27. sirāvyadhavidhiradhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

અનન્તરાતીતેઽધ્યાયે શૃઙ્ગાદીન્ લોહિતાવસેચનોપાયાનુક્ત્વા 'પ્રચ્છાનેનૈકદેશસ્થં' ઇત્યાદિવાક્યેન તેષાં વિષયો દર્શિતઃ| સિરાવ્યધસ્ય તુ બહુવક્તવ્યત્વાત્ પૃથગધ્યાયૌ યુક્ત ઇત્યાહ-

Adhikarana sirAvyadhavidhiradhyAyaH (2) · Śloka 2

અથાતઃ સિરાવ્યધવિધિમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે|૨|

સ૦-સરત્યાભી રક્તમિતિ સિરાઃ, તાસાં વ્યધઃ, તસ્ય વિધિઃ, તમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| શેષં પૂર્વવત્|

Adhikarana shuddharaktasya lakShaNam shuddharaktasyArogyahetutvam (1-2) · Śloka 2

મધુરં લવણં કિઞ્ચિદશીતોષ્ણમસંહતમ્| પદ્મેન્દ્રગોપહેમાવિશશલોહિતલોહિતમ્||૧|| લોહિતં પ્રભવઃ શુદ્ધં, તનોસ્તેનૈવ ચ સ્થિતિઃ| |૨|

સ૦-લોહિતં મધુરગુણં(રસં) , તથા, ઈષલ્લવણં, કિઞ્ચિચ્છબ્દ ઈષદર્થે, તથાઽશીતોષ્ણં-નઞીષદર્થે, ઈષચ્છીતમીષદુષ્ણં, તથાઽસંહતં-દ્રવં, શુદ્ધં સ્યાત્| સમ્પ્રતિ વર્ણતઃ શુદ્ધલોહિતલક્ષણમાહ-પદ્મેત્યાદિ| ઇન્દ્રગોપઃ-મૃગનક્ષત્રોત્પન્નઃ કીટકવિશેષઃ| હેમ-કનકમ્| અવિઃ-મેષઃ| અવિશશયોર્લોહિતશબ્દેન રક્તવાચિના સમ્બન્ધઃ| પદ્માદીનાં દ્વન્દ્વઃ| પદ્મેન્દ્રગોપહેમાવિશશલોહિતમિવ લોહિતં-રક્તવર્ણં, યદ્રક્તં તચ્છુદ્ધં સ્યાત્| તચ્ચ તનોઃ-શરીરસ્ય, પ્રભવઃ-ઉત્પત્તિહેતુઃ| તેનૈવરક્તેન, તનોઃ સ્થિતિઃ-પ્રબન્ધાવિચ્છેદલક્ષણા| અનેકદૃષ્ટાન્તોપાદાનં ચ શુદ્ધરક્તસ્યાનેકવર્ણદર્શનાત્|

Adhikarana raktasya duShTikAraNam (2) · Śloka 2

| તત્પિત્તશ્લેષ્મલૈઃ પ્રાયો દૂષ્યતે|૨|

સ૦-તચ્ચ-રક્તં, બાહુલ્યેન પિત્તશ્લેષ્મલૈર્દૂષ્યતે| પિત્તલૈઃ-ક્ષારોષ્ણતીક્ષ્ણાદિભિઃ| શ્લેષ્મલૈઃ-માષતિલાદિભિઃ| તથા પુરાકૃતાદ્દૈવાદપિ, શરત્કાલસ્વભાવાત્ કદાચિદ્વાતલૈરપિ દૂષ્યત ઇતિ પ્રાયોગ્રહણમ્|

Adhikarana duShTaraktasya kAryam duShTaraktakAryasya sAmAnyalakShaNam (2-5) · Śloka 5

| કુરુતે તતઃ||૨|| વિસર્પવિદ્રધિપ્લીહગુલ્માગ્નિસદનજ્વરાન્| મુખનેત્રશિરોરોગમદતૃડ્લવણાસ્યતાઃ||૩|| કુષ્ઠવાતાસ્રપિત્તાસ્રકટ્વમ્લોદ્ગિરણભ્રમાન્| શીતોષ્ણસ્નિગ્ધરૂક્ષાદ્યૈરૂપક્રાન્તાશ્ચ યે ગદાઃ||૪|| સમ્યક્સાધ્યા ન સિધ્યન્તિ તે ચ રક્તપ્રકોપજાઃ| |૫|

સ૦-તતો-દૂષણાત્કારણાત્, વિસર્પાદીન્ ભ્રમાન્તાન્ કુરુતે| તથા, શીતોષ્ણાદિભિઃ સમ્યક્ચિકિત્સિતાઃ સાધ્યા અપિ રોગા યે ન સિધ્યન્તિ, તે ચ રક્તપ્રકોપજાઃ| ન કેવલં વિસર્પાદયઃ, ઇતિ ચાર્થઃ| આદિશબ્દેન સ્તમ્ભસ્વેદનાદિપરિગ્રહઃ|

Adhikarana duShTaraktakAryasya pratIkAraH (5) · Śloka 5

| તેષુ સ્રાવયિતું રક્તમુદ્રિક્તં વ્યધયેત્સિરામ્||૫||

સ૦-તથા, તેષુ-વિસર્પાદિષુ રોગેષુ, ઉલ્બણં રક્તં સ્રાવયિતં સિરાં વ્યધયેત્| અદન્તત્વાદત્ર વૃદ્ધેરભાવઃ|

Adhikarana unaShoDashAbdAdInAM sirAvyAdhaniShedhaH (6-9) · Śloka 9

ન તૂનષોડશાતીતસપ્તત્યબ્દસ્રુતાસૃજામ્| અસ્નિગ્ધાસ્વેદિતાત્યર્થસ્વેદિતાનિલરોગિણામ્||૬|| ગર્ભિણીસૂતિકાજીર્ણપિત્તાસ્રશ્વાસકાસિનામ્| અતીસારોદરચ્છર્દિપાણ્ડુસર્વાઙ્ગશોફિનામ્||૭|| સ્નેહપીતે પ્રયુક્તેષુ તથા પઞ્ચસુ કર્મસુ| નાયન્ત્રિતાં સિરાં વિધ્યેન્ન તિર્યઙ્ગાપ્યનુત્થિતામ્||૮|| નાતિશીતોષ્ણવાતાભ્રેષ્વન્યત્રાત્યયિકાદ્ગદાત્| |૯|

