച്ഛോഫം പക്വാമസംശയേ||൨൫|| കര്ണപാലീം ച ബഹലാം| |൨൬|

സ൦-അര്ധാങ്ഗുലപ്രമാണം വൃത്തം ആസ്യം-മുഖം, യസ്യാഃ സാऽര്ധാങ്ഗുലവൃത്താസ്യാ| തഥാ, സ ഏവ-അര്ധാങ്ഗുലപ്രമാണഃ പ്രവേശോ യസ്യാഃ സാ തത്പ്രവേശാ| തഥോര്ധ്വത ഇതി വൃത്താര്ധാങ്ഗുലാദുപരിഷ്ടാത് തഥൈവ-അര്ധാങ്ഗുലപ്രമാണൈവ ചതുരസ്രാ സ്യാത്| സാ ആരാനാമ ശസ്ത്രമ്| തയാ ആരയാ, ശോഫം വിധ്യേത്| കദാ ? പക്വാമസംശയേ,-കിമയം പക്വഃ ശോഫ ഉതാമ ഇതി സന്ദേഹേ| ബഹലാം ച കര്ണപലീം തയാ വിധ്യേത്|

Adhikarana karNavedhanI sUcI (26) · Śloka 26

ബഹലായാശ്ച ശസ്യതേ| സൂചീ ത്രിഭാഗസുഷിരാ ത്ര്യങ്ഗുലാ കര്ണവേധനീ||൨൬||

സ൦-ബഹലായാഃ-അതിമാംസലായാഃ കര്ണപാല്യാശ്ച, സൂചീ ശസ്യതേ,-ന കേവലമാരാ| കീദൃശീ സൂചീ ? ത്രിഭാഗഃ-പ്രാന്തഭാഗാത് സുഷിരോ യസ്യാഃ സൈവമ്| തഥാ, ത്ര്യങ്ഗുലാ-ദൈര്ഘ്യേണ| സാ ച കര്ണവേധനീ സ്യാത്|

Adhikarana anushastrANi (27-28) · Śloka 28

ജലൌകഃക്ഷാരദഹനകാചോപലനഖാദയഃ| അലൌഹാന്യനുശസ്ത്രാണി, താന്യേവം ച വികല്പയേത്||൨൭|| അപരാണ്യപി യന്ത്രാദീന്വുപയോഗം ച യൌഗികമ്| |൨൮|

സ൦-ജലൌകഃപ്രഭൃതയോऽനുശസ്ത്രാണി രക്തസ്രാവകാര്യകാരണാത്| താനി ചാലൌഹാനി-ലോഹവര്ജിതാനി| ആദിശബ്ദേനായസ്കാന്തശാകശോഫാലികാദിഖരപത്രാദീനാം ഗ്രഹണമ്| ഏവം ചോക്തേന ന്യായേനാന്യാന്യപി യന്ത്രാദീനി വികല്പയേത്| ആദിശബ്ദേന ശസ്ത്രാണാം ഗ്രഹണമ്| ഉപയോഗം ച യൌഗികം-സാധുതരം, ബുദ്ധ്യാ നിരൂപയേത്|

Adhikarana shastra kAryANi (28-29) · Śloka 29

| ഉത്പാട്യപാട്യസീവ്യൈഷ്യലേഖ്യപ്രച്ഛാനകുട്ടനമ്||൨൮|| ഛേദ്യം ഭേദ്യം വ്യധോ മന്ഥോ ഗ്രഹോ ദാഹശ്ച തത്ക്രിയാഃ| |൨൯|

