27. sirāvyadhavidhiradhyāyaḥ

Adhikarana sirAvyadhavidhiradhyAyaH (2) · Śloka 2

અથાતઃ સિરાવ્યધવિધિમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે|૨|

Adhikarana shuddharaktasya lakShaNam shuddharaktasyArogyahetutvam (1-2) · Śloka 2

મધુરં લવણં કિઞ્ચિદશીતોષ્ણમસંહતમ્| પદ્મેન્દ્રગોપહેમાવિશશલોહિતલોહિતમ્||૧|| લોહિતં પ્રભવઃ શુદ્ધં, તનોસ્તેનૈવ ચ સ્થિતિઃ| |૨|

Adhikarana raktasya duShTikAraNam (2) · Śloka 2

| તત્પિત્તશ્લેષ્મલૈઃ પ્રાયો દૂષ્યતે|૨|

Adhikarana duShTaraktasya kAryam duShTaraktakAryasya sAmAnyalakShaNam (2-5) · Śloka 5

| કુરુતે તતઃ||૨|| વિસર્પવિદ્રધિપ્લીહગુલ્માગ્નિસદનજ્વરાન્| મુખનેત્રશિરોરોગમદતૃડ્લવણાસ્યતાઃ||૩|| કુષ્ઠવાતાસ્રપિત્તાસ્રકટ્વમ્લોદ્ગિરણભ્રમાન્| શીતોષ્ણસ્નિગ્ધરૂક્ષાદ્યૈરૂપક્રાન્તાશ્ચ યે ગદાઃ||૪|| સમ્યક્સાધ્યા ન સિધ્યન્તિ તે ચ રક્તપ્રકોપજાઃ| |૫|

Adhikarana duShTaraktakAryasya pratIkAraH (5) · Śloka 5

| તેષુ સ્રાવયિતું રક્તમુદ્રિક્તં વ્યધયેત્સિરામ્||૫||

Adhikarana unaShoDashAbdAdInAM sirAvyAdhaniShedhaH (6-9) · Śloka 9

ન તૂનષોડશાતીતસપ્તત્યબ્દસ્રુતાસૃજામ્| અસ્નિગ્ધાસ્વેદિતાત્યર્થસ્વેદિતાનિલરોગિણામ્||૬|| ગર્ભિણીસૂતિકાજીર્ણપિત્તાસ્રશ્વાસકાસિનામ્| અતીસારોદરચ્છર્દિપાણ્ડુસર્વાઙ્ગશોફિનામ્||૭|| સ્નેહપીતે પ્રયુક્તેષુ તથા પઞ્ચસુ કર્મસુ| નાયન્ત્રિતાં સિરાં વિધ્યેન્ન તિર્યઙ્ગાપ્યનુત્થિતામ્||૮|| નાતિશીતોષ્ણવાતાભ્રેષ્વન્યત્રાત્યયિકાદ્ગદાત્| |૯|