સ૦-ઊનષોડશવર્ષાદીનાં તુ સિરાં ન વ્યધયેત્| સ્નેહપીતે-પીતસ્નેહ ઇત્યર્થઃ, આહિતાગ્ન્યાદિત્વાત્ પરનિપાતઃ| તથા, પઞ્ચસુ-વમનાદિષુ, કર્મસુ વિહિતેષુ સત્સુ, સિરાં ન વ્યધયેત્| તથા, અયન્ત્રિતાં-અબદ્ધાં, સિરાં ન વ્યધયેત્| તથા, ન તિર્યક્, ન ચાનુત્થિતાં, નાતિશીતે, નાત્યુષ્ણે, નાતિવાતે, ન ચ મેઘોદયે, સિરાં વ્યધયેત્| આત્યયિકાત્-રોહિણીવિષાદિકાત્, અન્યત્ર ન વ્યધયેત્| આત્યયિકે તુ રોગે શીતોષ્ણવૃષ્ટીનાં યથાયથં પ્રતીકારં વિધાય સિરાં મોક્ષયેદેવ|

Adhikarana shiroroge netraroge ca vedhyAH sirAH (9-10) · Śloka 10

| શિરોનેત્રવિકારેષુ લલાટ્યાં મોક્ષયેત્સિરામ્||૯|| આપાઙ્ગ્યામુપનાસ્યાં વા| |૧૦|

સ૦-શિરોનયનવિકારેષુ લલાટ્યાં સિરાં મોક્ષયેત્| લલાટે ભવા-લલાટ્યા, શરીરાવયવાદ્યત્, એવમગ્રેઽપિ| અપાઙ્ગે ભવાં અપાઙ્ગ્યાં, નાસિકાસમીપે ભવાં-ઉપનાસ્યાં, વા|

Adhikarana karNarogeShu sirAH (10) · Śloka 10

કર્ણરોગેષુ કર્ણજામ્| |૧૦|

સ૦-કર્ણામયેષુ કર્ણજાં-કર્ણસમીપભવાં, સિરાં વિધ્યેત્|

Adhikarana nAsAroge sirAH (10) · Śloka 10

| નાસારોગેષુ નાસાગ્રે સ્થિતામ્|૧૦|

સ૦-નાસામયેષુ નાસાગ્રે સ્થિતાં વિધ્યેત્|

Adhikarana pInase sirAH (10-11) · Śloka 11

| નાસાલલાટયોઃ||૧૦|| પીનસે| |૧૧|

સ૦-પીનસે-પ્રતિશ્યાયે, નાસાલલાટમધ્યસ્થાં સિરાં વિધ્યેત્|

Adhikarana mukharogeShu sirAH (11) · Śloka 11

મુખરોગેષુ જિહ્વૌષ્ઠહનુતાલુગાઃ| |૧૧|

સ૦-મુખરોગેષુ જિહ્વાદિગાઃ સિરા વિધ્યેત્|

Adhikarana jatrUrdhvagranthiShu sirAH (11) · Śloka 11

| જત્રૂર્ધ્વગ્રન્થિષુ ગ્રીવાકર્ણશઙ્ખશિરઃશ્રિતાઃ||૧૧||

સ૦-જત્રૂર્ધ્વં-વક્ષોંસયોઃ સન્ધ્યૂર્ધ્વં, યે ગ્રન્થયસ્તેષુ ગ્રીવાદ્યાશ્રિતાઃ સિરા વિધ્યેત્|

Adhikarana unmAde sirAH (12) · Śloka 12

ઉરોપાઙ્ગલલાટસ્થા ઉન્માદે| |૧૨|

સ૦-ઉન્માદે ઉરઃસ્થા અપાઙ્ગસ્થા લલાટાશ્રિતાશ્ચ વિધ્યેત્|

Adhikarana apasmAre sirAH shirorogAdiShu sAmAnyataH sirAH (12) · Śloka 12

ઽપસ્મૃતૌ પુનઃ| હનુસન્ધૌ સમસ્તે વા શિરાં ભ્રૂમધ્યગામિનીમ્||૧૨||

સ૦-અપસ્મારે તુ હનુસન્ધૌ સ્થિતાં સિરાં વિધ્યેત્| સમસ્તે-સર્વસ્મિન્, વા હનૌ સિરાં વિધ્યેત્| ભ્રૂમધ્યગામિનીં- ભ્રૂમધ્યસ્થાં, સિરાં વાઽપરસ્મૃતૌ વિધ્યેદિતિ વાશબ્દોઽત્રાનુવર્ત્ય યોજ્યઃ|

Adhikarana vidradhipArshcashUlayoH sirAH (13) · Śloka 13

વિદ્રધૌ પાર્શ્વશૂલે ચ પાર્શ્વકક્ષાસ્તનાન્તરે| |૧૩|

સ૦-વિદ્રધૌ પાર્શ્વશૂલે ચ પાર્શ્વસ્થાઃ કક્ષાસ્થાઃ સ્તનાન્તરસ્થાશ્ચ સિરા વિધ્યેત્|

Adhikarana tRutIyakajvare sirAH (13) · Śloka 13

| તૃતીયકેંઽસયોર્મધ્યે|૧૩|

સ૦-તૃતીયકે જ્વરેંઽસયોર્મધ્યે-સ્કન્ધસન્ધૌ સ્થિતાં સિરાં, વિધ્યેત્|

Adhikarana caturthakajvare sirAH (13) · Śloka 13

| સ્કન્ધસ્યાધશ્ચતુર્થકે||૧૩||

સ૦-ચતુર્થકે જ્વરે સ્કન્ધસ્યાધોગતાં-અન્યતરપાર્શ્વાશ્રયાં, સિરાં વિધ્યેત્|

Adhikarana sashUlaprAvAhikAyAM sirAH (14) · Śloka 14

પ્રવાહિકાયાં શૂલિન્યાં શ્રોણિતો દ્વ્યઙ્ગુલે સ્થિતાં| |૧૪|

સ૦-પ્રવાહિકાયાં શૂલયુક્તાયાં શ્રોણિતઃ-કઠ્યાઃ, દ્વ્યઙ્ગુલે સ્થિતાં સિરાં વિધ્યેત્|

Adhikarana shukrarogemeDhraroge ca sirAH (14) · Śloka 14

| શુક્રમેઢ્રામયે મેઢ્રે|૧૪|

સ૦-શુક્રરોગે મેઢ્રરોગે ચ મેડ્રસ્થિતાં સિરાં વિધ્યેત્|

Adhikarana galagaNDayoH sirAH (14) · Śloka 14

| ઊરુગાં ગલગણ્ડયોઃ||૧૪||

સ૦-ગલગણ્ડયોશ્ચોભયોરૂરુસ્થાં સિરાં વિધ્યેત્|

Adhikarana gRudhrasyAM sirAH (15) · Śloka 15

ગૃધ્રસ્યાં જાનુનોઽધસ્તાદૂર્ધ્વં વા ચતુરઙ્ગુલે| |૧૫|

સ૦-ગૃધ્રસ્યાં જાનુનોઽધસ્તાચ્ચતુરઙ્ગુલ ઊર્ધ્વં વા જાનુનશ્ચતુરઙ્ગુલે સ્થિતાં સિરાં વિધ્યેત્|

