26. śastravidhiradhyāyaḥ

Adhikarana shastravidhiradhyAyaH (2-3) · Śloka 3

അഥാതഃ ശസ്ത്രവിധിമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ| (ഗദ്യസൂത്രേ|൨| )|൩|

Adhikarana ShaDviMshatiH shastrANiteShAmupayogaH ShavDishatishastrANAM nAmAni (1-3.5) · Śloka 3

ഷഡ്വിംശതിഃ സുകര്മാരൈര്ഘടിതാനി യഥാവിധി| ശസ്ത്രാണി രോമവാഹീനി ബാഹുല്യേനാങ്ഗുലാനി ഷട്||൧|| സുരൂപാണി സുധാരാണി സുഗ്രഹാണി ച കാരയേത്| അകരാലാനി സുധ്മാതസുതീക്ഷ്ണാവര്തിതേऽയസി||൨|| സമാഹിതമുഖാഗ്രാണി നീലമ്ഭോജച്ഛവീനി ച| നാമാനുഗതരൂപാണി സദാ സന്നിഹിതാനി ച||൩|| സ്വോന്മനാര്ധചതുര്ഥാംശഫലാന്യേകൈകശോऽപി ച| പ്രായോ ദ്വിത്രാണി, യുഞ്ജീത താനി സ്ഥാനവിശേഷതഃ||൪|| (മണ്ഡലാഗ്രം വൃദ്ധിപത്രമുത്പലാധ്യര്ദ്ധധാരകേ| സര്പൈഷണ്യൌ വേതസാഖ്യം ശരാര്യാസ്യത്രികൂര്ചകേ||൧|| കുശാസ്യം സാടവദനമന്തര്വക്രാര്ധചന്ദ്രകേ (കമ്)| വ്രീഹിമുഖം കുഠാരീ ച ശലാകാങ്ഗുലിശസ്ത്രകേ||൨|| ബഡിശം കരപത്രാഖ്യം കര്തരീ നഖശസ്ത്രകമ്| ദന്തലേഖനകം സൂച്യഃ കൂര്ചോ നാമ ഖ്രജാഹ്വയമ്||൩|| ആരാ ചതുര്വിധാകാരാ തഥാ സ്യാത്കര്ണവേധനീ(നമ്)||൩.൫||

Adhikarana 1 maNDalAgraM shastram (5) · Śloka 5

മണ്ഡലാഗ്രം ഫലേ തേഷാം തര്ജന്യന്തര്നഖാകൃതി| ലേഖനേ ഛേദനേ യോജ്യം പോഥകീശുണ്ഡികാദിഷു||൫||

Adhikarana 2 vRuddhipatraM (6-7) · Śloka 7

വൃദ്ധിപത്രം ക്ഷുരാകാരം ഛേദഭേദനപാടനേ| ഋജ്വഗ്രമുന്നതേ ശോഫേ ഗമ്ഭീരേ ച തദന്യഥാ||൬|| നതാഗ്രം പൃഷ്ഠതോ ദീര്ഘഹ്രസ്വവക്ത്രം യഥാശ്രയമ്| |൭|

Adhikarana 3 utpalapatraM,4 adhyarddadhAraM shastram (7) · Śloka 7

| ഉത്പലാധ്യര്ധധാരാഖ്യേ ഭേദനേ ഛേദനേ തഥാ||൭||

Adhikarana 5 sarpAsyaM shastram (8) · Śloka 8

സര്പാസ്യം ഘ്രാണകര്ണാര്ശശ്ച്ഛേദനേऽര്ധാങ്ഗുലം ഫലേ| |൮|

Adhikarana 6 anveShaNA eShaNI bhedanArthA eShaNI ca shastram (8-9) · Śloka 9

| ഗതേരന്വേഷണേ ശ്ലക്ഷ്ണാ ഗണ്ഡൂപദമുഖൈഷണീ||൮|| ഭേദനാര്ഥേऽപരാ സൂചീമുഖാ മൂലനിവിഷ്ടഖാ| |൯|