Adhikarana shiroroge netraroge ca vedhyAH sirAH (9-10) · Śloka 10

| શિરોનેત્રવિકારેષુ લલાટ્યાં મોક્ષયેત્સિરામ્||૯|| આપાઙ્ગ્યામુપનાસ્યાં વા| |૧૦|

Adhikarana karNarogeShu sirAH (10) · Śloka 10

કર્ણરોગેષુ કર્ણજામ્| |૧૦|

Adhikarana nAsAroge sirAH (10) · Śloka 10

| નાસારોગેષુ નાસાગ્રે સ્થિતામ્|૧૦|

Adhikarana pInase sirAH (10-11) · Śloka 11

| નાસાલલાટયોઃ||૧૦|| પીનસે| |૧૧|

Adhikarana mukharogeShu sirAH (11) · Śloka 11

મુખરોગેષુ જિહ્વૌષ્ઠહનુતાલુગાઃ| |૧૧|

Adhikarana jatrUrdhvagranthiShu sirAH (11) · Śloka 11

| જત્રૂર્ધ્વગ્રન્થિષુ ગ્રીવાકર્ણશઙ્ખશિરઃશ્રિતાઃ||૧૧||

Adhikarana unmAde sirAH (12) · Śloka 12

ઉરોપાઙ્ગલલાટસ્થા ઉન્માદે| |૧૨|

Adhikarana apasmAre sirAH shirorogAdiShu sAmAnyataH sirAH (12) · Śloka 12

ઽપસ્મૃતૌ પુનઃ| હનુસન્ધૌ સમસ્તે વા શિરાં ભ્રૂમધ્યગામિનીમ્||૧૨||

Adhikarana vidradhipArshcashUlayoH sirAH (13) · Śloka 13

વિદ્રધૌ પાર્શ્વશૂલે ચ પાર્શ્વકક્ષાસ્તનાન્તરે| |૧૩|

Adhikarana tRutIyakajvare sirAH (13) · Śloka 13

| તૃતીયકેંઽસયોર્મધ્યે|૧૩|

Adhikarana caturthakajvare sirAH (13) · Śloka 13

| સ્કન્ધસ્યાધશ્ચતુર્થકે||૧૩||

Adhikarana sashUlaprAvAhikAyAM sirAH (14) · Śloka 14

પ્રવાહિકાયાં શૂલિન્યાં શ્રોણિતો દ્વ્યઙ્ગુલે સ્થિતાં| |૧૪|

Adhikarana shukrarogemeDhraroge ca sirAH (14) · Śloka 14

| શુક્રમેઢ્રામયે મેઢ્રે|૧૪|

Adhikarana galagaNDayoH sirAH (14) · Śloka 14

| ઊરુગાં ગલગણ્ડયોઃ||૧૪||

Adhikarana gRudhrasyAM sirAH (15) · Śloka 15

ગૃધ્રસ્યાં જાનુનોઽધસ્તાદૂર્ધ્વં વા ચતુરઙ્ગુલે| |૧૫|

Adhikarana apacyAM sirAH (15) · Śloka 15

| ઇન્દ્રબસ્તેરધોઽપચ્યાં દ્વ્યઙ્ગુલે|૧૫|

Adhikarana sakthishUle kroShTukashIrShake ca sirAH (15-16) · Śloka 16

| ચતુરઙ્ગુલે||૧૫|| ઊર્ધ્વં ગુલ્ફસ્ય સક્થ્યર્તૌ, તથા ક્રોષ્ટુકશીર્ષકે| |૧૬|

Adhikarana pAdadAhAdiShu ShaTsu sirAH (16-17) · Śloka 17

| પાદદાહે ખુડે હર્ષે વિપાદ્યાં વાતકણ્ટકે||૧૬|| ચિપ્પે ચ દ્વ્યઙ્ગુલે વિધ્યેદુપરિ ક્ષિપ્રમર્મણઃ| |૧૭|

Adhikarana vishvAcyAM sirAH (17) · Śloka 17

| ગૃધ્રસ્યામિવ વિશ્વાચ્યામ્|૧૭|

Adhikarana yathoktasirANAmadarshane tadAsannAH sirAH (17-18) · Śloka 18

| યથોક્તાનામદર્શને||૧૭|| મર્મહીને યથાસન્ને દેશેઽન્યાં વ્યધયેત્ સિરામ્| |૧૮|

Adhikarana sirAvyadhavidhiH kaNThordhasirANAM yantraNam (18-22) · Śloka 22

| અથ સ્નિગ્ધતનુઃ સજ્જસર્વોપકરણો બલી||૧૮|| કૃતસ્વસ્ત્યયનઃ સ્નિગ્ધરસાન્નપ્રતિભોજિતઃ| અગ્નિતાપાતપસ્વિન્નો જાનૂચ્ચાસનસંસ્થિતઃ||૧૯|| મૃદુપટ્ટાત્તકેશાન્તો જાનુસ્થાપિતકૂર્પરઃ| મુષ્ટિભ્યાં વસ્ત્રગર્ભાભ્યાં મન્યે ગાઢં નિપીડયેત્||૨૦|| દન્તપ્રપીડનોત્કાસગણ્ડાધ્માનાનિ ચાચરેત્| પૃષ્ઠતો યન્ત્રયેચ્ચૈનં વસ્ત્રમાવેષ્ટયન્નરઃ||૨૧|| કન્ધરાયાં પરિક્ષિપ્ય ન્યસ્યાન્તર્વામતર્જનીમ્| એષોઽન્તર્મુખવર્જ્યાનાં સિરાણાં યન્ત્રણે વિધિઃ||૨૨||