സ൦-ഉത്പാട്യാദീനി തത്ക്രിയാഃ,-തേഷാം-ഷഡ്വിംശതിശസ്ത്രാണാം, ക്രിയാഃ-കര്മാണി, തത്ക്രിയാഃ| { താനി ഷഡ്വിംശതിശസ്ത്രാണി സങ്ഗ്രഹോക്താനി (സൂ. അ. ൩൪)- "തദ്യഥാ-ദന്തലേഖനമണ്ഡലാഗ്രവൃദ്ധിപത്രോത്പലപത്രാധ്യര്ധധാരമുദ്രികാകര്തരീസര്പവക്ത്രകരപത്രകുശപത്രാടാമുഖാ-ന്തര്മുഖശരാരിമുഖത്രികൂര്ചകൂഠാരികാവ്രീഹിമുഖശലാകാവേതസപത്രാരാകര്ണവ്യധനസൂചീസൂചീകുര്ചഖജൈഷണീ-ബഡിശനഖശസ്ത്രാണി|" ഇതി| } ഉത്പാട്യം-ഉദ്ധാര്യമ്, തത്ര നഖശസ്ത്രം പ്രയോജ്യമ്| പാടനേ വൃദ്ധിപത്രാദി| സീവനേ സൂച്യഃ| ലേഖനേ മണ്ഡലാഗ്രാദിഃ| പ്രച്ഛാനേ നഖശസ്ത്രാദി| കുട്ടനേ കൂര്ചഃ| ഛേദനേ ഉത്പലപത്രാദി| ഭേദനേ ഏഷണീ സൂചീമുഖാ| വ്യധനേ വേതസാദി| മന്ഥനേ ഖജഃ| ഗ്രഹേ സന്ദംശഃ| ദാഹേ ശലാകാദിരിതി|

Adhikarana shastradoShAH (29-30) · Śloka 30

ശസ്ത്രദോശാനഹ | കുണ്ഠഖണ്ഡതനുസ്ഥൂലഹ്രസ്വദീര്ഘത്വവക്രതാഃ||൨൯|| ശസ്ത്രാണാം ഖരധാരത്വമഷ്ടൌ ദോഷാഃ പ്രകീര്തിതാഃ| |൩൦|

സ൦-സ്പഷ്ടമ്

Adhikarana shastragrahaNavidhiH (30-32) · Śloka 32

അധുനാ ശസ്ത്രാണാം ഗ്രഹണവിധിം ദര്ശയതി | ഛേദഭേദനലേഖ്യാര്ഥം ശസ്ത്രം വൃന്തഫലാന്തരേ||൩൦|| തര്ജനീമധ്യമാങ്ഗുഷ്ഠൈര്ഗൃഹ്ണീയാത്സുസമാഹിതഃ| വിസ്രാവണാനി വൃന്താഗ്രേ തര്ജന്യങ്ഗുഷ്ഠകേന ച||൩൧|| തലപ്രച്ഛന്നവൃന്താഗ്രം ഗ്രാഹ്യം വ്രീഹിമുഖം മുഖേ| മൂലേഷ്വാഹരണാര്ഥാനി ക്രിയാസൌകര്യതോऽപരമ്||൩൨||

സ൦-ഛേദഭേദനലേഖ്യാര്ഥം തര്ജനീമധ്യമാങ്ഗുഷ്ഠൈര്മിലിതൈഃ ശസ്ത്രം വൃന്തഫലാന്തരേ-വൃന്തഫലമധ്യഭാഗേ, ഗൃഹ്ണീയാത്| കീദൃക് ? സുസമാഹിതഃ,-തദ്ഗതമനാഃ| വിസ്രാവണകാര്യാണി ശരാര്യാസ്യാദീനി ശസ്ത്രാണി വൃന്താഗ്രേ തര്ജന്യങ്ഗുഷ്ഠാഭ്യാം ഗൃഹ്ണീയാത്| ഗൃഹ്ണീയാദിത്യനുവര്തതേ| തലശബ്ദേന പാണിതലമുച്യതേ, ആദിലോപാഖ്യയാ തന്ത്രയുക്ത്യാ| തലേന പ്രച്ഛ്ഹന്നം വൃന്താഗ്രം യസ്യ തത് വ്രീഹിമുഖം മുഖേ ഗൃഹ്ണീയാത്| ശേഷം ശസ്ത്രം ക്രിയാസൌകര്യതോ ഗൃഹ്ണീയാത്| സുകരസ്യ ഭാവഃ സൌകര്യമ്| യഥാ സുകരാ പാടനാദികാ ക്രിയാ സ്യാത്തഥാऽऽദദീതേത്യര്ഥഃ|

Adhikarana shastrakoshaH (33-34) · Śloka 34

ശസ്ത്രകോശമാചഷ്ടതേ സ്യാന്നവാങ്ഗുലവിസ്താരഃ സുഘനോ ദ്വാദശാങ്ഗുലഃ| ക്ഷൌ മപത്രോര്ണകൌശേയദുകൂലമൃദുചര്മജഃ||൩൩|| വിന്യസ്തപാശഃ സുസ്യൂതഃ സാന്തരോര്ണാര്സ്ഥശസ്ത്രകഃ| ശലാകാപിഹിതാസ്യശ്ച ശസ്ത്രകോശഃ സുസഞ്ചയഃ||൩൪||

