26. śastravidhiradhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

అథేదానీం షడ్వింశాధ్యాయరంభః శస్త్రస్వరూపవిజ్ఞానార్థః|

Adhikarana shastravidhiradhyAyaH (2-3) · Śloka 3

అథాతః శస్త్రవిధిమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| (గద్యసూత్రే|2| )|3|

స0-శస్త్రస్య విధిః శస్త్రవిధిః| శేషం పూర్వవత్|

Adhikarana ShaDviMshatiH shastrANiteShAmupayogaH ShavDishatishastrANAM nAmAni (1-3.5) · Śloka 3

షడ్వింశతిః సుకర్మారైర్ఘటితాని యథావిధి| శస్త్రాణి రోమవాహీని బాహుల్యేనాంగులాని షట్||1|| సురూపాణి సుధారాణి సుగ్రహాణి చ కారయేత్| అకరాలాని సుధ్మాతసుతీక్ష్ణావర్తితేఽయసి||2|| సమాహితముఖాగ్రాణి నీలంభోజచ్ఛవీని చ| నామానుగతరూపాణి సదా సన్నిహితాని చ||3|| స్వోన్మనార్ధచతుర్థాంశఫలాన్యేకైకశోఽపి చ| ప్రాయో ద్విత్రాణి, యుంజీత తాని స్థానవిశేషతః||4|| (మండలాగ్రం వృద్ధిపత్రముత్పలాధ్యర్ద్ధధారకే| సర్పైషణ్యౌ వేతసాఖ్యం శరార్యాస్యత్రికూర్చకే||1|| కుశాస్యం సాటవదనమంతర్వక్రార్ధచంద్రకే (కం)| వ్రీహిముఖం కుఠారీ చ శలాకాంగులిశస్త్రకే||2|| బడిశం కరపత్రాఖ్యం కర్తరీ నఖశస్త్రకం| దంతలేఖనకం సూచ్యః కూర్చో నామ ఖ్రజాహ్వయం||3|| ఆరా చతుర్విధాకారా తథా స్యాత్కర్ణవేధనీ(నం)||3.5||

స0-బాహుల్యేన శస్త్రాణి షడంగులాని భవంతి| తథా షడ్వింశతిసంఖ్యాని, తథా సుకర్మారైః-కర్మకుశలైర్నరైః, యథావిధి { ఘటితాని }-సమ్యఙ్నిష్పాదితాని, తథా రోమవాహీని-లోమశాతనసమర్థాని, తథా సురూపాణి-శోభనాకారాణి, తథా సుధారాణి-శోభనధారాణి, తథా సుఖేన గృహ్యంతే-సుగ్రహాణి చ, కారయేత్| క్వ ? అయసి| కీదృశే ? సుష్ఠు ధ్మాతం సుధ్మాతం, తథా సుతీక్ష్ణం స్వావర్తితం చ యదయః-శస్త్రం, తస్మిన్| కీదృశాని శస్త్రాణి ? అకరాలాని-సుదర్శనాని| తథా, సమాహితం-సుష్ఠుకృతం, ముఖాగ్రం-ఫలం, యేషాం తాని సమాహితముఖాగ్రాణి| తథా, నీలోత్పలద్యుతీని| తథా, నామ్నాఽనుగతం రూపం యేషాం తాని-అన్వర్థనామానీత్యర్థః| తథా, సర్వకాలం సన్నిహితాని-సమీపస్థాని| తథా, స్వం చ తదున్మానం చ స్వోన్మానం-ఆత్మీయం ప్రమాణం, తస్మాత్సకాశాదర్ధం, తస్య చతుర్థాంశః-అష్టభాగః, ఫలం యేషాం తాన్యేవం| అపి చేతి సముచ్చయే| ఏవంవిధాని శస్త్రాణ్యేకైకశః స్థానవిశేషాత్ ద్విత్రాణి ప్రయుంజీత| ఏకైకశ ఇతి "ఏకం బహువ్రీహివత్ " ఇతి ద్విత్వసుబ్లోపౌ, తతః శస్ప్రత్యయః|

Adhikarana 1 maNDalAgraM shastram (5) · Śloka 5

మండలాగ్రం ఫలే తేషాం తర్జన్యంతర్నఖాకృతి| లేఖనే ఛేదనే యోజ్యం పోథకీశుండికాదిషు||5||

స0-తేషాం శస్త్రాణాం మధ్యే మండలాగ్రం నామ శస్త్రం| కీదృక్ ? ఫలోద్దేశే తర్జన్యా అంతర్నఖస్తర్జన్యంతర్నఖః తస్యేవాకృతిర్యస్య తదేవం| క్వైతద్యోజ్యం ? ఇత్యాహ-లేఖనే ఛేదనే చ పోథక్యాదిషు యోజ్యం| ఆదిశబ్దేన వర్త్మరోగాదయో గృహ్యంతే|

Adhikarana 2 vRuddhipatraM (6-7) · Śloka 7

వృద్ధిపత్రం క్షురాకారం ఛేదభేదనపాటనే| ఋజ్వగ్రమున్నతే శోఫే గంభీరే చ తదన్యథా||6|| నతాగ్రం పృష్ఠతో దీర్ఘహ్రస్వవక్త్రం యథాశ్రయం| |7|

స0-వృద్ధిపత్రం నామ శస్త్రం క్షురాకారం స్యాత్| తచ్చ ఛేదనాదిషు యోజ్యమితి ప్రకృతం| ఫలపరిమాణం తూక్తమేవ| కీదృక్ ? ఋజు-స్పష్టమగ్రం యస్య తదృజ్వగ్రం, తదున్నతే శోఫే స్యాత్| గంభీరే తు శోఫే తత్-వృద్ధిపత్రమన్యథా| కథమన్యథా ? ఇత్యాహ-నతేత్యాది| పృష్ఠతః-పృష్ఠదేశే, నతమగ్రం యస్య తన్నతాగ్రం భవతీతి|