Adhikarana apacyAM sirAH (15) · Śloka 15

| ઇન્દ્રબસ્તેરધોઽપચ્યાં દ્વ્યઙ્ગુલે|૧૫|

સ૦-અપચીસંજ્ઞે રોગે ઇન્દ્રબસ્તેરધો દ્વ્યઙ્ગુલે સિરાં વિધ્યેત્| ઇન્દ્રબસ્તિઃ-જઙ્ઘાન્તરે વક્ષ્યમાણઃ (હૃ. શા. અ. ૪|૫)

Adhikarana sakthishUle kroShTukashIrShake ca sirAH (15-16) · Śloka 16

| ચતુરઙ્ગુલે||૧૫|| ઊર્ધ્વં ગુલ્ફસ્ય સક્થ્યર્તૌ, તથા ક્રોષ્ટુકશીર્ષકે| |૧૬|

સ૦-સક્થિપીડાયાં ગુલ્ફસ્યોર્ધ્વં ચતુરઙ્ગુલે સિરાં વિધ્યેત્| ક્રોષ્ટુકશીર્ષાખ્યે વાતરોગવિશેષે ગુલ્ફસ્યોર્ધ્વં ચતુરઙ્ગુલે વિધ્યેત્|

Adhikarana pAdadAhAdiShu ShaTsu sirAH (16-17) · Śloka 17

| પાદદાહે ખુડે હર્ષે વિપાદ્યાં વાતકણ્ટકે||૧૬|| ચિપ્પે ચ દ્વ્યઙ્ગુલે વિધ્યેદુપરિ ક્ષિપ્રમર્મણઃ| |૧૭|

સ૦-પાદદાહાદિષુ ક્ષિપ્રમમર્ણ ઉપરિ દ્વ્યઙ્ગુલે વિધ્યેત્| ખુડં-વાતરક્તમ્|

Adhikarana vishvAcyAM sirAH (17) · Śloka 17

| ગૃધ્રસ્યામિવ વિશ્વાચ્યામ્|૧૭|

સ૦-વિશ્વાચ્યાં ગૃધ્રસીપ્રોક્તાં સિરાં વિધ્યેત્| "ગૃધ્રસ્યાં જાનુનોઽધસ્તાત્ " ઇતિ|

Adhikarana yathoktasirANAmadarshane tadAsannAH sirAH (17-18) · Śloka 18

| યથોક્તાનામદર્શને||૧૭|| મર્મહીને યથાસન્ને દેશેઽન્યાં વ્યધયેત્ સિરામ્| |૧૮|

સ૦-યથોક્તાનાં સિરાણામદર્શને સતિ મર્મવર્જિતે યથાસન્ને સ્થાને વ્યાધિવશાદપરાં વ્યધયેત્|

Adhikarana sirAvyadhavidhiH kaNThordhasirANAM yantraNam (18-22) · Śloka 22

| અથ સ્નિગ્ધતનુઃ સજ્જસર્વોપકરણો બલી||૧૮|| કૃતસ્વસ્ત્યયનઃ સ્નિગ્ધરસાન્નપ્રતિભોજિતઃ| અગ્નિતાપાતપસ્વિન્નો જાનૂચ્ચાસનસંસ્થિતઃ||૧૯|| મૃદુપટ્ટાત્તકેશાન્તો જાનુસ્થાપિતકૂર્પરઃ| મુષ્ટિભ્યાં વસ્ત્રગર્ભાભ્યાં મન્યે ગાઢં નિપીડયેત્||૨૦|| દન્તપ્રપીડનોત્કાસગણ્ડાધ્માનાનિ ચાચરેત્| પૃષ્ઠતો યન્ત્રયેચ્ચૈનં વસ્ત્રમાવેષ્ટયન્નરઃ||૨૧|| કન્ધરાયાં પરિક્ષિપ્ય ન્યસ્યાન્તર્વામતર્જનીમ્| એષોઽન્તર્મુખવર્જ્યાનાં સિરાણાં યન્ત્રણે વિધિઃ||૨૨||

સ૦-અથેત્યાનન્તર્યે| સ્નિગ્ધા તનુર્યસ્ય સ સ્નિગ્ધતનુઃ| તથા, સજ્જાનિ-પ્રગુણાનિ, { સર્વાણિ } ઉપકરણાનિ-વસ્ત્રષણ્ડપટોદકસ્નેહગૈરિકાદીનિ, યસ્ય સ સજ્જસર્વોપકરણઃ| તથા, બલીપુષ્ટઃ| તથા, કૃતં સ્વસ્ત્યયનં-બલિમઙ્ગલહોમાદિકં, યસ્ય સ કૃતસ્વસ્ત્યયનઃ| તથા, સ્નિગ્ધરસયુક્તેનાન્નેન પ્રતિભોજિતઃ| તથા, અગ્નિતાપશ્ચાતપશ્ચ, તાભ્યાં સ્વિન્નઃ| તથા, જાનુતુલ્યે ઉચ્ચાસને, સંસ્થિતઃ-સમુપવિષ્ટઃ| તથા, મૃદુના-સૂક્ષ્મેણ, વસ્ત્રપટ્ટેનાત્તો-ગૃહીતો બદ્ધઃ કેશાન્તો યસ્ય સ એવમ્| તથા, જાનુનોઃ સ્થાપિતૌ કૂર્પરૌ યેન સ એવમ્| તથા, મુષ્ટિભ્યાં વસ્ત્રગર્ભાભ્યાં મન્યેઽતિશયેન પીડયેત્| તથા, દન્તપ્રપીડનાદીન્યાચરેત્| એનં ચાતુરં પૃષ્ઠદેશે વસનમાવેષ્ટયન્નરો યન્ત્રયેત્| કથમ્ ? ગ્રીવાયાં વસ્ત્રં પરિક્ષિપ્ય, તથાઽન્તઃ-મધ્યે, વામતર્જનીં ન્યસ્ય| સિરાણાં યન્ત્રણ એષ વિધિઃ-એતદ્વિધાનમ્| કિમ્ભૂતાનામ્ ? અન્તર્મુખવર્જ્યાનામ્|

Adhikarana sirotthApanavidhiH (23) · Śloka 23

તતો મધ્યમયાઽઙ્ગુલ્યા વૈદ્યોઽઙ્ગુષ્ઠવિમુક્તયા| તાડયેત્|૨૩|

સ૦-તતો-યન્ત્રણાદનન્તરં, વૈદ્યોઽઙ્ગુષ્ઠવિમુક્તયા વામપાણિજયા મધ્યમયાઽઙ્ગુલ્યા તાડયેત્|