സ൦-നവാങ്ഗുലവിസ്താരഃ ശസ്ത്രകോശഃ സ്യാത്| തഥാ, സുഷ്ഠു ഘനോനിബിഡഃ| തഥാ, ദ്വാദശാങ്ഗുലപ്രമാണോ ദൈര്ധ്യേണ| തഥാ, ക്ഷൌ മാദിജഃ| തഥാ, വിന്യസ്തഃ-കൃതഃ, പാശോ യസ്യ സ വിന്യസ്തപാശഃ| തഥാ, സുഷ്ഠു സ്യൂതഃ| തഥാ, സാന്തരാണി-സവ്യവധാനാനി, ഊര്ണാസ്ഥാനി ശസ്ത്രാണി യസ്മിന് സ സാന്തരോര്ണാസ്ഥശസ്ത്രകഃ| തഥാ, ശലാകയാ പിഹിതം-സ്ഥഗിതം, ആസ്യം യസ്യ സ ഏവമ്| തഥാ, ശോഭനഃ സഞ്ചയോ യസ്യ സ സുസഞ്ചയഃ, നാപിതഭാണ്ഡികാവത്| തന്ത്രാന്തരേ ചോക്തമ് "നിശാനീ തു ശസ്ത്രാണാം ശ്ലക്ഷ്ണാ ശിലികാ മാഷമുദ്ഗപ്രഭാ" ഇത്യാദി|

Adhikarana jalaukasAM viShayaH (35) · Śloka 35

സുകുമാരബാലാനാമസ്രവിസ്രാവണാര്ഥം ജലൌകസോ യോജയേത് ജലൌകസസ്തു സുഖിനാം രക്തസ്രാവായ യോജയേത്| |൩൫|

സ൦-സുഖിനാം-സുഖോചിതാനാം, രക്തസ്രാവണാര്ഥം ജലൌകസോ യോജയേത്| താശ്ച ദ്വിപ്രകാരാഃ,-സവിഷാനിര്വിഷാശ്ച| തത്ര സവിഷാണാം സാപായത്വാത്താ ഏവ താവല്ലക്ഷയതി-

Adhikarana varjyA jalaukasaH (35-37) · Śloka 37

താശ്ച ദ്വിപ്രകാരാഃ,- സവിഷാ നിര്വിഷാശ്ച| തത്ര സവിഷാണാം സാപായത്വാത്താ ഏവ താവല്ലക്ഷയതി | ദുഷ്ടാമ്ബുമത്സ്യഭേകാഹിശവകോഥമലോദ്ഭവാഃ||൩൫|| രക്താഃ ശ്വേതാ ഭൃശം കൃഷ്ണാശ്ചപലാഃ സ്ഥൂലപിച്ഛിലാഃ| ഇന്ദ്രായുധവിചിത്രോര്ധ്വരാജയോ രോമശാശ്ച താഃ||൩൬|| സവിഷാ വര്ജയേത്| |൩൭|

സ൦-ദുഷ്ടാമ്ബൂദ്ഭവാശ്ച ജലൌകസഃ സവിഷാ ഇതി വര്ജയേത്| തഥാ മത്സ്യഭേകസര്പാദിശവകോഥോദ്ഭവാഃ, തഥാ തേഷാമേവ മത്സ്യാദീനാം യേ മലാഃ-മൂത്രപുരീഷാദയഃ, തദുദ്ഭവാശ്ച സവിഷാ ഇതി വര്ജയേത്| സവിഷാണാം ലക്ഷണമാഹ-രക്താ ഇത്യാദി| യാവല്ലോമശാ യാസ്താഃ സവിഷാ യതഃ, തതോ വര്ജയേത്-താ ന യോജയേത്|

Adhikarana varjyAprayoge doShaH varjyAdoShe cikitsA (37) · Śloka 37

താഭിഃ കണ്ഡൂപാകജ്വരഭ്രമാഃ| വിഷപിത്താസ്രനുത്കാര്യം തത്ര|൩൭|

സ൦-താഭിര്ഹി യോജിതാഭിഃ കണ്ഡ്വാദയഃ സ്യുഃ| ഉപലക്ഷണം ചേദമ്| ദാഹശോഷമൂര്ച്ഛാദയോऽപി സ്യുഃ| { തത്ര- } താസു മോഹാദ്യോജിതാസു, വിഷാദിജിത് കാര്യമ്|