Adhikarana sirotthApanavidhiH (23) · Śloka 23

તતો મધ્યમયાઽઙ્ગુલ્યા વૈદ્યોઽઙ્ગુષ્ઠવિમુક્તયા| તાડયેત્|૨૩|

Adhikarana sirAlakShIkaraNavidhiH sirAmokShaNavidhiH (23-25) · Śloka 25

| ઉત્થિતાં જ્ઞાત્વા સ્પર્શાદ્વાઽઙ્ગુષ્ઠપીડનૈઃ||૨૩|| કુઠાર્યા લક્ષયેન્મધ્યે વામહસ્તગૃહીતયા| ફલોદ્દેશે સુનિષ્કમ્પં સિરાં, તદ્વચ્ચ મોક્ષયેત્||૨૪|| તાડયન્ પીડયંશ્ચૈનાં| |૨૫|

Adhikarana upanAsikAyA vyadhanam (25) · Śloka 25

વિધ્યેદ્વ્રીહિમુખેન તુ| અઙ્ગુષ્ઠેનોન્નમય્યાગ્રે નાસિકામુપનાસિકામ્||૨૫||

Adhikarana jihvAdhaH sirAvyadham (26) · Śloka 26

અભ્યુન્નતવિદષ્ટાગ્રજિહ્વસ્યાધસ્તદાશ્રયામ્| |૨૬|

Adhikarana grIvAsirANAM yantraNam (26) · Śloka 26

| યન્ત્રયેત્સ્તનયોરૂર્ધ્વં ગ્રીવાશ્રિતસિરાવ્યધે||૨૬||

Adhikarana bhujasirANaM yantraNam (27) · Śloka 27

પષાણગર્ભહસ્તસ્ય જાનુસ્થે પ્રસૃતે ભુજે| કુક્ષેરારભ્ય મૃદિતે વિધ્યેદ્બદ્ધોર્ધ્વપટ્ટકે||૨૭||

Adhikarana hastasirANAM yantraNam (28-29) · Śloka 29

વિધ્યેદ્ધસ્તશિરાં બાહાવનાકુઞ્ચિતકૂર્પરે| બદ્ધ્વા સુખોપવિષ્ટસ્ય મુષ્ટિમઙ્ગુષ્ઠગાર્ભિણમ્||૨૮|| ઊર્ધ્વં વેધ્યપ્રદેશાચ્ચ પટ્ટિકાં ચતુરઙ્ગુલે| |૨૯|

Adhikarana pArshvasirANAM yantraNam (29) · Śloka 29

| વિધ્યેદાલમ્બમાનસ્ય બાહુભ્યાં પાર્શ્વયોઃ સિરામ્||૨૯||

Adhikarana meDhrasirANAM yantraNam (30) · Śloka 30

પ્રહૃષ્ટે મેહને| |૩૦|

Adhikarana ja~gghAsirANAM yantraNam (30) · Śloka 30

જઙ્ઘાસિરાં જાનુન્યકુઞ્ચિતે| |૩૦|

Adhikarana pAdasirANAM yantraNam (30-32) · Śloka 32

| પાદે તુ સુસ્થિતેઽધસ્તાજ્જાનુસન્ધેર્નિપીડિતે||૩૦|| ગાઢં કરાભ્યામાગુલ્ફં ચરણે તસ્ય ચોપરિ| દ્વિતીયે કુઞ્ચિતે કિઞ્ચિદારૂઢે હસ્તવત્તતઃ||૩૧|| બદ્ધ્વા વિધ્યેત્સિરામ્| |૩૨|

Adhikarana anuktasirANAM yantraNam (32) · Śloka 32

ઇત્થમનુક્તેષ્વપિ કલ્પયેત્| તેષુ તેષુ પ્રદેશેષુ તત્તદ્યન્ત્રમુપાયવિત્||૩૨||

Adhikarana vrIhimukhasya nikhananam kuThArikAyA nikhananam (33) · Śloka 33

માંસલે નિક્ષિપેદ્દેશે વ્રીહ્યાસ્યં વ્રીહિમાત્રકમ્| યવાર્ધમસ્થ્નામુપરિ સિરાં વિધ્યન્ કુઠારિકામ્||૩૩||