Adhikarana sirAlakShIkaraNavidhiH sirAmokShaNavidhiH (23-25) · Śloka 25

| ઉત્થિતાં જ્ઞાત્વા સ્પર્શાદ્વાઽઙ્ગુષ્ઠપીડનૈઃ||૨૩|| કુઠાર્યા લક્ષયેન્મધ્યે વામહસ્તગૃહીતયા| ફલોદ્દેશે સુનિષ્કમ્પં સિરાં, તદ્વચ્ચ મોક્ષયેત્||૨૪|| તાડયન્ પીડયંશ્ચૈનાં| |૨૫|

સ૦-સ્પર્શેન તથાઽઙ્ગુષ્ઠપીડનૈર્વોત્થિતાં જ્ઞાત્વા, ઊર્ધ્વદણ્ડસિરાયા મધ્યે ન્યસ્ય ફલોદ્દેશે સુનિષ્કમ્પં વામહસ્તગૃહીતયા કુઠાર્યા સિરાં લક્ષયેત્| તદ્વચ્ચ મોક્ષયેત્| યથૈવ લક્ષયેત્તથૈવેત્યર્થઃ| વ્રીહિમુખેન પુનસ્તાડયન્-વ્યથયન્, તથાઽઙ્ગુષ્ઠાદિના પીડયન્, એનાં-કુઠારિકાવિષયજાં સિરાં, વિધ્યેત્| નનુ, કુઠારિકાવિષયે કથં વ્રીહિવક્ત્રસ્ય પ્રયોગઃ ? યતઃ 'અપવાદવિષયં પરિહૃત્યોત્સર્ગઃ પ્રવર્તતે' ઇતિ ન્યાયાત્ વ્રીહિવક્ત્રસ્યૈવ સામાન્યેન પ્રયોગોઽનુજ્ઞાતઃ| તથા ચાહ (હૃ. સૂ. અ. ૨૬|૧૧)- "વ્રીહિવક્ત્રં પ્રયોજ્યં ચ તત્સિરોદરયોર્વ્યધે|" ઇતિ| કુઠાર્યાઃ પુનર્વિશેષોઽભિહિતઃ (હૃ. સૂ. અ. ૨૬|૧૨)-"તયોર્ધ્વદણ્ડયાવિધ્યેદુપર્યસ્થ્નાં સ્થિતાં શિરામ્|" ઇતિ| તસ્માદયુક્તમેતત્| અત્રોચ્યતે જ્ઞાપકમ્| કુઠારિકાવિષયે વ્રીહિવક્ત્રસ્ય પ્રયોગો ન્યાય્ય એવ| યદયમાચાર્યો વક્ષ્યતિ (શ્લો.૩૩)-"માંસલે નિક્ષિપેદ્દેશે વ્રીહાસ્યં વ્રીહિમાત્રકમ્|" ઇતિ| અનેન હિ વચનેન ગ્રન્થકાર ઇદં પ્રત્યપાદયત્,- બહુમાંસે શરીરાવયવે વ્રીહિમુખં વ્રીહિમાત્રં નિક્ષેપ્યમ્, અન્યત્ર ત્વાશયાનુરોધેન વ્રીહિવક્ત્રસ્ય પ્રયોગઃ કાર્ય ઇતિ| અનેનૈવાભિપ્રાયેણ શાસ્ત્રકૃતા "પ્રમાણપરિમાણાભ્યાં સઙ્ખ્યાયાશ્ચાપિ સંશયે માત્રચ્ વક્તવ્યઃ ઇત્યનેન માત્રચ્ કૃતઃ| અન્યથા તુ સ્પષ્ટં કૃત્વા "વ્રીહિપ્રમાણં વ્રીહ્યાસ્યં માંસલે નિક્ષિપેદ્વ્યધે|" ઇતિ પાઠં કુર્યાત્| તસ્માદ્યુક્તો વ્રીહિમુખસ્ય કુઠારિકાવિષયે પ્રયોગ ઇતિ|

Adhikarana upanAsikAyA vyadhanam (25) · Śloka 25

વિધ્યેદ્વ્રીહિમુખેન તુ| અઙ્ગુષ્ઠેનોન્નમય્યાગ્રે નાસિકામુપનાસિકામ્||૨૫||

સ૦-અગ્રે-અગ્રદેશે, નાસિકામઙ્ગુષ્ઠેનોન્નમય્ય, ઉપનાસિકાં- નાસિકાસન્નદેશસ્થાં સિરાં, વિધ્યેત્|

Adhikarana jihvAdhaH sirAvyadham (26) · Śloka 26

અભ્યુન્નતવિદષ્ટાગ્રજિહ્વસ્યાધસ્તદાશ્રયામ્| |૨૬|

સ૦-આભિમુખ્યેનોન્નતા-ઉપરિ તાલુદેશે નીતા, તથા વિશેષેણ દન્તૈર્દષ્ટા-વિદષ્ટા, અગ્રે જિહ્વા-અગ્રજિહ્વા, યેનાસાવભ્યુન્નતવિદષ્ટાગ્રજિહ્વઃ, તસ્યાધઃ-પ્રકૃતત્વાજ્જિહ્વાયા એવાધસ્તાત્, તદાશ્રયાં-જિહ્વાધઃસ્થાં સિરાં વિધ્યેત્| તદિત્યનેન જિહ્વાધઃ પરામૃશ્યતે| જિહ્વાધ આશ્રયો યસ્યાઃ સિ્રાયાઃ, તામ્|

Adhikarana grIvAsirANAM yantraNam (26) · Śloka 26

| યન્ત્રયેત્સ્તનયોરૂર્ધ્વં ગ્રીવાશ્રિતસિરાવ્યધે||૨૬||

સ૦-ગ્રીવાશ્રિતાનાં સિરાણાં વ્યધો-ગ્રીવાશ્રિતસિરાવ્યધઃ, તસ્મિન્ સ્તનયોરૂર્ધ્વં યન્ત્રયેત્-વાસસા વેષ્ટયેત્|

Adhikarana bhujasirANaM yantraNam (27) · Śloka 27

પષાણગર્ભહસ્તસ્ય જાનુસ્થે પ્રસૃતે ભુજે| કુક્ષેરારભ્ય મૃદિતે વિધ્યેદ્બદ્ધોર્ધ્વપટ્ટકે||૨૭||