Adhikarana grAhyA jalaukasaH (37-38) · Śloka 38

| ശുദ്ധാമ്ബുജാഃ പുനഃ||൩൭|| നിര്വിഷാഃ ശൈവലശ്യാവാ വൃത്താ നീലോര്ധ്വരാജയഃ| കഷായപൃഷ്ഠാസ്തന്വങ്ഗ്യഃ കിഞ്ചിത്പീതോദരാശ്ച യാഃ||൩൮||

സ൦-ജലൌകസ ഇത്യനുവര്തതേ| ശുദ്ധജലോദ്ഭവാഃ (ശുദ്ധാമ്ബുജാഃ)-സൌഗന്ധികോത്പലകമലവിപുലസലിലശൈവാലജാ ജലൌകസോ, നിര്വിഷാഃ സ്യുഃ| ആസാം ച ലക്ഷണമാഹ-ശൈവലേത്യാദി| ശൈവലമിവ ശ്യാവാഃ, തഥാ വൃത്താഃ, തഥാ നീലോര്ധ്വരാജയഃ, തഥാ കഷായം-ന്യഗ്രോധാദിവല്കലസദൃശവര്ണം, പൃഷ്ഠം യാസാം താ ഏവമ്, തഥാ തനുശരീരാഃ കിഞ്ചിത്പീതവര്ണജഠരാശ്ച നിര്വിഷാ വേദ്യാഃ|

Adhikarana grAhyAsvapi mattA varjyAH (39) · Śloka 39

താ അപ്യസമ്യഗ്വമനാത് പ്രതതം ച നിപാതനാത്| സീദന്തീഃ സലിലം പ്രാപ്യ രക്തമത്താ ഇതി ത്യജേത്||൩൯||

സ൦-നിര്വിഷാ അപി ജലൌകസോ രക്തമത്താ ഇതി ത്യജേത്| ന കേവലം സവിഷാ ഇതി പ്രതിപാദനാര്ഥോऽപിശബ്ദഃ| രക്തമത്തത്വേ ഹേതുദ്വയമാഹ-അസമ്യഗ്വമനാത്, ദുഷ്ടരക്തസ്യേതി ശേഷഃ| പ്രതതം ച ലാഗനാത്, ദുഷ്ടരക്തവാസിത്വേന രക്തമത്താ ഇത്യുക്താഃ| താശ്ച കഥം ലക്ഷ്യന്തേ ? ഇത്യാഹ-സീദന്തീരിത്യാദി| ജലം (സലിലം) പ്രാപ്യതോയപൂര്ണഭാണ്ഡമാസാദ്യ, സീദന്തീഃ-ന തഥാ ചേഷ്ടമാനാഃ, ഇതി ജ്ഞാത്വാ ത്യജേത്|

Adhikarana jalaukasAM prayogaH (40-41) · Śloka 41

അഥേതരാ നിശാകല്കയുക്തേऽമ്ഭസി പരിപ്ലുതാഃ| അവന്തിസോമേ തക്രേ വാ പുനശ്ചാശ്വാസിതാ ജലേ||൪൦|| ലാഗയേദ്ദൃതമൃത്സ്തന്യരക്തശസ്ത്രനിപാതനൈഃ| പിബന്തീരുന്നതസ്കന്ധാശ്ഛാദയേന്മൃദുവാസസാ||൪൧||