Adhikarana 7 vetasapatraM shastram (9) · Śloka 9

| വേതസം വ്യഘനേ|൯|

Adhikarana 8 sharArimukhaM shastram,9 trikUrcakaM shastram (9) · Śloka 9

| സ്രാവ്യേ ശരാര്യാസ്യത്രികൂര്ചകേ||൯||

Adhikarana 10 kushapatraM shatram11 ATAmukhaM shastram (10) · Śloka 10

കുശാടാവദനേ സ്രാവ്യേ ഹ്യങ്ഗുലം സ്യാത്തയോഃ ഫലമ്| |൧൦|

Adhikarana 12 antarmukhaM shastram (10-11) · Śloka 11

| തദ്വദന്തര്മുഖം തസ്യ ഫലമധ്യര്ധമങ്ഗുലമ്||൧൦|| അര്ധചന്ദ്രാനനം ചൈതത്| |൧൧|

Adhikarana 13 vrIhimukhaM shastraM (11) · Śloka 11

തഥാധ്യര്ധാങ്ഗുലം ഫലേ| വ്രീഹിവക്ത്രം പ്രയോജ്യം ച തച്ഛിരോദരയോര്വ്യധേ||൧൧||

Adhikarana 14 kuThArI shastram (12) · Śloka 12

പൃഥുഃ കുഠാരീ ഗോദന്തസദൃശാര്ധാങ്ഗുലാനനാ| തയോര്ധ്വദണ്ഡയാ വിധ്യേദുപര്യസ്ഥാം സ്ഥിതാം ശിരാമ്||൧൨||

Adhikarana 15 shalAkA shastram (13) · Śloka 13

താമ്രീ ശലാകാ ദ്വിമുഖീ മുഖേ കുരുബകാകൃതിഃ| ലിങ്ഗനാശം തയാ വിധ്യേത്|൧൩|

Adhikarana 16 a~gulIshastram (13-15) · Śloka 15

| കുര്യാദങ്ഗുലിശസ്ത്രകമ്||൧൩|| മുദ്രികാനിര്ഗതമുഖം ഫലേ ത്വര്ധാങ്ഗുലായതമ്| യോഗതോ വൃദ്ധിപത്രേണ മണ്ഡലാഗ്രേണ വാ സമമ്||൧൪|| തത്പ്രദേശിന്യഗ്രപര്വപ്രമാണാര്പണമുദ്രികമ്| സൂത്രബദ്ധം ഗലസ്രോതോരോഗച്ഛേദനഭേദനേ||൧൫||

Adhikarana 17 baDishaM shastram (16) · Śloka 16

ഗ്രഹണേ ശുണ്ഡികാര്മാദേര്ബഡിശം സുനതാനനമ്| |൧൬|

Adhikarana 18 karapatraM shastram (16-17) · Śloka 17

| ഛേദേऽസ്ത്ഥ്നാം കരപത്രം തു ഖരധാരം ദശാങ്ഗുലമ്||൧൬|| വിസ്താരേ ദ്വ്യങ്ഗുലം സൂക്ഷ്മദന്തം സുത്സരുബന്ധനമ്| |൧൭|

Adhikarana 19 kartarI shastram (17) · Śloka 17

| സ്നായുസൂത്രകചച്ഛേദേ കര്തരീ കര്തരീനിഭാ||൧൭||

Adhikarana 20 nakhashastram (18) · Śloka 18

വക്ത്രര്ജുധാരം ദ്വിമുഖം നഖശസ്ത്രം നവാങുലമ്| സൂക്ഷ്മശല്യോദ്ധൃതിച്ഛേദമേദപ്രച്ഛാനലേഖനേ||൧൮||