સ૦-પાષાણગર્ભૌ હસ્તૌ યસ્ય, તસ્ય નરસ્ય ભુજે જાનુસ્થે-જાનુપૃષ્ઠસ્થિતે, પ્રસૃતે-પ્રસારિતે| 'ભુજે' ઇત્યેકવચનમતન્ત્રમ્, દ્વાવપિ હિ ભુજૌ ગૃહ્યેતે| કુક્ષેરારભ્ય યાવદ્ગ્રીવં તાવન્મૃદિતે- મલિતે| કસ્મિન્ ? ગ્રીવાશ્રિતસિરાવ્યર્ધાર્હેઽઙ્ગે| તથા બદ્ધ ઊર્ધ્વં પટ્ટકો યસ્મિંસ્તસ્મિન્ વિધ્યેત્| પ્રકૃતત્વાત્ સિરામ્|

Adhikarana hastasirANAM yantraNam (28-29) · Śloka 29

વિધ્યેદ્ધસ્તશિરાં બાહાવનાકુઞ્ચિતકૂર્પરે| બદ્ધ્વા સુખોપવિષ્ટસ્ય મુષ્ટિમઙ્ગુષ્ઠગાર્ભિણમ્||૨૮|| ઊર્ધ્વં વેધ્યપ્રદેશાચ્ચ પટ્ટિકાં ચતુરઙ્ગુલે| |૨૯|

સ૦-હસ્તસિરાં વિધ્યેત્| કથમ્ ? બાહાવનાકુઞ્ચિતકૂર્પરે,-અનાકુઞ્ચિતઃ-પ્રસારિતઃ, કૂર્પરો યસ્ય બાહોસ્તસ્મિન્| તથા, સુખોપવિષ્ટસ્ય-સુખાસીનસ્ય| તથા, મુષ્ટિં બદ્ધ્વા| કિમ્ભૂતમ્ ? અઙ્ગુષ્ઠેન ગર્ભિણં-અઙ્ગુષ્ઠગર્ભિણમ્| ગૂઢાઙ્ગુષ્ઠં મુષ્ટિં બદ્ધ્વેત્યર્થઃ| તથા, વેધ્યસ્થાનાદુપરિ ચતુરઙ્ગુલપરિમાણે સ્થાને પટ્ટિકાં બદ્ધ્વા વિધ્યેત્|

Adhikarana pArshvasirANAM yantraNam (29) · Śloka 29

| વિધ્યેદાલમ્બમાનસ્ય બાહુભ્યાં પાર્શ્વયોઃ સિરામ્||૨૯||

સ૦-બાહુભ્યામાલમ્બમાનસ્ય-અવલમ્બ્યં વસ્તુ ભુજાભ્યામાસજતઃ પાર્શ્વયોઃ સિરાં વિધ્યેત્|

Adhikarana meDhrasirANAM yantraNam (30) · Śloka 30

પ્રહૃષ્ટે મેહને| |૩૦|

સ૦-પ્રહૃષ્ટે-સ્તબ્ધે, મેઢ્રે તદાશ્રિતાં સિરાં વિધ્યેત્|

Adhikarana ja~gghAsirANAM yantraNam (30) · Śloka 30

જઙ્ઘાસિરાં જાનુન્યકુઞ્ચિતે| |૩૦|

સ૦-જાનુન્યકુઞ્ચિતે સ્પષ્ટે સ્થિતે સતિ, જઙ્ઘાયાં સિરાં વિધ્યેત્|

Adhikarana pAdasirANAM yantraNam (30-32) · Śloka 32

| પાદે તુ સુસ્થિતેઽધસ્તાજ્જાનુસન્ધેર્નિપીડિતે||૩૦|| ગાઢં કરાભ્યામાગુલ્ફં ચરણે તસ્ય ચોપરિ| દ્વિતીયે કુઞ્ચિતે કિઞ્ચિદારૂઢે હસ્તવત્તતઃ||૩૧|| બદ્ધ્વા વિધ્યેત્સિરામ્| |૩૨|

સ૦-સુખં કૃત્વા ભૂમ્યાદિદેશે સ્થિતે પાદે સતિ પાદસિરાં વિધ્યેત્| તથા જાનુસન્ધેરધસ્તાદાગુલ્ફં-ગુલ્ફં યાવત્, કરાભ્યાં ગાઢં કૃત્વા પીડિતે સતિ, તસ્ય ચરણસ્યોપરિ-ઉપરિષ્ટાત્ દ્વિતીયે ચરણ ઈષત્સઙ્કુચિતે, તથા આરૂઢે-તત્કલિતે સતિ, તતો હસ્તવત્-વેધ્યસ્થાનાદુપરિ ચતુરઙ્ગુલે પટ્ટિકાં, બદ્ધ્વા સિરાં વિધ્યેત્|

Adhikarana anuktasirANAM yantraNam (32) · Śloka 32

ઇત્થમનુક્તેષ્વપિ કલ્પયેત્| તેષુ તેષુ પ્રદેશેષુ તત્તદ્યન્ત્રમુપાયવિત્||૩૨||

સ૦-ઇત્થં-અનેન પ્રકારેણ યન્ત્રલક્ષણોદ્દેશેન, અનુક્તમપિ યન્ત્રં તત્તદ્દેશમાહાત્મ્યાત્ ક્રિયાસૌકર્યાર્થં તેષુ તેષુ શરીરાવયવેષુ સ્વબુદ્ધ્યા તત્તદ્યન્ત્રં યથાયોગં કલ્પયેત્, ઉપાયજ્ઞો વૈદ્યઃ|

Adhikarana vrIhimukhasya nikhananam kuThArikAyA nikhananam (33) · Śloka 33

માંસલે નિક્ષિપેદ્દેશે વ્રીહ્યાસ્યં વ્રીહિમાત્રકમ્| યવાર્ધમસ્થ્નામુપરિ સિરાં વિધ્યન્ કુઠારિકામ્||૩૩||

સ૦-માંસલે શરીરાવયવે વ્રીહિમુખં શસ્ત્રં વ્રીહિપ્રમાણં નિક્ષિપેત્| અસ્થ્નામુપરિ કુઠારિકાં યવાર્ધમાત્રાં નિક્ષિપેત્| કિં કુર્વન્ ? સિરાં વિધ્યન્|

Adhikarana samyagviddhAlakShaNam (34) · Śloka 34

સમ્યગ્વિદ્ધા સ્રવેદ્ધારાં યન્ત્રે મુક્તે તુ ન સ્રવેત્| |૩૪|

સ૦-સમ્યગ્વિદ્ધે સતિ(દ્વા સતી) ધારાં સ્રવેત્| યન્ત્રે ચ મુક્તે સતિ ન સ્રવેત્|

Adhikarana durviddhAlakShaNam atividdhAlakShaNam (34-35) · Śloka 35

| અલ્પકાલં વહત્યલ્પં, દુર્વિદ્ધા તૈલચૂર્ણનૈઃ||૩૪|| સશબ્દમતિવિદ્ધા તુ સ્રવેદ્દુઃખેન ધાર્યતે| |૩૫|