സ൦-അഥ-പരിക്ഷാതോऽനന്തരം, ഇതരാ ലാഗയേത്| കിമ്ഭൂതാഃ ? ഹരിദ്രാകല്കയുക്തജലേ പരിപ്ലുതാഃ, കാഞ്ജികേ കാലശേയേ വാ പരിപ്ലുതാഃ, പുനശ്ച ജലേ സമാശ്വാസിതാഃ-സാത്മ്യഭൂതേ ജലേ പ്ലവനാര്ഹാഃ സോത്സാഹാഃ സതീഃ, യോജയേത്| അലഗന്തീഃ കഥം ലാഗയേത് ? ഇത്യാഹ-ഘൃതേത്യാദി| ഘൃതാദിപാതനൈസ്താ യോജയേത്| പാതനശബ്ദഃ പ്രത്യേകം യോജ്യഃ| ശസ്ത്രേണാങ്ഗേ രക്തം മോക്ഷയിത്വാ വാ ത യോജയേത്| താശ്ച പിബന്തീഃ സൂക്ഷ്മവാസസാऽऽച്ഛാദയേത്| ഏവം ഹി താസാം മക്ഷികാദ്യനുപദ്രവാത് സമ്യഗ്യോജനാ സ്യാത്| അഥ കിമേതാഃ പിബന്ത്യുത നേതി കഥം ജ്ഞായതേ ? ഇത്യത്ര വിശേഷണദ്വാരേണ ഹേതുമാഹ-ഉന്നതസ്കന്ധാ ഇതി| ഉന്നതഃ സ്കന്ധോ യാസാം താ ഏവമ്| ഉന്നതസ്കന്ധത്വേന താസാം പാനം ജ്ഞായത ഇത്യര്ഥഃ|

Adhikarana jalaukAH prathamaM duShTaM raktaM pibati (42-1) · Śloka 1

സമ്പൃക്താദ്ദുഷ്ടശുദ്ധാസ്രാജ്ജലൌകാ ദുഷ്ടശോണിതമ്| ആദത്തേ പ്രഥമം ഹംസഃ ക്ഷീരം ക്ഷീരോദകാദിവ||൪൨|| (ഗുല്മാര്ശോവിദ്രധീന് കുഷ്ഠവാതരക്തഗലാമയാന്| നേത്രരുഗ്വിഷവീസര്പാന് ശമയന്തി ജലൌകസഃ| )||൧||

സ൦-ദുഷ്ടശുദ്ധാസ്രാന്മിലിതാദപി ജലൌകാ ദുഷ്ടരക്തമേവ പൂര്വമാദത്തേ, ന ശുദ്ധം ദേഹധാതുസ്ഥമ്, ഇതി ദൃഷ്ടാന്തേന ദര്ശയതി-ഹംസ ഇത്യാദി| ഹംസോ യഥാ ക്ഷീരജലാന്മിശ്രിതാത് പ്രാഗ്ദുഗ്ധമാദത്തേ ന തു ജലമ്, തഥാ ജലൌകാഃ പ്രാഗ്ശുദ്ധം രക്തമാദത്തേ പശ്ചാദിതരദിതി ന്യായ്യമേതത്|

Adhikarana jalaukasAM mokShaNakAlaH (43) · Śloka 43

ദംശസ്യ തോദേ കണ്ഡ്വാം വാ മോക്ഷയേത്| |൪൩|

സ൦-ദംശസ്യ തോദേ സതി കണ്ഡ്വാം സത്യാം വാ മോക്ഷയേത്, ശുദ്ധരക്തരക്ഷാര്ഥമതിയോഗഭയാച്ച| താമിത്യേകവചനനിര്ദേശാദേകൈകാം മോക്ഷയേത്, ന തു സര്വാഃ സകൃദേവേതി ഗമയതി| അഥ പാനലൌല്യല്യാദൃശം, - ന ത്യജേത്തതോ ഹരിദ്രാചൂര്ണം വാ വദനേ ദത്ത്വാ മോക്ഷയേത്|

Adhikarana mokShitAnAM kRutyam (43) · Śloka 43

വാമയേച്ച താമ്| പടുതൈലാക്തവദനാം ശ്ലക്ഷ്ണകണ്ഡനരൂഷിതാമ്||൪൩||

സ൦-മോക്ഷിതാം ച ജലൌകസം വാമയേത്| വമനവിധാനമാഹ പട്വിത്യാദി| സൈന്ധവയുതേന തൈലേന രൂഷിതാസ്യാം തഥാ സൂക്ഷ്മേണ തണ്ഡുലകണ്ഡനേന രൂഷിതാം-അവകീര്ണാം, വാമയേത്| തണ്ഡുലശബ്ദസ്യാത്ര ലോപോ ജ്ഞേയസ്തന്ത്രയുക്ത്യാ|