Adhikarana 3 utpalapatraM,4 adhyarddadhAraM shastram (7) · Śloka 7

| ఉత్పలాధ్యర్ధధారాఖ్యే భేదనే ఛేదనే తథా||7||

స0-{ యథాయథం-యథాస్వం, దీర్ఘవక్త్రం హ్రస్వవక్త్రం చ యుంజ్యాత్| } ఉత్పలం చాధ్యర్ధధారం చ, తే ఆఖ్యే యయోస్త ఉత్పలాధ్యర్ధధారాఖ్యే శస్త్రే యథాక్రమం దీర్ఘహ్రస్వవక్త్రే భవథః| ఉత్పలపత్రం దీర్ఘముఖమధ్యర్ధధారం తు హ్రస్వవక్త్రమిత్యర్థః| తే భేదనే ఛేదనే చ యోజ్యే| తథేతి సముచ్చయే, పాటనే చ యోజ్య ఇత్యర్థః|

Adhikarana 5 sarpAsyaM shastram (8) · Śloka 8

సర్పాస్యం ఘ్రాణకర్ణార్శశ్చ్ఛేదనేఽర్ధాంగులం ఫలే| |8|

స0-సర్పవక్త్రం నామ శస్త్రం నామానుగతాకారం ఘ్రాణార్శశ్చ్ఛేదనే కర్ణార్శశ్ఛేదనే చ యోజ్యం| తచ్చ ఫలేఽర్ధాంగులం భవతి|

Adhikarana 6 anveShaNA eShaNI bhedanArthA eShaNI ca shastram (8-9) · Śloka 9

| గతేరన్వేషణే శ్లక్ష్ణా గండూపదముఖైషణీ||8|| భేదనార్థేఽపరా సూచీముఖా మూలనివిష్టఖా| |9|

స0-ఏషణీ నామ శస్త్రం గతేర్వ్రణానామన్వేషణే యోజ్యం| కీదృశీ ? శ్లక్ష్ణా-కోమలస్పర్శా| తథా, గండూపదముఖమివ ముఖం యస్యాః సా గండూపదముఖా| ద్వితీయామేషణీమాహ- స0-అపరైషణీ భేదనార్థే సూచీముఖా స్యాత్| తథా, మూలే నివిష్టం-కృతం, ఖం-ఛిద్రం, యస్యాః సా మూలనివిష్టఖా|

Adhikarana 7 vetasapatraM shastram (9) · Śloka 9

| వేతసం వ్యఘనే|9|

స0- వేతసం- వేతసపత్రాకారం శస్త్రం, షడంగులం పూర్వోక్తఫలం| తచ్చ వ్యధనే యోజ్యం|

Adhikarana 8 sharArimukhaM shastram,9 trikUrcakaM shastram (9) · Śloka 9

| స్రావ్యే శరార్యాస్యత్రికూర్చకే||9||

స0-శరారిః-ఆఠ్యాఖ్యః పక్షివిశేషః| శరార్యాస్యం నామ శస్త్రం త్రికూర్చకే చ స్రావ్యే యోజ్యం|

Adhikarana 10 kushapatraM shatram11 ATAmukhaM shastram (10) · Śloka 10

కుశాటావదనే స్రావ్యే హ్యంగులం స్యాత్తయోః ఫలం| |10|

స0-కుశాటా నామ శస్త్రం వదనే స్రావ్యే యోజ్యం| తయోః-శరారికుశాటయోః, ఫలం ద్వ్యంగులప్రమాణం స్యాత్|

Adhikarana 12 antarmukhaM shastram (10-11) · Śloka 11

| తద్వదంతర్ముఖం తస్య ఫలమధ్యర్ధమంగులం||10|| అర్ధచంద్రాననం చైతత్| |11|

స0-అంతర్ముఖం నామ శస్త్రం తద్వత్-కుశాటాతుల్యం| తస్య-అంతర్ముఖస్య, ఫలం సార్ధమంగులం స్యాత్| తథా-కుశాటాతుల్యమేతదపి, అర్ధచంద్రాస్యసంజ్ఞం శస్త్రం| చః సముచ్చయే భిన్నక్రమే|

Adhikarana 13 vrIhimukhaM shastraM (11) · Śloka 11

తథాధ్యర్ధాంగులం ఫలే| వ్రీహివక్త్రం ప్రయోజ్యం చ తచ్ఛిరోదరయోర్వ్యధే||11||

స0-వ్రీహివక్త్రమప్యధ్యర్ధాంగులం ఫలే స్యాత్| తచ్చ శిరావ్యధ ఉదరవ్యధే చ యోజ్యం|

Adhikarana 14 kuThArI shastram (12) · Śloka 12

పృథుః కుఠారీ గోదంతసదృశార్ధాంగులాననా| తయోర్ధ్వదండయా విధ్యేదుపర్యస్థాం స్థితాం శిరాం||12||

స0-కుఠారీ నామ శస్త్రం పృథుః-విస్తీర్ణసంస్థానదండా| తథా, గోదంతసదృశమర్ధాంగులమాననం యస్యాః సైవం| తయా-కుఠారికయా, ఊర్ధ్వదండయా సత్యా శిరామస్థ్నాముపరి స్థితాం విధ్యేత్|

Adhikarana 15 shalAkA shastram (13) · Śloka 13

తామ్రీ శలాకా ద్విముఖీ ముఖే కురుబకాకృతిః| లింగనాశం తయా విధ్యేత్|13|

స0-తామ్రమయీ శలాకా ద్విముఖీ స్యాత్| సా చ ముఖే కురుబకాకృతిః-రక్తసహచరపుష్పముకులాకారా స్యాత్| తయా శలాకయా, లింగనాశం-కఫోత్థపటలసంజ్ఞం, విధ్యేత్|

Adhikarana 16 a~gulIshastram (13-15) · Śloka 15

| కుర్యాదంగులిశస్త్రకం||13|| ముద్రికానిర్గతముఖం ఫలే త్వర్ధాంగులాయతం| యోగతో వృద్ధిపత్రేణ మండలాగ్రేణ వా సమం||14|| తత్ప్రదేశిన్యగ్రపర్వప్రమాణార్పణముద్రికం| సూత్రబద్ధం గలస్రోతోరోగచ్ఛేదనభేదనే||15||