સ૦-અલ્પં વિદ્ધા સતી સિરા સ્તોકં કાલં વહતિ| દુર્વિદ્ધા-અસમ્યગ્વિદ્ધા સતી, સિરા તૈલયુક્તૈશ્ચૂર્ણનૈઃ સ્રવેત્| અતિવિદ્ધા તુ સિરા સશબ્દં સ્રવેત્| દુઃખેન-કૃચ્છ્રેણ ધાર્યતે|

Adhikarana raktAvarodhakAraNAni (35-36) · Śloka 36

| ભીમૂર્ચ્છાયન્ત્રશૈથિલ્યકુણ્ઠશસ્ત્રાતિતૃપ્તયઃ||૩૫|| ક્ષામત્વવેગિતાસ્વેદા રક્તસ્યાસ્રુતિહેતવઃ| |૩૬|

સ૦-ભીમૂર્છાદયો રક્તસ્યાસ્રવણહેતવઃ| ભીઃ-ભયમ્| મૂર્ચ્છા-મોહસ્તમસીવ પ્રવેશઃ| યન્ત્રશૈથિલ્યમ્-અગાઢં કૃત્વા યન્ત્રપીડનમ્| તથા, કુણ્ઠં-ભગ્નં શસ્ત્રમ્| તથા, અતિતૃપ્તિઃ-અતિસૌહિત્યમ્| ક્ષામત્વં-નિર્બલતા| વેગિતા-સઞ્જાતવેગત્વમ્| અસ્વેદઃ-સ્વેદાયોગઃ| યતશ્ચૈતે રુધિરસ્યાસ્રુતિહેતવસ્તતો રક્તસ્રુતાવેતે પરિહાર્યાઃ|

Adhikarana samyaksrAvArthamauShadham (36-37) · Śloka 37

| અસમ્યગસ્ત્રે સ્રવતિ વેલ્લવ્યોષનિષાનતૈઃ||૩૬|| સાગારધૂમલવણતૈલૈર્દિહ્યાચ્છિરામુખમ્| |૩૭|

સ૦-અસમ્યગસ્ત્રે સ્રવતિ વેલ્લાદિભિઃ સિરાવદનં દિહ્યાત્ પ્રલેપયેત્|

Adhikarana samyaksrAvanirvAhArthamauShadham (37) · Śloka 37

| સમ્યક્પ્રવૃત્તે કોષ્ણેન તૈલેન લવણેન ચ||૩૭||

સ૦-સમ્યક્પ્રવૃત્તે રક્તે સિરામુખં કોષ્ણાભ્યાં તૈલલવણાભ્યાં દિહ્યાત્|

Adhikarana duShThAsramevAgre sirAH sravanti (38) · Śloka 38

અગ્રે સ્રવતિ દુષ્ટાસ્રં કુસુમ્ભાદિવ પીતિકા| |૩૮|

સ૦-યથા રાગપીતિકામિશ્રીભૂતાત્ કુસુમ્ભાદગ્રે-પૂર્વં, પીતિકા સ્રવતિ, એવં દુષ્ટાદુષ્ટરક્તાદેકલોલીભૂતાત્ પૂર્વં દુષ્ટમસ્રં સ્રવતિ|

Adhikarana svayaM sthitaM raktaM nAharet (38) · Śloka 38

| સમ્યક્સ્રુત્વા સ્વયં તિષ્ઠેચ્છુદ્ધં તદિતિ નાહરેત્||૩૮||

સ૦-યથાવત્પ્રસ્રુત્ય સ્વયં-યત્નેન વિના, યત્ તિષ્ઠેત્-ન સ્રવેત્, શુદ્ધં તદિતિ નાહરેત્-ન સ્રાવયેત્, જીવિતહેતુત્વાત્|

Adhikarana mUrcchAyAM pratIkAraH (39) · Śloka 39

યન્ત્રં વિમુચ્ય મૂર્ચ્છાયાં વીજિતે વ્યજનૈઃ પુનઃ| સ્રાવયેન્મૂર્ચ્છતિ પુનસ્ત્વપરેદ્યુસ્ત્ર્યહેઽપિ વા||૩૯||

સ૦-મૂર્ચ્છાયાં સત્યાં યન્ત્રં વિમુચ્ય વ્યજનૈર્વીજિતે-સમાશ્વસ્તેનરે સતિ, પુનરસ્રં સ્રાવયેત્| પુનર્મૂર્ચ્છતિ ત્વાતુરેઽશુદ્ધમપિ રક્તં તસ્મિન્નહનિ ન સ્રાવયેત્| કદા તર્હિ સ્રાવયેત્ ? ઇત્યાહ-અપરેદ્યુઃ,-અન્યસ્મિન્ દિને, ત્ર્યહેઽપિ વા-તૃતીયે વાઽહ્નિ, સ્રાવયેત્|

Adhikarana vAtaduShTaraktasya lakShaNam (40) · Śloka 40

વાતાચ્છ્યાવારુણં રૂક્ષં વેગસ્રાવ્યચ્છફેનિલમ્| |૪૦|

સ૦-વાતાત્ શ્યાવાદિલક્ષણં રક્તં સ્યાત્|

Adhikarana pittaduShTarakasya lakShaNam (40) · Śloka 40

| પિત્તાત્ પીતાસિતં વિસ્રમસ્કન્દ્યૌષ્ણ્યાત્સચન્દ્રિકમ્||૪૦||

સ૦-પિત્તાત્ પીતાદિલક્ષણમસ્રં સ્યાત્| અસ્કન્દિ-અસ્ત્યાનમ્, ઉષ્ણત્વાત્| સચન્દ્રિકં ચ|

Adhikarana kaphaduShTaraktasya lakShaNam (41) · Śloka 41

કફાત્ સ્નિગ્ધમસૃક્પાણ્ડુ તન્તુમત્પિચ્છિલં ઘનમ્| |૪૧|

સ૦-કફાત્ સ્નિગ્ધાદિલક્ષણમસૃક્ સ્યાત્|

Adhikarana dvandvaduShTaraktasya lakShaNam (41) · Śloka 41

| સંસૃષ્ટલિઙ્ગં સંસર્ગાત્|૪૧|

સ૦-સંસર્ગાદ્દોષાણાં સંસૃષ્ટલિઙ્ગં રક્તં સ્યાત્|

Adhikarana tridoShaduShTaraktasya lakShaNam (41) · Śloka 41

| ત્રિદોષં મલિનાવિલમ્||૪૧||

સ૦-ત્રિદોષરક્તં મલિનં-કલુષં, આવિલં-ઘનં ચ| એતચ્ચ દોષત્રયસંસર્ગલક્ષણાદધિકં લક્ષણં મન્તવ્યમ્| ન ચૈતાવદેવ ત્રિદોષલક્ષણં મન્તવ્યમ્|