Adhikarana saptAhAdarvAk jalaukasAM punaH prayo niShedhaH (44) · Śloka 44

രക്ഷന് രക്തമദാദ്ഭൂയഃ സപ്താഹം താ ന പാതയേത്| |൪൪|

സ൦-താഃ-കൃതവമനാ ജലൌകസോ, രക്തമദാദ്രക്ഷന് പുനഃ സപ്താഹം ന യോജയേത്|

Adhikarana jalaukasAM samyagvamanalakShaNam (44) · Śloka 44

| പൂര്വവത് പടുതാ ദാര്ഢ്യം സമ്യഗ്വാന്തേ ജലൌകസാമ്||൪൪||

സ൦-ജലൌകസാം സമ്യഗ്വാന്തേ സതി പൂര്വവത്-അലാഗിതാനാമിവ, പടുതാദി ഭവതി|

Adhikarana ativAnte lakShaNam (45) · Śloka 45

ക്ലമോऽതിയോഗാന്മൃത്യുര്വാ| |൪൫|

സ൦-അതിയോഗാദ്വമനസ്യ ക്ലമോ മൃത്യുര്വാ സ്യാത്|

Adhikarana durvAnte lakShaNam (45) · Śloka 45

ദുര്വാന്തേ സ്തബ്ധതാ മദഃ| |൪൫|

സ൦-ദുര്വാന്തേ സതി സ്തബ്ധതാ മദശ്ച സ്യാത്|

Adhikarana jalaukasAM pAlanavidhiH (45-46) · Śloka 46

| അന്യത്രാന്യത്ര താഃ സ്ഥാപ്യാ ഘടേ മൃത്സ്നാമ്ബുഗര്ഭിണി||൪൫|| ലാലാദികോഥനാശാര്ഥം, സവിഷാഃ സ്യുസ്തദന്വയാത്| |൪൬|

സ൦-താശ്ചാന്യസ്മിന്നന്യസ്മിന് ഘടേ ത്ര്യഹാത് പഞ്ചാഹാദ്വാ സ്ഥാപ്യാഃ| കിമ്ഭൂതേ ? മൃത്സ്നാപൃക്തേന ജലേന ഗര്ഭിണി, തദ്യുക്ത ഇത്യര്ഥഃ| പ്രശസ്താ മൃത്-മൃത്സ്നാ, "സസ്നൌ പ്രശംസായാമ്" ഇതി സ്നപ്രത്യയഃ| അനേകഭാജനസ്ഥാപനേ കോऽര്ഥഃ ? ഇത്യാഹ-ലാലാദികോഥനാശാര്ഥമ്| ആദിശബ്ദേന മൂത്രപുരീഷാദീനാം ഗ്രഹണമ്| ലാലാദീനാം_ജലൌകഃസമ്ബന്ധിനാം, കോഥഃ-കുഥിതത്വം ക്ലിന്നതാ, തന്നാശായ| തദന്വയാത്-ലാലാദിയോഗാത്, താഃ സവിഷാഃ സ്യുഃ|

Adhikarana daMshAparisrAve strAvaNauShadham (46) · Śloka 46

| അശുദ്ധൌ സ്രാവയേദ്ദംശാന് ഹരിദ്രാഗുഡമാക്ഷികൈഃ||൪൬||

സ൦-അശുദ്ധൌ-അശുദ്ധലിങ്ഗാനുമിതേ രക്തേ സതി, ദംശാന് ഹരിദ്രാദിഭിഃ സ്രാവയേത്|

Adhikarana daMshastrAvAnantaraM kRutyam (47) · Śloka 47

ശതധൌതാജ്യപിചവസ്തതോ ലേപാശ്ച ശീതലാഃ| |൪൭|

സ൦-അനന്തരം ശതധൌതഘൃതസമ്പൃക്താഃ പിചവോ 'യോജ്യാഃ' ഇതി ശേഷഃ| ശതശബ്ദോऽനേകപര്യായഃ, ബഹുകൃത്വോ ധൌതമിത്യര്ഥഃ| തഥാ, ശീതലാ ലേപാഃ-യഷ്ടീചന്ദനോശീരാദിജാഃ, യോജ്യാഃ| ദംശസ്ഥിതചലിതരക്തപ്രസാദനായേതി ഭാവഃ|

Adhikarana srAvaphalam (47) · Śloka 47

| ദുഷ്ടരക്താപഗമനാത്സദ്യോ രാഗരുജാം ശമഃ||൪൭||

സ൦-ദുഷ്ടരക്തസ്യാപഗമനാത്-നിഃസരണാത്, സദ്യോ-ദ്രാഗേവ, രാഗപീഡാശാന്തിര്ഭവതി| ഉപലക്ഷണം ചേദമ്| ശ്വയഥുശൈഥില്യദാഹശമോऽപി ഹി ഭവത്യേവ|