స0-అంగులిశస్త్రకం కుర్యాత్| కీదృశం ? ముద్రికయా-ఊర్మికయా, నిర్గతం-నిష్క్రాంతం, ముఖం యస్య తన్ముద్రికానిర్గతముఖం| ఫలే తు-తస్మిన్ముఖే, అర్ధాంగులదీర్ఘం| యోగతః-సంస్థానేన, వృద్ధిపత్రేణ మండలాగ్రేణ వా తుల్యం| కియత్ప్రమాణాఽస్య ముద్రికా కార్యా ? ఇత్యాహ-తత్ప్రదేశిన్యగ్రేత్యాది| తస్య-వైద్యస్య, యా ప్రదేశినీ తస్యా యదగ్రపర్వ తస్య యత్ప్రమాణం తేనార్ప్యత ఇతి తత్ప్రదేశిన్యగ్రపర్వప్రమాణార్పణీ-భిషక్తర్జన్యగ్రపర్వప్రవేశాగ్రచ్ఛ్హిద్రా, ముద్రికా యస్మిన్ తత్ తత్ప్రదేశిన్యగ్రపర్వప్రమాణార్పణముద్రికం| తథా, సూత్రేణ బద్ధం-సూత్రబద్ధం, సూత్రేణ బద్ధ్వా మణిబంధే యోజ్యమిత్యర్థః| గలస్రోతోరోగాణాం ఛేదనే భేదనే చ తద్యోజ్యం|

Adhikarana 17 baDishaM shastram (16) · Śloka 16

గ్రహణే శుండికార్మాదేర్బడిశం సునతాననం| |16|

స0-బడిశం నామ శస్త్రం శుండికార్మాదేర్గ్రహణే యోజ్యం| ఆదిశబ్దేన ప్రతిజిహ్వికాదేర్గ్రహణం| కీదృశం తత్ ? సునతం-అంకుశవదానతం, ఆననం-ముఖం, యస్య తదేవం|

Adhikarana 18 karapatraM shastram (16-17) · Śloka 17

| ఛేదేఽస్త్థ్నాం కరపత్రం తు ఖరధారం దశాంగులం||16|| విస్తారే ద్వ్యంగులం సూక్ష్మదంతం సుత్సరుబంధనం| |17|

స0-కరపత్రం నామ శస్త్రం ఖరధారం, తథా దశాంగులం దైర్ఘ్యేణ, ద్వ్యంగులం విస్తారేణ, సూక్ష్మా దంతా యస్య తత్సూక్ష్మదంతం| తథా, త్సరుః-ముష్టిః, బంధనం-గ్రహణం, శోభనే త్సరుబంధనే యస్య తత్ సుత్సరుబంధనం| అభిధానకోశే యద్యపి 'త్సరుః-అసిముష్టిః' ఇత్యభ్యధాయి, తథాఽపి ముష్టిమాత్రస్యేహోపలక్షణార్థత్వాత్ ముష్టావప్యుపపన్నమేవ|

Adhikarana 19 kartarI shastram (17) · Śloka 17

| స్నాయుసూత్రకచచ్ఛేదే కర్తరీ కర్తరీనిభా||17||

స0-కర్తరీ నామ శస్త్రం కర్తరీసదృశం స్నాయ్వాదిచ్ఛేదే యోజ్యం|

Adhikarana 20 nakhashastram (18) · Śloka 18

వక్త్రర్జుధారం ద్విముఖం నఖశస్త్రం నవాఙులం| సూక్ష్మశల్యోద్ధృతిచ్ఛేదమేదప్రచ్ఛానలేఖనే||18||

స0-నఖశస్త్రం-నఖచ్ఛేదకం, ప్రసిద్ధం| తచ్చ వక్త్రా ఋజుశ్చ ధారా యస్య తదేవం| తస్యైకం ముఖం వక్త్రమన్యదృజు-స్పష్టం| తథా, నవాంగులం-నవాఙులప్రమాణం, న తు షడంగులం| ఏతచ్చ సూక్ష్మశల్యస్య-కంటకాదేరుద్ధరణదౌ నఖచ్ఛేదనే భేదనే { ప్రచ్ఛానే లేఖనే } చ యోజ్యం|

Adhikarana 21 dantalekhanakaM shastram (19) · Śloka 19

అధునా దంతలేఖనశస్త్రమాహ ఏకధారం చతుష్కోణం ప్రబద్ధాకృతి చైకతః| దంతలేఖనకం తేన శోధయేద్వంతశర్కరాం||19||

స0-ఏకధారం-ఏకస్మిన్ ప్రదేశే { ధారా యస్య తదేవం| } తథా, చతుష్కోణం| తథా, ఏకతః-ఏకస్మిందేశే ప్రబద్ధా ఆకృతిర్యస్య తత్| తద్దంతలేఖనకం నామ శస్త్రం| తేన దంతశర్కరాం శోధయేత్|

Adhikarana 22 sUcItrayaM shastram (20-22) · Śloka 22

అధునా సూచీశస్త్రమాహ వృత్తా గూఢదృఢాః పాశే తిస్రః సూచ్యోఽత్ర సీవనే| మాంసలానాం ప్రదేశానాం త్ర్యస్రా త్ర్యంగులమాయతా||20|| అల్పమాంసాస్థిసంధిస్థవ్రణానాం ద్వ్యంగులాయతా| వ్రీహివక్త్రా ధనుర్వక్త్రా పక్వామాశయమర్మసు||21|| సా సార్ధద్వ్యంగులా| |22|

స0-అత్ర-ఏషు శస్త్రేషు మధ్యే, సీవనే-సీవనవిషయే, తిస్రః సూచ్యః స్యుః| కింభూతాః ? వృత్తాః-వర్తులాః, పాశే గూఢాస్తథా దృఢాః సారత్వాత్| ఆసాం చ ప్రత్యేకం సంస్థానవిశేషేణ విశేషోపయోగమాహ- స0-మాంసలానాం-బహుమాంసానాం, శరీరదేశానాం త్ర్యస్రా ముఖే సూచీ స్యాత్| సంగ్రహేఽప్యవోచత్ (సూ.అ.34)-"త్ర్యస్రాగ్రా" ఇతి| త్ర్యస్రేతి చింత్యం| తథా, త్ర్యంగులమాయతా-త్ర్యంగులదీర్ఘా| వృత్తత్వం దృఢపాశత్వం చోక్తమేవ సామాన్యలక్షణేన| స0-అల్పమాంసానాం వ్రణానాం సంధ్యస్థిసంశ్రితానాం చ ద్వ్యంగులమాయతా-దీర్ఘా| వృత్తముఖత్వం చాస్యాః సామాన్యేనోక్తం| తృతీయామాహ- స0-వ్రీహిముఖా, చాపవత్ కుటిలా, దైర్ఘ్యేణ ద్వేఽంగులే సార్ధే స్యాత్| సా చ పక్వాశయ ఆమాశయే మర్మసు చ వ్రణానాం సీవనే యోజ్యా|