Adhikarana srAvapramANam (42) · Śloka 42

અશુદ્ધૌ બલિનોઽપ્યસ્રં ન પ્રસ્થાત્સ્રાવયેત્પરમ્| અતિસ્રુતૌ હિ મૃત્યુઃ સ્યાદ્દારુણા વા ચલામયાઃ||૪૨||

સ૦-અશુદ્ધમસ્રં બલિનોઽપિ-કિં પુનરબલિનઃ, પ્રસ્થાત્ પરં-અધિકં, ન સ્રાવયેત્| { કસ્માત્ ? ઇત્યાહ- } અતિસ્રાવે હિ રક્તસ્ય, મૃત્યુર્ભવેત્| અથવા વાતરોગાશ્ચ કૃચ્છ્રાઃ સ્યુઃ|

Adhikarana atisrAve bheShajam (43) · Śloka 43

તત્રાભ્યઙ્ગરસક્ષીરરક્તપાનાનિ ભેષજમ્| |૪૩|

સ૦-તત્ર-રક્તાતિસ્રુતૌ, અભ્યઙ્ગાદીનિ ભેષજમ્|

Adhikarana srutaraktasyAnantaraM kRutyam (43-44) · Śloka 44

| સ્રુતે રક્તે શનૈર્યન્ત્રમપનીય હિમામ્બુના||૪૩|| પ્રક્ષાલ્ય તૈલપ્લોતાક્તં બન્ધનીયં સિરામુખમ્| |૪૪|

સ૦-સ્રુતે રક્તે સતિ યન્ત્રં શનૈર્વિમુર્ચ્ય-મન્દં મન્દમપનીય, સિરામુખં શીતોદકેન પ્રક્ષાલ્ય, તૈલપ્લોતેનાક્તં સદ્બન્ધનીયમ્|

Adhikarana asamyakshuddhaupunaH srAvakAlaH (44-45) · Śloka 45

| અશુદ્ધં સ્રાવયેદ્ભૂયઃ સાયમહ્ન્યપરેઽપિ વા||૪૪|| સ્નેહોપસ્કૃતદેહસ્ય પક્ષાદ્વા ભૃશદૂષિતમ્| |૪૫|

સ૦-અશુદ્ધં-વાતાદિદુષ્ટરુધિરલક્ષણેન દુષ્ટં જ્ઞાત્વા, ભૂયઃ-પુનઃ, સ્રાવયેત્| કદા ? સાયં-અપરાહ્ને, તસ્મિન્નેવ દિને| અથવા, અપરેઽહ્નિ-દ્વિતીયે દિને| અથવા સ્નેહેનોપસ્કૃતોભાવિતો, દેહો યસ્ય તથાવિધસ્ય ભૃશદૂષિતં-અતિશયેન દુષ્ટં રક્તં, પક્ષાદૂર્ધ્વં પુનઃ સ્રાવયેત્| એવમશુદ્ધં રક્તં યથાયોગં સાયમહ્ન્યપરે પક્ષાદૂર્ધ્વં વા પ્રસ્થપરિમાણમેવ સ્રાવયેન્ન તતોઽધિકમિતિ રક્તસ્રુતૌ ક્રમઃ| પ્રસ્થપરિમાણં ચ તન્ત્રાન્તરે ગદિતમ્ "વમને ચ વિરેકે ચ રક્તાતીસારયોરપિ| સાર્દ્ધત્રયોદશપલં પ્રસ્થમાહુર્મનીષિણઃ||" ઇતિ|

Adhikarana ki~jcidduShTaraktasheShe~api na srutiH (45-46) · Śloka 46

| કિઞ્ચિદ્ધિ શેષે દુષ્ટાસ્રે નૈવ રોગોઽતિવર્તતે||૪૫|| સશેષમપ્યતો ધાર્યં ન ચાતિસ્રુતિમાચરેત્| |૪૬|

સ૦-યસ્માત્ કિઞ્ચિચ્છેષે દુષ્ટરક્તે નૈવ રોગો-દુષ્ટરક્તોદ્ભવો વ્યાધિઃ, અતિવર્તતે-ક્રિયાપથમતિક્રમ્ય માર્ગાન્તરમસૌ નાસાદયતિ| અતો દુષ્ટમપિ રક્તં સશેષં ધાર્યમ્| નાસ્ય દુષ્ટરક્તસ્યાતિસ્રુતિમાચરેત્, પ્રાણાયતનત્વાત્| સુશ્રુતોઽપ્યધ્યગીષ્ટ (?) "સશેષં દુષ્ટરુધિરમપિ કુર્યાદ્વિચક્ષણઃ| ન ચાતિપ્રસ્રુતં કુર્યાચ્છેષં સંશમનૈર્જયેત્||" ઇતિ|

Adhikarana duShTaraktasheShasya shRu~ggAdibhirharaNam (46) · Śloka 46

| હરેચ્છૃઙ્ગાદિભિઃ શેષમ્|૪૬|

સ૦-સ્રુતશેષં દુષ્ટરક્તં શૃઙ્ગતુમ્બઘટિકાદિભિર્હરેત્, ન તુ સિરયા|

Adhikarana athavA tasya shItopacArAdibhiH prasAdanam (46-47) · Śloka 47

| પ્રસાદમથવા નયેત્||૪૬|| શીતોપચારપિત્તાસ્રક્રિયાશુદ્ધિવિશોષણૈઃ| દુષ્ટં રક્તમનુદ્રિક્તમેવમેવ પ્રસાદયેત્||૪૭||

સ૦-અથવા શીતોપચારેણ, પિત્તાસ્રક્રિયયા, શુદ્ધ્યા-વમનવિરેચનાદિરૂપયા, વિશોષણેન-લઙ્ઘનરૂપેણ, તદ્દુષ્ટં રક્તં પ્રસાદયેત્-કલુષતાં પરિત્યજ્ય તસ્ય પ્રસન્નત્વમુપપાદયેત્| ન તુ કેવલં સ્રુતશેષં રુધિરં શીતોપચારેણ (ચારાદિના) પ્રસાદયેત્| યાવદનુદ્રિક્ત-અપ્રવૃદ્ધં દુષ્ટં રુધિરં, એવમેવ-અનેનૈવ શીતોપચારાદિના, પ્રસાદં નયેત્| ન તુ તન્નિર્હરણે સિરાવ્યધાદિના યતનીયમ્, અનુદ્રિક્તરક્તનિર્હરણસ્ય સાપાયત્વાત્|