Adhikarana 21 dantalekhanakaM shastram (19) · Śloka 19

അധുനാ ദന്തലേഖനശസ്ത്രമാഹ ഏകധാരം ചതുഷ്കോണം പ്രബദ്ധാകൃതി ചൈകതഃ| ദന്തലേഖനകം തേന ശോധയേദ്വന്തശര്കരാമ്||൧൯||

Adhikarana 22 sUcItrayaM shastram (20-22) · Śloka 22

അധുനാ സൂചീശസ്ത്രമാഹ വൃത്താ ഗൂഢദൃഢാഃ പാശേ തിസ്രഃ സൂച്യോऽത്ര സീവനേ| മാംസലാനാം പ്രദേശാനാം ത്ര്യസ്രാ ത്ര്യങ്ഗുലമായതാ||൨൦|| അല്പമാംസാസ്ഥിസന്ധിസ്ഥവ്രണാനാം ദ്വ്യങ്ഗുലായതാ| വ്രീഹിവക്ത്രാ ധനുര്വക്ത്രാ പക്വാമാശയമര്മസു||൨൧|| സാ സാര്ധദ്വ്യങ്ഗുലാ| |൨൨|

Adhikarana 23 kUrcaH shastram (22-23) · Śloka 23

അധുനാ കൂര്ചം ലിലക്ഷയിഷുരാഹ സര്വവൃത്താസ്താശ്ചതുരങ്ഗുലാഃ| കൂര്ചോ വൃത്തൈകപീഠസ്ഥാഃ സപ്താഷ്ടൌ വാ സുബന്ധനാഃ||൨൨|| സ യോജ്യോ നീലികാവ്യങ്ഗകേശശാതേഷു കുട്ടനേ| |൨൩|

Adhikarana 24 khajaH shastram (23-24) · Śloka 24

| അര്ധാങ്ഗുലമുഖൈര്വൃത്തൈരഷ്ടാഭിഃ കണ്ടകൈഃ ഖജഃ||൨൩|| പാണിഭ്യാം മഥ്യമാനേന ഘ്രാണാത്തേന ഹരേദസൃക്| |൨൪|

Adhikarana 25 karNavevyadhanaM shastram (24) · Śloka 24

| വ്യധനം കര്ണപാലീനാം യൂഥികാമുകുലാനനമ്||൨൪||

Adhikarana 26 ArA shastram (25-26) · Śloka 26

ആരാऽര്ധാങ്ഗുലവൃത്താസ്യാ തത്പ്രവേശാ തഥോര്ധ്വതഃ| ചതുരസ്രാ, തയാ വിധ്യേച്ഛോഫം പക്വാമസംശയേ||൨൫|| കര്ണപാലീം ച ബഹലാം| |൨൬|

Adhikarana karNavedhanI sUcI (26) · Śloka 26

ബഹലായാശ്ച ശസ്യതേ| സൂചീ ത്രിഭാഗസുഷിരാ ത്ര്യങ്ഗുലാ കര്ണവേധനീ||൨൬||

Adhikarana anushastrANi (27-28) · Śloka 28

ജലൌകഃക്ഷാരദഹനകാചോപലനഖാദയഃ| അലൌഹാന്യനുശസ്ത്രാണി, താന്യേവം ച വികല്പയേത്||൨൭|| അപരാണ്യപി യന്ത്രാദീന്വുപയോഗം ച യൌഗികമ്| |൨൮|

Adhikarana shastra kAryANi (28-29) · Śloka 29

| ഉത്പാട്യപാട്യസീവ്യൈഷ്യലേഖ്യപ്രച്ഛാനകുട്ടനമ്||൨൮|| ഛേദ്യം ഭേദ്യം വ്യധോ മന്ഥോ ഗ്രഹോ ദാഹശ്ച തത്ക്രിയാഃ| |൨൯|