Adhikarana 23 kUrcaH shastram (22-23) · Śloka 23

అధునా కూర్చం లిలక్షయిషురాహ సర్వవృత్తాస్తాశ్చతురంగులాః| కూర్చో వృత్తైకపీఠస్థాః సప్తాష్టౌ వా సుబంధనాః||22|| స యోజ్యో నీలికావ్యంగకేశశాతేషు కుట్టనే| |23|

స0-తాః-సూచ్యః, సర్వతో వర్తులా దైర్ఘ్యేణ చతురంగులాః కూర్చ ఇత్యుచ్యతే| కింభూతాః ? వృత్త ఏకస్మిన్ పీఠే సంస్థితాః| తథా, సప్తసంఖ్యా అష్టౌ వా| తథా, శోభనం బంధనం యాసాం తాః సుబంధనాః| అత ఏవేదం శస్త్రం సూచీకూర్చసంజ్ఞం శంసంతి| తథా చార్శశ్చికిత్సితే జగాద (హృ. చి. అ. 8|29)- "అర్శోభ్యో జలజశ్శస్త్రసూచీకూర్చైః" ఇత్యాది| స చ-సుబద్ధసప్తాష్టసూచీకః కూర్చో, నీలికాదిషు చ కుట్టనవిషయే యోజ్యః| ఉపలక్షణార్థత్వాచ్చాస్య(సౌ) శ్విత్రేంద్రలుప్తాదిష్వపి యోజ్యః|

Adhikarana 24 khajaH shastram (23-24) · Śloka 24

| అర్ధాంగులముఖైర్వృత్తైరష్టాభిః కంటకైః ఖజః||23|| పాణిభ్యాం మథ్యమానేన ఘ్రాణాత్తేన హరేదసృక్| |24|

స0-అష్టాభిః కంటకైః ఖజ ఉచ్యతే| కీదృశైః ? అర్ధాంగులప్రమాణం ముఖం యేషాం తైః, తథా వర్తులైః| తేన-ఖజేన, హస్తాభ్యాం విలోడ్యమానేన, నాసికాతోఽస్త్రం హరేత్|

Adhikarana 25 karNavevyadhanaM shastram (24) · Śloka 24

| వ్యధనం కర్ణపాలీనాం యూథికాముకులాననం||24||

స0-కర్ణపాలీనాం వ్యధనే యూథికా నామ శస్త్రం స్యాత్| కీదృశీ ? ముకులాననా|

Adhikarana 26 ArA shastram (25-26) · Śloka 26

ఆరాఽర్ధాంగులవృత్తాస్యా తత్ప్రవేశా తథోర్ధ్వతః| చతురస్రా, తయా విధ్యేచ్ఛ్హోఫం పక్వామసంశయే||25|| కర్ణపాలీం చ బహలాం| |26|

స0-అర్ధాంగులప్రమాణం వృత్తం ఆస్యం-ముఖం, యస్యాః సాఽర్ధాంగులవృత్తాస్యా| తథా, స ఏవ-అర్ధాంగులప్రమాణః ప్రవేశో యస్యాః సా తత్ప్రవేశా| తథోర్ధ్వత ఇతి వృత్తార్ధాంగులాదుపరిష్టాత్ తథైవ-అర్ధాంగులప్రమాణైవ చతురస్రా స్యాత్| సా ఆరానామ శస్త్రం| తయా ఆరయా, శోఫం విధ్యేత్| కదా ? పక్వామసంశయే,-కిమయం పక్వః శోఫ ఉతామ ఇతి సందేహే| బహలాం చ కర్ణపలీం తయా విధ్యేత్|

Adhikarana karNavedhanI sUcI (26) · Śloka 26

బహలాయాశ్చ శస్యతే| సూచీ త్రిభాగసుషిరా త్ర్యంగులా కర్ణవేధనీ||26||

స0-బహలాయాః-అతిమాంసలాయాః కర్ణపాల్యాశ్చ, సూచీ శస్యతే,-న కేవలమారా| కీదృశీ సూచీ ? త్రిభాగః-ప్రాంతభాగాత్ సుషిరో యస్యాః సైవం| తథా, త్ర్యంగులా-దైర్ఘ్యేణ| సా చ కర్ణవేధనీ స్యాత్|

Adhikarana anushastrANi (27-28) · Śloka 28

జలౌకఃక్షారదహనకాచోపలనఖాదయః| అలౌహాన్యనుశస్త్రాణి, తాన్యేవం చ వికల్పయేత్||27|| అపరాణ్యపి యంత్రాదీన్వుపయోగం చ యౌగికం| |28|

స0-జలౌకఃప్రభృతయోఽనుశస్త్రాణి రక్తస్రావకార్యకారణాత్| తాని చాలౌహాని-లోహవర్జితాని| ఆదిశబ్దేనాయస్కాంతశాకశోఫాలికాదిఖరపత్రాదీనాం గ్రహణం| ఏవం చోక్తేన న్యాయేనాన్యాన్యపి యంత్రాదీని వికల్పయేత్| ఆదిశబ్దేన శస్త్రాణాం గ్రహణం| ఉపయోగం చ యౌగికం-సాధుతరం, బుద్ధ్యా నిరూపయేత్|

Adhikarana shastra kAryANi (28-29) · Śloka 29

| ఉత్పాట్యపాట్యసీవ్యైష్యలేఖ్యప్రచ్ఛ్హానకుట్టనం||28|| ఛ్హేద్యం భేద్యం వ్యధో మంథో గ్రహో దాహశ్చ తత్క్రియాః| |29|