Adhikarana dvitIye~ahni punaHsrAvaH (48) · Śloka 48

അശുദ്ധം ചലിതം സ്ഥാനാത്സ്ഥിതം രക്തം വ്രണാശയേ| വ്യമ്ലീഭവേത്പര്യുഷിതം തസ്മാത്തത്സ്രാവയേത്പുനഃ||൪൮||

സ൦-അശുദ്ധം രക്തം സ്വാശയാച്ചലിതം വ്രണസ്ഥാനേ സ്ഥിതം പര്യുഷിതം സത് വ്യമ്ലീഭവേദ്യതഃ, തസ്മാത് തത്-രക്തം, ഭൂയഃ സ്രാവയേത്|

Adhikarana alAbughaTikayoraviShayaH (49) · Śloka 49

യുഞ്ജ്യാന്നാലാബുഘടികാ രക്തേ പിത്തേന ദൂഷിതേ| താസാമനലസംയോഗാത്|൪൯|

സ൦-രക്തേ പിത്തേന ദൂഷിതേ സതി, അലാബുഘടികാ ന ലാഗയേത്| താസാം-അലാബൂനാം ഘടികാനാം ച, അഗ്നിസംയോഗാത് പിത്തരക്തകോപോപപത്തേരിതി ഭാവഃ|

Adhikarana alAbughaTikayorviShayaH (49) · Śloka 49

| യുഞ്ജ്യാത്തു കഫവായുനാ||൪൯||

സ൦-താസ്തു കഫവാതേന ദുഷ്ടേऽസൃജി യുഞ്ജ്യാത്|

Adhikarana shRu~ggasyAviShayaH (50) · Śloka 50

കഫേന ദുഷ്ടം രുധിരം ന ശൃങ്ഗേണ വിനിര്ഹരേത്| സ്കന്നത്വാത്|൫൦|

സ൦-കഫേന ദുഷ്ടം രക്തം സത് ശൃങ്ഗേണ നാകര്ഷേത്| സ്കന്നത്വാത്സ്ത്യാനത്വാദ്ധേതോഃ| ശൃങ്ഗസ്യ ചാഗ്നിസംയോഗാഭാവേന കഫവിലയനേ സാമര്ഥ്യാഭാവാത്|

Adhikarana shRu~ggasya viShayaH (50) · Śloka 50

| വാതപിത്താഭ്യാം ദുഷ്ടമ് ശൃങ്ഗേണ നിര്ഹരേത്||൫൦||

സ൦-വാതപിത്താഭ്യാം ദുഷ്ടം രുധിരം ശൃങ്ഗേണ നിര്ഹരേത്|

Adhikarana pracchAnavidhiH pracchAnasya viShayaH jalaukasAM viShayaH shRu~ggAlAbughaTikAnAM viShayaH shirAvyadhasya viShayaH (51-53) · Śloka 53

ഗാത്രം ബദ്ധോപരി ദൃഢം രജ്ജ്വാ പട്ടേന വാ സമമ്| സ്നായുസന്ധ്യസ്ഥിമര്മാണി ത്യജന് പ്രച്ഛാനമാചരേത്||൫൧|| അധോദേശപ്രവിസൃതൈഃ പദൈരുപരിഗാമിഭിഃ| ന ഗാഢഘനതിര്യഗ്ഭിര്ന പദേ പദമാചരന്||൫൨|| പ്രച്ഛാനേനൈകദേശസ്ഥം ഗ്രഥിതം ജലജന്മഭിഃ| ഹരേച്ഛൃങ്ഗാദിഭിഃ സുപ്തമസൃഗ്വ്യാപി ശിരാവ്യധൈഃ||൫൩||