Adhikarana samyagviddhAlakShaNam (34) · Śloka 34

સમ્યગ્વિદ્ધા સ્રવેદ્ધારાં યન્ત્રે મુક્તે તુ ન સ્રવેત્| |૩૪|

Adhikarana durviddhAlakShaNam atividdhAlakShaNam (34-35) · Śloka 35

| અલ્પકાલં વહત્યલ્પં, દુર્વિદ્ધા તૈલચૂર્ણનૈઃ||૩૪|| સશબ્દમતિવિદ્ધા તુ સ્રવેદ્દુઃખેન ધાર્યતે| |૩૫|

Adhikarana raktAvarodhakAraNAni (35-36) · Śloka 36

| ભીમૂર્ચ્છાયન્ત્રશૈથિલ્યકુણ્ઠશસ્ત્રાતિતૃપ્તયઃ||૩૫|| ક્ષામત્વવેગિતાસ્વેદા રક્તસ્યાસ્રુતિહેતવઃ| |૩૬|

Adhikarana samyaksrAvArthamauShadham (36-37) · Śloka 37

| અસમ્યગસ્ત્રે સ્રવતિ વેલ્લવ્યોષનિષાનતૈઃ||૩૬|| સાગારધૂમલવણતૈલૈર્દિહ્યાચ્છિરામુખમ્| |૩૭|

Adhikarana samyaksrAvanirvAhArthamauShadham (37) · Śloka 37

| સમ્યક્પ્રવૃત્તે કોષ્ણેન તૈલેન લવણેન ચ||૩૭||

Adhikarana duShThAsramevAgre sirAH sravanti (38) · Śloka 38

અગ્રે સ્રવતિ દુષ્ટાસ્રં કુસુમ્ભાદિવ પીતિકા| |૩૮|

Adhikarana svayaM sthitaM raktaM nAharet (38) · Śloka 38

| સમ્યક્સ્રુત્વા સ્વયં તિષ્ઠેચ્છુદ્ધં તદિતિ નાહરેત્||૩૮||

Adhikarana mUrcchAyAM pratIkAraH (39) · Śloka 39

યન્ત્રં વિમુચ્ય મૂર્ચ્છાયાં વીજિતે વ્યજનૈઃ પુનઃ| સ્રાવયેન્મૂર્ચ્છતિ પુનસ્ત્વપરેદ્યુસ્ત્ર્યહેઽપિ વા||૩૯||

Adhikarana vAtaduShTaraktasya lakShaNam (40) · Śloka 40

વાતાચ્છ્યાવારુણં રૂક્ષં વેગસ્રાવ્યચ્છફેનિલમ્| |૪૦|

Adhikarana pittaduShTarakasya lakShaNam (40) · Śloka 40

| પિત્તાત્ પીતાસિતં વિસ્રમસ્કન્દ્યૌષ્ણ્યાત્સચન્દ્રિકમ્||૪૦||

Adhikarana kaphaduShTaraktasya lakShaNam (41) · Śloka 41

કફાત્ સ્નિગ્ધમસૃક્પાણ્ડુ તન્તુમત્પિચ્છિલં ઘનમ્| |૪૧|

Adhikarana dvandvaduShTaraktasya lakShaNam (41) · Śloka 41

| સંસૃષ્ટલિઙ્ગં સંસર્ગાત્|૪૧|

Adhikarana tridoShaduShTaraktasya lakShaNam (41) · Śloka 41

| ત્રિદોષં મલિનાવિલમ્||૪૧||

Adhikarana srAvapramANam (42) · Śloka 42

અશુદ્ધૌ બલિનોઽપ્યસ્રં ન પ્રસ્થાત્સ્રાવયેત્પરમ્| અતિસ્રુતૌ હિ મૃત્યુઃ સ્યાદ્દારુણા વા ચલામયાઃ||૪૨||