స0-ఉత్పాట్యాదీని తత్క్రియాః,-తేషాం-షడ్వింశతిశస్త్రాణాం, క్రియాః-కర్మాణి, తత్క్రియాః| { తాని షడ్వింశతిశస్త్రాణి సంగ్రహోక్తాని (సూ. అ. 34)- "తద్యథా-దంతలేఖనమండలాగ్రవృద్ధిపత్రోత్పలపత్రాధ్యర్ధధారముద్రికాకర్తరీసర్పవక్త్రకరపత్రకుశపత్రాటాముఖా-ంతర్ముఖశరారిముఖత్రికూర్చకూఠారికావ్రీహిముఖశలాకావేతసపత్రారాకర్ణవ్యధనసూచీసూచీకుర్చఖజైషణీ-బడిశనఖశస్త్రాణి|" ఇతి| } ఉత్పాట్యం-ఉద్ధార్యం, తత్ర నఖశస్త్రం ప్రయోజ్యం| పాటనే వృద్ధిపత్రాది| సీవనే సూచ్యః| లేఖనే మండలాగ్రాదిః| ప్రచ్ఛానే నఖశస్త్రాది| కుట్టనే కూర్చః| ఛేదనే ఉత్పలపత్రాది| భేదనే ఏషణీ సూచీముఖా| వ్యధనే వేతసాది| మంథనే ఖజః| గ్రహే సందంశః| దాహే శలాకాదిరితి|

Adhikarana shastradoShAH (29-30) · Śloka 30

శస్త్రద్Oశానహ | కుంఠఖండతనుస్థూలహ్రస్వదీర్ఘత్వవక్రతాః||29|| శస్త్రాణాం ఖరధారత్వమష్టౌ దోషాః ప్రకీర్తితాః| |30|

స0-స్పష్టం

Adhikarana shastragrahaNavidhiH (30-32) · Śloka 32

అధునా శస్త్రాణాం గ్రహణవిధిం దర్శయతి | ఛేదభేదనలేఖ్యార్థం శస్త్రం వృంతఫలాంతరే||30|| తర్జనీమధ్యమాంగుష్ఠైర్గృహ్ణీయాత్సుసమాహితః| విస్రావణాని వృంతాగ్రే తర్జన్యంగుష్ఠకేన చ||31|| తలప్రచ్ఛన్నవృంతాగ్రం గ్రాహ్యం వ్రీహిముఖం ముఖే| మూలేష్వాహరణార్థాని క్రియాసౌకర్యతోఽపరం||32||

స0-ఛేదభేదనలేఖ్యార్థం తర్జనీమధ్యమాంగుష్ఠైర్మిలితైః శస్త్రం వృంతఫలాంతరే-వృంతఫలమధ్యభాగే, గృహ్ణీయాత్| కీదృక్ ? సుసమాహితః,-తద్గతమనాః| విస్రావణకార్యాణి శరార్యాస్యాదీని శస్త్రాణి వృంతాగ్రే తర్జన్యంగుష్ఠాభ్యాం గృహ్ణీయాత్| గృహ్ణీయాదిత్యనువర్తతే| తలశబ్దేన పాణితలముచ్యతే, ఆదిలోపాఖ్యయా తంత్రయుక్త్యా| తలేన ప్రచ్ఛ్హన్నం వృంతాగ్రం యస్య తత్ వ్రీహిముఖం ముఖే గృహ్ణీయాత్| శేషం శస్త్రం క్రియాసౌకర్యతో గృహ్ణీయాత్| సుకరస్య భావః సౌకర్యం| యథా సుకరా పాటనాదికా క్రియా స్యాత్తథాఽఽదదీతేత్యర్థః|

Adhikarana shastrakoshaH (33-34) · Śloka 34

శస్త్రక్Oశమాచష్టతే స్యాన్నవాంగులవిస్తారః సుఘనో ద్వాదశాంగులః| క్షౌ మపత్రోర్ణకౌశేయదుకూలమృదుచర్మజః||33|| విన్యస్తపాశః సుస్యూతః సాంతరోర్ణార్స్థశస్త్రకః| శలాకాపిహితాస్యశ్చ శస్త్రకోశః సుసంచయః||34||

స0-నవాంగులవిస్తారః శస్త్రకోశః స్యాత్| తథా, సుష్ఠు ఘనోనిబిడః| తథా, ద్వాదశాంగులప్రమాణో దైర్ధ్యేణ| తథా, క్షౌ మాదిజః| తథా, విన్యస్తః-కృతః, పాశో యస్య స విన్యస్తపాశః| తథా, సుష్ఠు స్యూతః| తథా, సాంతరాణి-సవ్యవధానాని, ఊర్ణాస్థాని శస్త్రాణి యస్మిన్ స సాంతరోర్ణాస్థశస్త్రకః| తథా, శలాకయా పిహితం-స్థగితం, ఆస్యం యస్య స ఏవం| తథా, శోభనః సంచయో యస్య స సుసంచయః, నాపితభాండికావత్| తంత్రాంతరే చోక్తం "నిశానీ తు శస్త్రాణాం శ్లక్ష్ణా శిలికా మాషముద్గప్రభా" ఇత్యాది|

Adhikarana jalaukasAM viShayaH (35) · Śloka 35

సుకుమారబాలానామస్రవిస్రావణార్థం జలౌకస్O య్Oజయేత్ జలౌకసస్తు సుఖినాం రక్తస్రావాయ యోజయేత్| |35|

స0-సుఖినాం-సుఖోచితానాం, రక్తస్రావణార్థం జలౌకసో యోజయేత్| తాశ్చ ద్విప్రకారాః,-సవిషానిర్విషాశ్చ| తత్ర సవిషాణాం సాపాయత్వాత్తా ఏవ తావల్లక్షయతి-

Adhikarana varjyA jalaukasaH (35-37) · Śloka 37

తాశ్చ ద్విప్రకారాః,- సవిషా నిర్విషాశ్చ| తత్ర సవిషాణాం సాపాయత్వాత్తా ఏవ తావల్లక్షయతి | దుష్టాంబుమత్స్యభేకాహిశవకోథమలోద్భవాః||35|| రక్తాః శ్వేతా భృశం కృష్ణాశ్చపలాః స్థూలపిచ్ఛ్హిలాః| ఇంద్రాయుధవిచిత్రోర్ధ్వరాజయో రోమశాశ్చ తాః||36|| సవిషా వర్జయేత్| |37|