Adhikarana shastradoShAH (29-30) · Śloka 30

ശസ്ത്രദോശാനഹ | കുണ്ഠഖണ്ഡതനുസ്ഥൂലഹ്രസ്വദീര്ഘത്വവക്രതാഃ||൨൯|| ശസ്ത്രാണാം ഖരധാരത്വമഷ്ടൌ ദോഷാഃ പ്രകീര്തിതാഃ| |൩൦|

Adhikarana shastragrahaNavidhiH (30-32) · Śloka 32

അധുനാ ശസ്ത്രാണാം ഗ്രഹണവിധിം ദര്ശയതി | ഛേദഭേദനലേഖ്യാര്ഥം ശസ്ത്രം വൃന്തഫലാന്തരേ||൩൦|| തര്ജനീമധ്യമാങ്ഗുഷ്ഠൈര്ഗൃഹ്ണീയാത്സുസമാഹിതഃ| വിസ്രാവണാനി വൃന്താഗ്രേ തര്ജന്യങ്ഗുഷ്ഠകേന ച||൩൧|| തലപ്രച്ഛന്നവൃന്താഗ്രം ഗ്രാഹ്യം വ്രീഹിമുഖം മുഖേ| മൂലേഷ്വാഹരണാര്ഥാനി ക്രിയാസൌകര്യതോऽപരമ്||൩൨||

Adhikarana shastrakoshaH (33-34) · Śloka 34

ശസ്ത്രകോശമാചഷ്ടതേ സ്യാന്നവാങ്ഗുലവിസ്താരഃ സുഘനോ ദ്വാദശാങ്ഗുലഃ| ക്ഷൌ മപത്രോര്ണകൌശേയദുകൂലമൃദുചര്മജഃ||൩൩|| വിന്യസ്തപാശഃ സുസ്യൂതഃ സാന്തരോര്ണാര്സ്ഥശസ്ത്രകഃ| ശലാകാപിഹിതാസ്യശ്ച ശസ്ത്രകോശഃ സുസഞ്ചയഃ||൩൪||

Adhikarana jalaukasAM viShayaH (35) · Śloka 35

സുകുമാരബാലാനാമസ്രവിസ്രാവണാര്ഥം ജലൌകസോ യോജയേത് ജലൌകസസ്തു സുഖിനാം രക്തസ്രാവായ യോജയേത്| |൩൫|

Adhikarana varjyA jalaukasaH (35-37) · Śloka 37

താശ്ച ദ്വിപ്രകാരാഃ,- സവിഷാ നിര്വിഷാശ്ച| തത്ര സവിഷാണാം സാപായത്വാത്താ ഏവ താവല്ലക്ഷയതി | ദുഷ്ടാമ്ബുമത്സ്യഭേകാഹിശവകോഥമലോദ്ഭവാഃ||൩൫|| രക്താഃ ശ്വേതാ ഭൃശം കൃഷ്ണാശ്ചപലാഃ സ്ഥൂലപിച്ഛിലാഃ| ഇന്ദ്രായുധവിചിത്രോര്ധ്വരാജയോ രോമശാശ്ച താഃ||൩൬|| സവിഷാ വര്ജയേത്| |൩൭|

Adhikarana varjyAprayoge doShaH varjyAdoShe cikitsA (37) · Śloka 37

താഭിഃ കണ്ഡൂപാകജ്വരഭ്രമാഃ| വിഷപിത്താസ്രനുത്കാര്യം തത്ര|൩൭|

Adhikarana grAhyA jalaukasaH (37-38) · Śloka 38

| ശുദ്ധാമ്ബുജാഃ പുനഃ||൩൭|| നിര്വിഷാഃ ശൈവലശ്യാവാ വൃത്താ നീലോര്ധ്വരാജയഃ| കഷായപൃഷ്ഠാസ്തന്വങ്ഗ്യഃ കിഞ്ചിത്പീതോദരാശ്ച യാഃ||൩൮||