സ൦-ഗാത്രം രജ്ജ്വാ പട്ടേന വാ ദൃഢം സമം ബദ്ധോപരി പ്രച്ഛനീയപ്രദേശസ്യ, തഥാ സ്നായ്വാദി പരിഹരന്, പ്രച്ഛാനം കുര്യാത്| കഥമ് ? അധോദേശാത്പ്രവിസൃതൈഃ-പ്രവൃത്തൈഃ, പദൈരുപരിഗാമിഭിഃ-ഊര്ധ്വപ്രസാരിഭിഃ| കിമ്ഭൂതൈഃ പദൈഃ ? ന ഗാഢൈഃ-ന ഖരൈഃ, ന ഘനൈഃ-ന നിരന്തരൈഃ, ന ച തിര്യഗ്ഭിഃ-തിരശ്ചീനൈഃ| തഥാ, പദേ പദം നാചരന്-പദസ്യോപരി പദമകുര്വന്നിത്യര്ഥഃ| ഏകദേശസ്ഥിതം രക്തം പ്രച്ഛാനേനാകര്ഷേത്| ഗ്രഥിതം ഗ്രന്ഥ്യര്ബുദാദിഷു രക്തം ജലൌകാഭിരപഹരേത്| സുപ്തം-നിശ്ചേതനം സത് സ്ഥാനേ പ്രസുപ്ത്യാദിവികാരി, ശൃങ്ഗാദിഭിര്ഹരേത്| വ്യാപി-സര്വശരീരസ്യ, ലോഹിതം ശിരാവ്യധൈരാകര്ഷേത്|

Adhikarana pracchAnasya viShayAntaram (54) · Śloka 54

പ്രച്ഛാനം പിണ്ഡിതേ വാ സ്യാത്| |൫൪|

സ൦-പിണ്ഡിതേ രക്തേ പ്രച്ഛാനം വാ സ്യാത്|

Adhikarana jalaukasAM viShAyAntaram (54) · Śloka 54

അവഗാഢേ ജലൌകസഃ| |൫൪|

സ൦-അവഗാഢേ രക്തേ ജലൌകസഃ സ്യുഃ|

Adhikarana alAbvAdInAM viShayAntaram (54) · Śloka 54

| ത്വക്സ്ഥേऽലാബുഘടീശൃങ്ഗമ്|൫൪|

സ൦-ത്വക്സ്ഥേ-ഉത്താനേ രക്തേ, അലാബുഘടീശൃങ്ഗാണി സ്യുഃ|

Adhikarana shirAvyadhasya niyatatvam (54) · Śloka 54

| ശിരൈവ വ്യാപകേऽസൃജി||൫൪||

സ൦-സര്വശരീരവ്യാപകേ രക്തേ ശിരൈവ ഭവതി| ശിരായാം മതവികല്പോ നാസ്ത്യേവേത്യേവശബ്ദാര്ഥഃ|

Adhikarana shRu~ggAdInAM viShayAntarANi (55) · Śloka 55

വാതാദിധാമ വാ ശൃങ്ഗജലൌകോലാബുഭിഃ ക്രമാത്| |൫൫|

സ൦- അഥവാ വാതാദിസ്ഥാനസ്ഥിതം രക്തം യഥാക്രമം ശൃങ്ഗാദിഭിര്ഹരേത്|

Adhikarana srutaraktasya shItopacArAtishaye doShaH (26) · Śloka 26

സ്ത്രതാസൃജഃ പ്രദേഹാദ്യൈഃ ശീതൈഃ സ്യാദ്വായുകോപതഃ||൫൫|| സതോദകണ്ഡൂഃ ശോഫസ്തം സര്പിഷോഷ്ണേന സേചയേത്| ൫൫ ൧/൨| ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസൂനുശ്രീമദ്വാഗ്ഭടവിരചിതാ- യാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയസംഹിതായാം സൂത്രസ്ഥാനേ ശസ്ത്രവി- ധിര്നാമ ഷങ്വിംശോऽധ്യായഃ||൨൬||

സ൦-സ്രുതരക്തസ്യ നരസ്യ ശീതലൈഃ പ്രലേപാദിഭിസ്ഥോദകണ്ഡൂയുതഃ ശോഫോ വാതകോപാത് സ്യാത്| തം-താദൃശം ശോഫം, ഘൃതേനോഷ്ണേന സേചയേദിതി| ഇതി ശ്രീമൃഗാങ്കദത്തപുത്രശ്രീമദരുണദത്തവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയടീകാ- യാം സര്വാങ്ഗസുന്ദരാഖ്യായാം സൂത്രസ്ഥാനേ ശസ്ത്രവിധിര്നാമ ഷഡ്വിംശോऽധ്യായഃ സമാപ്തഃ|| ൨൬||