స0-దుష్టాంబూద్భవాశ్చ జలౌకసః సవిషా ఇతి వర్జయేత్| తథా మత్స్యభేకసర్పాదిశవకోథోద్భవాః, తథా తేషామేవ మత్స్యాదీనాం యే మలాః-మూత్రపురీషాదయః, తదుద్భవాశ్చ సవిషా ఇతి వర్జయేత్| సవిషాణాం లక్షణమాహ-రక్తా ఇత్యాది| యావల్లోమశా యాస్తాః సవిషా యతః, తతో వర్జయేత్-తా న యోజయేత్|

Adhikarana varjyAprayoge doShaH varjyAdoShe cikitsA (37) · Śloka 37

తాభిః కండూపాకజ్వరభ్రమాః| విషపిత్తాస్రనుత్కార్యం తత్ర|37|

స0-తాభిర్హి యోజితాభిః కండ్వాదయః స్యుః| ఉపలక్షణం చేదం| దాహశోషమూర్చ్ఛ్హాదయోఽపి స్యుః| { తత్ర- } తాసు మోహాద్యోజితాసు, విషాదిజిత్ కార్యం|

Adhikarana grAhyA jalaukasaH (37-38) · Śloka 38

| శుద్ధాంబుజాః పునః||37|| నిర్విషాః శైవలశ్యావా వృత్తా నీలోర్ధ్వరాజయః| కషాయపృష్ఠాస్తన్వంగ్యః కించిత్పీతోదరాశ్చ యాః||38||

స0-జలౌకస ఇత్యనువర్తతే| శుద్ధజలోద్భవాః (శుద్ధాంబుజాః)-సౌగంధికోత్పలకమలవిపులసలిలశైవాలజా జలౌకసో, నిర్విషాః స్యుః| ఆసాం చ లక్షణమాహ-శైవలేత్యాది| శైవలమివ శ్యావాః, తథా వృత్తాః, తథా నీలోర్ధ్వరాజయః, తథా కషాయం-న్యగ్రోధాదివల్కలసదృశవర్ణం, పృష్ఠం యాసాం తా ఏవం, తథా తనుశరీరాః కించిత్పీతవర్ణజఠరాశ్చ నిర్విషా వేద్యాః|

Adhikarana grAhyAsvapi mattA varjyAH (39) · Śloka 39

తా అప్యసమ్యగ్వమనాత్ ప్రతతం చ నిపాతనాత్| సీదంతీః సలిలం ప్రాప్య రక్తమత్తా ఇతి త్యజేత్||39||

స0-నిర్విషా అపి జలౌకసో రక్తమత్తా ఇతి త్యజేత్| న కేవలం సవిషా ఇతి ప్రతిపాదనార్థోఽపిశబ్దః| రక్తమత్తత్వే హేతుద్వయమాహ-అసమ్యగ్వమనాత్, దుష్టరక్తస్యేతి శేషః| ప్రతతం చ లాగనాత్, దుష్టరక్తవాసిత్వేన రక్తమత్తా ఇత్యుక్తాః| తాశ్చ కథం లక్ష్యంతే ? ఇత్యాహ-సీదంతీరిత్యాది| జలం (సలిలం) ప్రాప్యతోయపూర్ణభాండమాసాద్య, సీదంతీః-న తథా చేష్టమానాః, ఇతి జ్ఞాత్వా త్యజేత్|

Adhikarana jalaukasAM prayogaH (40-41) · Śloka 41

అథేతరా నిశాకల్కయుక్తేఽంభసి పరిప్లుతాః| అవంతిసోమే తక్రే వా పునశ్చాశ్వాసితా జలే||40|| లాగయేద్దృతమృత్స్తన్యరక్తశస్త్రనిపాతనైః| పిబంతీరున్నతస్కంధాశ్ఛాదయేన్మృదువాససా||41||

స0-అథ-పరిక్షాతోఽనంతరం, ఇతరా లాగయేత్| కింభూతాః ? హరిద్రాకల్కయుక్తజలే పరిప్లుతాః, కాంజికే కాలశేయే వా పరిప్లుతాః, పునశ్చ జలే సమాశ్వాసితాః-సాత్మ్యభూతే జలే ప్లవనార్హాః సోత్సాహాః సతీః, యోజయేత్| అలగంతీః కథం లాగయేత్ ? ఇత్యాహ-ఘృతేత్యాది| ఘృతాదిపాతనైస్తా యోజయేత్| పాతనశబ్దః ప్రత్యేకం యోజ్యః| శస్త్రేణాంగే రక్తం మోక్షయిత్వా వా త యోజయేత్| తాశ్చ పిబంతీః సూక్ష్మవాససాఽఽచ్ఛ్హాదయేత్| ఏవం హి తాసాం మక్షికాద్యనుపద్రవాత్ సమ్యగ్యోజనా స్యాత్| అథ కిమేతాః పిబంత్యుత నేతి కథం జ్ఞాయతే ? ఇత్యత్ర విశేషణద్వారేణ హేతుమాహ-ఉన్నతస్కంధా ఇతి| ఉన్నతః స్కంధో యాసాం తా ఏవం| ఉన్నతస్కంధత్వేన తాసాం పానం జ్ఞాయత ఇత్యర్థః|

Adhikarana jalaukAH prathamaM duShTaM raktaM pibati (42-1) · Śloka 1

సంపృక్తాద్దుష్టశుద్ధాస్రాజ్జలౌకా దుష్టశోణితం| ఆదత్తే ప్రథమం హంసః క్షీరం క్షీరోదకాదివ||42|| (గుల్మార్శోవిద్రధీన్ కుష్ఠవాతరక్తగలామయాన్| నేత్రరుగ్విషవీసర్పాన్ శమయంతి జలౌకసః| )||1||