Adhikarana grAhyAsvapi mattA varjyAH (39) · Śloka 39

താ അപ്യസമ്യഗ്വമനാത് പ്രതതം ച നിപാതനാത്| സീദന്തീഃ സലിലം പ്രാപ്യ രക്തമത്താ ഇതി ത്യജേത്||൩൯||

Adhikarana jalaukasAM prayogaH (40-41) · Śloka 41

അഥേതരാ നിശാകല്കയുക്തേऽമ്ഭസി പരിപ്ലുതാഃ| അവന്തിസോമേ തക്രേ വാ പുനശ്ചാശ്വാസിതാ ജലേ||൪൦|| ലാഗയേദ്ദൃതമൃത്സ്തന്യരക്തശസ്ത്രനിപാതനൈഃ| പിബന്തീരുന്നതസ്കന്ധാശ്ഛാദയേന്മൃദുവാസസാ||൪൧||

Adhikarana jalaukAH prathamaM duShTaM raktaM pibati (42-1) · Śloka 1

സമ്പൃക്താദ്ദുഷ്ടശുദ്ധാസ്രാജ്ജലൌകാ ദുഷ്ടശോണിതമ്| ആദത്തേ പ്രഥമം ഹംസഃ ക്ഷീരം ക്ഷീരോദകാദിവ||൪൨|| (ഗുല്മാര്ശോവിദ്രധീന് കുഷ്ഠവാതരക്തഗലാമയാന്| നേത്രരുഗ്വിഷവീസര്പാന് ശമയന്തി ജലൌകസഃ| )||൧||

Adhikarana jalaukasAM mokShaNakAlaH (43) · Śloka 43

ദംശസ്യ തോദേ കണ്ഡ്വാം വാ മോക്ഷയേത്| |൪൩|

Adhikarana mokShitAnAM kRutyam (43) · Śloka 43

വാമയേച്ച താമ്| പടുതൈലാക്തവദനാം ശ്ലക്ഷ്ണകണ്ഡനരൂഷിതാമ്||൪൩||

Adhikarana saptAhAdarvAk jalaukasAM punaH prayo niShedhaH (44) · Śloka 44

രക്ഷന് രക്തമദാദ്ഭൂയഃ സപ്താഹം താ ന പാതയേത്| |൪൪|

Adhikarana jalaukasAM samyagvamanalakShaNam (44) · Śloka 44

| പൂര്വവത് പടുതാ ദാര്ഢ്യം സമ്യഗ്വാന്തേ ജലൌകസാമ്||൪൪||

Adhikarana ativAnte lakShaNam (45) · Śloka 45

ക്ലമോऽതിയോഗാന്മൃത്യുര്വാ| |൪൫|

Adhikarana durvAnte lakShaNam (45) · Śloka 45

ദുര്വാന്തേ സ്തബ്ധതാ മദഃ| |൪൫|

Adhikarana jalaukasAM pAlanavidhiH (45-46) · Śloka 46

| അന്യത്രാന്യത്ര താഃ സ്ഥാപ്യാ ഘടേ മൃത്സ്നാമ്ബുഗര്ഭിണി||൪൫|| ലാലാദികോഥനാശാര്ഥം, സവിഷാഃ സ്യുസ്തദന്വയാത്| |൪൬|

Adhikarana daMshAparisrAve strAvaNauShadham (46) · Śloka 46

| അശുദ്ധൌ സ്രാവയേദ്ദംശാന് ഹരിദ്രാഗുഡമാക്ഷികൈഃ||൪൬||

Adhikarana daMshastrAvAnantaraM kRutyam (47) · Śloka 47

ശതധൌതാജ്യപിചവസ്തതോ ലേപാശ്ച ശീതലാഃ| |൪൭|

Adhikarana srAvaphalam (47) · Śloka 47

| ദുഷ്ടരക്താപഗമനാത്സദ്യോ രാഗരുജാം ശമഃ||൪൭||

Adhikarana dvitIye~ahni punaHsrAvaH (48) · Śloka 48

അശുദ്ധം ചലിതം സ്ഥാനാത്സ്ഥിതം രക്തം വ്രണാശയേ| വ്യമ്ലീഭവേത്പര്യുഷിതം തസ്മാത്തത്സ്രാവയേത്പുനഃ||൪൮||