Adhikarana atisrAve stambhanam (48) · Śloka 48

રક્તે ત્વતિષ્ઠતિ ક્ષિપ્રં સ્તમ્ભનીમાચરેત્ક્રિયામ્| |૪૮|

સ૦-રક્તે ત્વતિષ્ઠતિ-સ્થિતિમલભમાને, ત્વરિતમેવ સ્તમ્ભનીં ક્રિયાં-વક્ષ્યમાણાં, કુર્યાત્, રક્તસ્ય પ્રાણાયતનત્વાત્|

Adhikarana stambhana visheShaH (48-50) · Śloka 50

| રોધ્રપ્રિયઙ્ગુપત્તઙ્ગમાષયષ્ટ્યાહ્વગૈરિકૈઃ||૪૮|| મૃત્કપાલાઞ્જનક્ષૌ મમષીક્ષીરિત્વગઙ્કુરૈઃ| વિચૂર્ણયેદ્વ્રણમુખં પદ્મકાદિહિમં પિબેત્||૪૯|| તામેવ વા સિરાં વિધ્યેદ્વ્યધાત્તસ્માદનન્તરમ્| સિરામુખં વા ત્વરિતં દહેત્તપ્તશલાકયા||૫૦||

સ૦-રોધ્રાદિભિઃ સિરાવ્રણમુખં વિચૂર્ણયેત્| પદ્મકાદિહિમં-શીતકષાયં, પિબેત્| તામેવ-પ્રાગ્વિદ્ધાં, સિરાં તસ્માત્પ્રાગ્વ્યધાદનન્તરં, અવ્યવહિતં વિધ્યેત્| અથવા સિરાદ્વારં ક્ષિપ્રં કૃત્વાઽગ્નિનોપતપ્તયા શલાકયા દહેત્|

Adhikarana srutaraktasya pathyaniyamakAlAvadhiH (51) · Śloka 51

ઉન્માર્ગગા યન્ત્રનિપીડનેન સ્વસ્થાનમાયાન્તિ પુનર્ન યાવત્| દોષાઃ પ્રદુષ્ટા રુધિરં પ્રપન્ના સ્તાવદ્ધિતાહારવિહારભાક્ સ્યાત્||૫૧||

સ૦-યન્ત્રનિપીડનેનોન્માર્ગગાઃ-સ્વમાર્ગમુલ્લઙ્ઘ્ય માર્ગાન્તરસમાશ્રયણેનોત્પથં પ્રતિપન્નાઃ| કિંભૂતા દોષાઃ? પ્રદૃષ્ટાઃ, તથાવિધં રક્તં પ્રાપ્તા |તે પુનર્યાવત્સ્વાશ્રયં ન પ્રતિપદ્યન્તે તાવદ્ધિતાહારવિહારભાક્ સ્યાત્-હિતાવાહારવિહારૌ ભજેત્| "ભજો ણ્વિઃ ઇતિ ણ્વિઃ| ઇન્દ્રવજ્રાવૃત્તમ્|

Adhikarana pathyam ukte pathye yuktiH (52) · Śloka 52

નાત્યુષ્ણશીતં લઘુ દીપનીયં રક્તેઽપનીતે હિતમન્નપાનમ્| તદા શરીરં હ્યનવસ્થિતાસૃ ગગ્નિર્વિશેષાદિતિ રક્ષિતવ્યઃ||૫૨||

સ૦-રક્તે સ્રાવિતેઽન્નપાનં નાત્યુષ્ણશીતં હિતમ્| અત્યુષ્ણં હ્યન્નપાનં રક્તં પ્રદૂષયેત્| અતિશીતં ત્વગ્નિં સાદયેત્| તથા, લઘુ-સ્વભાવતો માત્રાસંસ્કારાદિના વા, તથા દીપનીયમ્| કુત એવમન્નપાનં હિતમ્ ? ઇત્યાહ-યસ્માત્તસ્મિન્ કાલે શરીરમનવસ્થિતં-ચલિતવૃત્તિ, રક્તં યસ્ય શરીરસ્ય તદેવંભૂતં ભવતિ| તચ્ચાસૃક્ શરીરસ્યાધારો, રક્તસ્ય ચ પિત્તં, પિત્તં ચ વહ્નિઃ| તથા ચ વક્ષ્યતિ (હૃ. શા. અ. ૩|૯૦)- "પિત્તં વહ્નિઃ" ઇતિ| તસ્માદ્વિશેષાત્-મહતા યત્નેન, વહ્નિર્નાત્યુષ્ણશીતાદિનાઽઽહારવિહારેણ રક્ષિતવ્યઃ|

Adhikarana vishuddharaktasya lakShaNam (27) · Śloka 27

પ્રસન્નવર્ણેન્દ્રિયમિન્દ્રિયાર્થા- નિચ્છન્તમવ્યાહતપક્તૃવેગમ્| સુખાન્વિતં પુષ્ટિબલોપપન્નં વિશુદ્ધરક્તં પુરુષં વદન્તિ||૫૩|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને શિરાવ્યધવિધિર્નામ સપ્તવિંશોઽધ્યાયઃ||૨૭||

સ૦-વર્ણશ્ચેન્દ્રિયાણિ ચ વર્ણેન્દ્રિયાણિ, પ્રસન્નાનિ વર્ણેન્દ્રિયાણિ યસ્ય તં પ્રસન્નવર્ણેન્દ્રિયમ્| તથા, ઇન્દ્રિયાર્થાન્ શબ્દાદીન્ સ્વભાવાભિપ્રેતાન્, ઇચ્છન્તં-અભિલષન્તમ્| તથા, પક્તુર્વેગઃ-સામર્થ્યમ્, અવ્યાહતઃ-અનભિભૂતઃ, પક્તૃવેગો યસ્ય તમવ્યાહતપક્તૃવેગમ્| તથા, સુખાન્વિતં-આરોગ્યયુક્તં પ્રકૃતિમાપન્નમ્| તથા પુષ્ટિબલાભ્યાં યુક્તમ્| એવંવિધં વિશુદ્ધરક્તં પુરુષં વદન્તિ, ઇતિ શરીરસ્ય લક્ષણમુક્તમ્| "મધુરં લવણં" ઇત્યાદિના તુ રક્તસ્યૈવ વિશુદ્ધલક્ષણમભિહિતમિતિ| ઉપજાતિર્વૃત્તમ્| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્રશ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયટીકાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં સૂત્રસ્થાને શિરાવ્યધવિધિર્નામ સપ્તવિંશોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ|| ૨૭||