స0-దుష్టశుద్ధాస్రాన్మిలితాదపి జలౌకా దుష్టరక్తమేవ పూర్వమాదత్తే, న శుద్ధం దేహధాతుస్థం, ఇతి దృష్టాంతేన దర్శయతి-హంస ఇత్యాది| హంసో యథా క్షీరజలాన్మిశ్రితాత్ ప్రాగ్దుగ్ధమాదత్తే న తు జలం, తథా జలౌకాః ప్రాగ్శుద్ధం రక్తమాదత్తే పశ్చాదితరదితి న్యాయ్యమేతత్|

Adhikarana jalaukasAM mokShaNakAlaH (43) · Śloka 43

దంశస్య తోదే కండ్వాం వా మోక్షయేత్| |43|

స0-దంశస్య తోదే సతి కండ్వాం సత్యాం వా మోక్షయేత్, శుద్ధరక్తరక్షార్థమతియోగభయాచ్చ| తామిత్యేకవచననిర్దేశాదేకైకాం మోక్షయేత్, న తు సర్వాః సకృదేవేతి గమయతి| అథ పానలౌల్యల్యాదృశం, - న త్యజేత్తతో హరిద్రాచూర్ణం వా వదనే దత్త్వా మోక్షయేత్|

Adhikarana mokShitAnAM kRutyam (43) · Śloka 43

వామయేచ్చ తాం| పటుతైలాక్తవదనాం శ్లక్ష్ణకండనరూషితాం||43||

స0-మోక్షితాం చ జలౌకసం వామయేత్| వమనవిధానమాహ పట్విత్యాది| సైంధవయుతేన తైలేన రూషితాస్యాం తథా సూక్ష్మేణ తండులకండనేన రూషితాం-అవకీర్ణాం, వామయేత్| తండులశబ్దస్యాత్ర లోపో జ్ఞేయస్తంత్రయుక్త్యా|

Adhikarana saptAhAdarvAk jalaukasAM punaH prayo niShedhaH (44) · Śloka 44

రక్షన్ రక్తమదాద్భూయః సప్తాహం తా న పాతయేత్| |44|

స0-తాః-కృతవమనా జలౌకసో, రక్తమదాద్రక్షన్ పునః సప్తాహం న యోజయేత్|

Adhikarana jalaukasAM samyagvamanalakShaNam (44) · Śloka 44

| పూర్వవత్ పటుతా దార్ఢ్యం సమ్యగ్వాంతే జలౌకసాం||44||

స0-జలౌకసాం సమ్యగ్వాంతే సతి పూర్వవత్-అలాగితానామివ, పటుతాది భవతి|

Adhikarana ativAnte lakShaNam (45) · Śloka 45

క్లమోఽతియోగాన్మృత్యుర్వా| |45|

స0-అతియోగాద్వమనస్య క్లమో మృత్యుర్వా స్యాత్|

Adhikarana durvAnte lakShaNam (45) · Śloka 45

దుర్వాంతే స్తబ్ధతా మదః| |45|

స0-దుర్వాంతే సతి స్తబ్ధతా మదశ్చ స్యాత్|

Adhikarana jalaukasAM pAlanavidhiH (45-46) · Śloka 46

| అన్యత్రాన్యత్ర తాః స్థాప్యా ఘటే మృత్స్నాంబుగర్భిణి||45|| లాలాదికోథనాశార్థం, సవిషాః స్యుస్తదన్వయాత్| |46|

స0-తాశ్చాన్యస్మిన్నన్యస్మిన్ ఘటే త్ర్యహాత్ పంచాహాద్వా స్థాప్యాః| కింభూతే ? మృత్స్నాపృక్తేన జలేన గర్భిణి, తద్యుక్త ఇత్యర్థః| ప్రశస్తా మృత్-మృత్స్నా, "సస్నౌ ప్రశంసాయాం" ఇతి స్నప్రత్యయః| అనేకభాజనస్థాపనే కోఽర్థః ? ఇత్యాహ-లాలాదికోథనాశార్థం| ఆదిశబ్దేన మూత్రపురీషాదీనాం గ్రహణం| లాలాదీనాం_జలౌకఃసంబంధినాం, కోథః-కుథితత్వం క్లిన్నతా, తన్నాశాయ| తదన్వయాత్-లాలాదియోగాత్, తాః సవిషాః స్యుః|

Adhikarana daMshAparisrAve strAvaNauShadham (46) · Śloka 46

| అశుద్ధౌ స్రావయేద్దంశాన్ హరిద్రాగుడమాక్షికైః||46||

స0-అశుద్ధౌ-అశుద్ధలింగానుమితే రక్తే సతి, దంశాన్ హరిద్రాదిభిః స్రావయేత్|

Adhikarana daMshastrAvAnantaraM kRutyam (47) · Śloka 47

శతధౌతాజ్యపిచవస్తతో లేపాశ్చ శీతలాః| |47|

స0-అనంతరం శతధౌతఘృతసంపృక్తాః పిచవో 'యోజ్యాః' ఇతి శేషః| శతశబ్దోఽనేకపర్యాయః, బహుకృత్వో ధౌతమిత్యర్థః| తథా, శీతలా లేపాః-యష్టీచందనోశీరాదిజాః, యోజ్యాః| దంశస్థితచలితరక్తప్రసాదనాయేతి భావః|

Adhikarana srAvaphalam (47) · Śloka 47

| దుష్టరక్తాపగమనాత్సద్యో రాగరుజాం శమః||47||

స0-దుష్టరక్తస్యాపగమనాత్-నిఃసరణాత్, సద్యో-ద్రాగేవ, రాగపీడాశాంతిర్భవతి| ఉపలక్షణం చేదం| శ్వయథుశైథిల్యదాహశమోఽపి హి భవత్యేవ|

Adhikarana dvitIye~ahni punaHsrAvaH (48) · Śloka 48

అశుద్ధం చలితం స్థానాత్స్థితం రక్తం వ్రణాశయే| వ్యమ్లీభవేత్పర్యుషితం తస్మాత్తత్స్రావయేత్పునః||48||

స0-అశుద్ధం రక్తం స్వాశయాచ్చలితం వ్రణస్థానే స్థితం పర్యుషితం సత్ వ్యమ్లీభవేద్యతః, తస్మాత్ తత్-రక్తం, భూయః స్రావయేత్|