Adhikarana alAbughaTikayoraviShayaH (49) · Śloka 49

യുഞ്ജ്യാന്നാലാബുഘടികാ രക്തേ പിത്തേന ദൂഷിതേ| താസാമനലസംയോഗാത്|൪൯|

Adhikarana alAbughaTikayorviShayaH (49) · Śloka 49

| യുഞ്ജ്യാത്തു കഫവായുനാ||൪൯||

Adhikarana shRu~ggasyAviShayaH (50) · Śloka 50

കഫേന ദുഷ്ടം രുധിരം ന ശൃങ്ഗേണ വിനിര്ഹരേത്| സ്കന്നത്വാത്|൫൦|

Adhikarana shRu~ggasya viShayaH (50) · Śloka 50

| വാതപിത്താഭ്യാം ദുഷ്ടമ് ശൃങ്ഗേണ നിര്ഹരേത്||൫൦||

Adhikarana pracchAnavidhiH pracchAnasya viShayaH jalaukasAM viShayaH shRu~ggAlAbughaTikAnAM viShayaH shirAvyadhasya viShayaH (51-53) · Śloka 53

ഗാത്രം ബദ്ധോപരി ദൃഢം രജ്ജ്വാ പട്ടേന വാ സമമ്| സ്നായുസന്ധ്യസ്ഥിമര്മാണി ത്യജന് പ്രച്ഛാനമാചരേത്||൫൧|| അധോദേശപ്രവിസൃതൈഃ പദൈരുപരിഗാമിഭിഃ| ന ഗാഢഘനതിര്യഗ്ഭിര്ന പദേ പദമാചരന്||൫൨|| പ്രച്ഛാനേനൈകദേശസ്ഥം ഗ്രഥിതം ജലജന്മഭിഃ| ഹരേച്ഛൃങ്ഗാദിഭിഃ സുപ്തമസൃഗ്വ്യാപി ശിരാവ്യധൈഃ||൫൩||

Adhikarana pracchAnasya viShayAntaram (54) · Śloka 54

പ്രച്ഛാനം പിണ്ഡിതേ വാ സ്യാത്| |൫൪|

Adhikarana jalaukasAM viShAyAntaram (54) · Śloka 54

അവഗാഢേ ജലൌകസഃ| |൫൪|

Adhikarana alAbvAdInAM viShayAntaram (54) · Śloka 54

| ത്വക്സ്ഥേऽലാബുഘടീശൃങ്ഗമ്|൫൪|

Adhikarana shirAvyadhasya niyatatvam (54) · Śloka 54

| ശിരൈവ വ്യാപകേऽസൃജി||൫൪||

Adhikarana shRu~ggAdInAM viShayAntarANi (55) · Śloka 55

വാതാദിധാമ വാ ശൃങ്ഗജലൌകോലാബുഭിഃ ക്രമാത്| |൫൫|

Adhikarana srutaraktasya shItopacArAtishaye doShaH (26) · Śloka 26

സ്ത്രതാസൃജഃ പ്രദേഹാദ്യൈഃ ശീതൈഃ സ്യാദ്വായുകോപതഃ||൫൫|| സതോദകണ്ഡൂഃ ശോഫസ്തം സര്പിഷോഷ്ണേന സേചയേത്| ൫൫ ൧/൨| ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസൂനുശ്രീമദ്വാഗ്ഭടവിരചിതാ- യാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയസംഹിതായാം സൂത്രസ്ഥാനേ ശസ്ത്രവി- ധിര്നാമ ഷങ്വിംശോऽധ്യായഃ||൨൬||