Adhikarana atisrAve bheShajam (43) · Śloka 43

તત્રાભ્યઙ્ગરસક્ષીરરક્તપાનાનિ ભેષજમ્| |૪૩|

Adhikarana srutaraktasyAnantaraM kRutyam (43-44) · Śloka 44

| સ્રુતે રક્તે શનૈર્યન્ત્રમપનીય હિમામ્બુના||૪૩|| પ્રક્ષાલ્ય તૈલપ્લોતાક્તં બન્ધનીયં સિરામુખમ્| |૪૪|

Adhikarana asamyakshuddhaupunaH srAvakAlaH (44-45) · Śloka 45

| અશુદ્ધં સ્રાવયેદ્ભૂયઃ સાયમહ્ન્યપરેઽપિ વા||૪૪|| સ્નેહોપસ્કૃતદેહસ્ય પક્ષાદ્વા ભૃશદૂષિતમ્| |૪૫|

Adhikarana ki~jcidduShTaraktasheShe~api na srutiH (45-46) · Śloka 46

| કિઞ્ચિદ્ધિ શેષે દુષ્ટાસ્રે નૈવ રોગોઽતિવર્તતે||૪૫|| સશેષમપ્યતો ધાર્યં ન ચાતિસ્રુતિમાચરેત્| |૪૬|

Adhikarana duShTaraktasheShasya shRu~ggAdibhirharaNam (46) · Śloka 46

| હરેચ્છૃઙ્ગાદિભિઃ શેષમ્|૪૬|

Adhikarana athavA tasya shItopacArAdibhiH prasAdanam (46-47) · Śloka 47

| પ્રસાદમથવા નયેત્||૪૬|| શીતોપચારપિત્તાસ્રક્રિયાશુદ્ધિવિશોષણૈઃ| દુષ્ટં રક્તમનુદ્રિક્તમેવમેવ પ્રસાદયેત્||૪૭||

Adhikarana atisrAve stambhanam (48) · Śloka 48

રક્તે ત્વતિષ્ઠતિ ક્ષિપ્રં સ્તમ્ભનીમાચરેત્ક્રિયામ્| |૪૮|

Adhikarana stambhana visheShaH (48-50) · Śloka 50

| રોધ્રપ્રિયઙ્ગુપત્તઙ્ગમાષયષ્ટ્યાહ્વગૈરિકૈઃ||૪૮|| મૃત્કપાલાઞ્જનક્ષૌ મમષીક્ષીરિત્વગઙ્કુરૈઃ| વિચૂર્ણયેદ્વ્રણમુખં પદ્મકાદિહિમં પિબેત્||૪૯|| તામેવ વા સિરાં વિધ્યેદ્વ્યધાત્તસ્માદનન્તરમ્| સિરામુખં વા ત્વરિતં દહેત્તપ્તશલાકયા||૫૦||

Adhikarana srutaraktasya pathyaniyamakAlAvadhiH (51) · Śloka 51

ઉન્માર્ગગા યન્ત્રનિપીડનેન સ્વસ્થાનમાયાન્તિ પુનર્ન યાવત્| દોષાઃ પ્રદુષ્ટા રુધિરં પ્રપન્ના સ્તાવદ્ધિતાહારવિહારભાક્ સ્યાત્||૫૧||

Adhikarana pathyam ukte pathye yuktiH (52) · Śloka 52

નાત્યુષ્ણશીતં લઘુ દીપનીયં રક્તેઽપનીતે હિતમન્નપાનમ્| તદા શરીરં હ્યનવસ્થિતાસૃ ગગ્નિર્વિશેષાદિતિ રક્ષિતવ્યઃ||૫૨||

Adhikarana vishuddharaktasya lakShaNam (27) · Śloka 27

પ્રસન્નવર્ણેન્દ્રિયમિન્દ્રિયાર્થા- નિચ્છન્તમવ્યાહતપક્તૃવેગમ્| સુખાન્વિતં પુષ્ટિબલોપપન્નં વિશુદ્ધરક્તં પુરુષં વદન્તિ||૫૩|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને શિરાવ્યધવિધિર્નામ સપ્તવિંશોઽધ્યાયઃ||૨૭||