Adhikarana alAbughaTikayoraviShayaH (49) · Śloka 49

యుంజ్యాన్నాలాబుఘటికా రక్తే పిత్తేన దూషితే| తాసామనలసంయోగాత్|49|

స0-రక్తే పిత్తేన దూషితే సతి, అలాబుఘటికా న లాగయేత్| తాసాం-అలాబూనాం ఘటికానాం చ, అగ్నిసంయోగాత్ పిత్తరక్తకోపోపపత్తేరితి భావః|

Adhikarana alAbughaTikayorviShayaH (49) · Śloka 49

| యుంజ్యాత్తు కఫవాయునా||49||

స0-తాస్తు కఫవాతేన దుష్టేఽసృజి యుంజ్యాత్|

Adhikarana shRu~ggasyAviShayaH (50) · Śloka 50

కఫేన దుష్టం రుధిరం న శృంగేణ వినిర్హరేత్| స్కన్నత్వాత్|50|

స0-కఫేన దుష్టం రక్తం సత్ శృంగేణ నాకర్షేత్| స్కన్నత్వాత్స్త్యానత్వాద్ధేతోః| శృంగస్య చాగ్నిసంయోగాభావేన కఫవిలయనే సామర్థ్యాభావాత్|

Adhikarana shRu~ggasya viShayaH (50) · Śloka 50

| వాతపిత్తాభ్యాం దుష్టం శృంగేణ నిర్హరేత్||50||

స0-వాతపిత్తాభ్యాం దుష్టం రుధిరం శృంగేణ నిర్హరేత్|

Adhikarana pracchAnavidhiH pracchAnasya viShayaH jalaukasAM viShayaH shRu~ggAlAbughaTikAnAM viShayaH shirAvyadhasya viShayaH (51-53) · Śloka 53

గాత్రం బద్ధోపరి దృఢం రజ్జ్వా పట్టేన వా సమం| స్నాయుసంధ్యస్థిమర్మాణి త్యజన్ ప్రచ్ఛ్హానమాచరేత్||51|| అధోదేశప్రవిసృతైః పదైరుపరిగామిభిః| న గాఢఘనతిర్యగ్భిర్న పదే పదమాచరన్||52|| ప్రచ్ఛానేనైకదేశస్థం గ్రథితం జలజన్మభిః| హరేచ్ఛృంగాదిభిః సుప్తమసృగ్వ్యాపి శిరావ్యధైః||53||

స0-గాత్రం రజ్జ్వా పట్టేన వా దృఢం సమం బద్ధోపరి ప్రచ్ఛనీయప్రదేశస్య, తథా స్నాయ్వాది పరిహరన్, ప్రచ్ఛానం కుర్యాత్| కథం ? అధోదేశాత్ప్రవిసృతైః-ప్రవృత్తైః, పదైరుపరిగామిభిః-ఊర్ధ్వప్రసారిభిః| కింభూతైః పదైః ? న గాఢైః-న ఖరైః, న ఘనైః-న నిరంతరైః, న చ తిర్యగ్భిః-తిరశ్చీనైః| తథా, పదే పదం నాచరన్-పదస్యోపరి పదమకుర్వన్నిత్యర్థః| ఏకదేశస్థితం రక్తం ప్రచ్ఛానేనాకర్షేత్| గ్రథితం గ్రంథ్యర్బుదాదిషు రక్తం జలౌకాభిరపహరేత్| సుప్తం-నిశ్చేతనం సత్ స్థానే ప్రసుప్త్యాదివికారి, శృంగాదిభిర్హరేత్| వ్యాపి-సర్వశరీరస్య, లోహితం శిరావ్యధైరాకర్షేత్|

Adhikarana pracchAnasya viShayAntaram (54) · Śloka 54

ప్రచ్ఛ్హానం పిండితే వా స్యాత్| |54|

స0-పిండితే రక్తే ప్రచ్ఛ్హానం వా స్యాత్|

Adhikarana jalaukasAM viShAyAntaram (54) · Śloka 54

అవగాఢే జలౌకసః| |54|

స0-అవగాఢే రక్తే జలౌకసః స్యుః|

Adhikarana alAbvAdInAM viShayAntaram (54) · Śloka 54

| త్వక్స్థేఽలాబుఘటీశృంగం|54|

స0-త్వక్స్థే-ఉత్తానే రక్తే, అలాబుఘటీశృంగాణి స్యుః|

Adhikarana shirAvyadhasya niyatatvam (54) · Śloka 54

| శిరైవ వ్యాపకేఽసృజి||54||

స0-సర్వశరీరవ్యాపకే రక్తే శిరైవ భవతి| శిరాయాం మతవికల్పో నాస్త్యేవేత్యేవశబ్దార్థః|

Adhikarana shRu~ggAdInAM viShayAntarANi (55) · Śloka 55

వాతాదిధామ వా శృంగజలౌకోలాబుభిః క్రమాత్| |55|

స0- అథవా వాతాదిస్థానస్థితం రక్తం యథాక్రమం శృంగాదిభిర్హరేత్|

Adhikarana srutaraktasya shItopacArAtishaye doShaH (26) · Śloka 26

స్త్రతాసృజః ప్రదేహాద్యైః శీతైః స్యాద్వాయుకోపతః||55|| సతోదకండూః శోఫస్తం సర్పిషోష్ణేన సేచయేత్| 55 1/2| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిరచితా- యామష్టాంగహృదయసంహితాయాం సూత్రస్థానే శస్త్రవి- ధిర్నామ షఙ్వింశోఽధ్యాయః||26||

స0-స్రుతరక్తస్య నరస్య శీతలైః ప్రలేపాదిభిస్థోదకండూయుతః శోఫో వాతకోపాత్ స్యాత్| తం-తాదృశం శోఫం, ఘృతేనోష్ణేన సేచయేదితి| ఇతి శ్రీమృగాంకదత్తపుత్రశ్రీమదరుణదత్తవిరచితాయామష్టాంగహృదయటీకా- యాం సర్వాంగసుందరాఖ్యాయాం సూత్రస్థానే శస్త్రవిధిర్నామ షడ్వింశోఽధ్యాయః సమాప్తః|| 26||